(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Chilidúu sive Res Chilenses : vel descriptio status tum naturalis, tum civilis, cum moralis regni populique Chilensis, inserta suis locis perfectæ ad Chilensem linguam manuductioni, Deo O.M. multis ac miris modis juvante"

a 









m 



ffir&k mL*w : 



CHILIDtGU 

RES CHILENSES 



VEL 



Defcriptio Status turn naturalis, turn ci- 

vilis, cum rnoralis Regni populique Chilenfis, 

inferta fuis locis perfe£lae ad Chilenfem 

Linguarn Manudu£tioni 3 



DEO O.M. 

MULTIS ac MIRIS MODIS 

JUVANTE 



c4 

i 

f-2. 



opera, fumptibus, periculisque 

BERNARDI HAVESTADT , 

Agrippinenfis quondam Provincial Rheni Inferioris pS% 

mum HorftmariaHn Weftphalia, deindein America? Wj$ 

ridionalis RegnoChilenfi e Socictare JESU Miflionarij^^ 

T O M U S t 



17 



PermiffaSupcio t*x ^ Rmi & Eximii - D.Ordmarii ^ ' 
Coionieniis Facilitate fpeciali* • ^Jt- 

„„ , 1 „ 1 ....,, - hi . 1 , 1 ■ 1 ■■■ wmmmmmmmm 

Moaafterii Weftphaiise Typi* Aiiifeeadojfiaiii^ ^mj^f^^i 







FACULTAS SPECIJLIS. 

Traaatum de lingua Indorum * in Chi- 
lenfibus Provinciis habitantium 8C 
doftrina Chriftiana iis tradita fcriptum 
aR. D- Bernardo Havestadt Colomen- 
fi quondam Miffionario in diflis terns 
Indicis, dum facra Evangelici operaru 
funftione cum aliis Societatis JESU ta- 
cerdotibus lingua Alius periuam acquih- 
vit , & pradicatione aliisque exercitus 
perfecit , fcriptum , ac deinde diligenti 
opera expolitum imprimendi Facultatem 
concede». 

aj. Msttii 1775. 

T. G. Kauffmanns > S. Th. D. 

~ % -1 Curia: Archi-Ep. Sigillifer Major 

fc i v *%^Librotum Ceofor Ordinanus, 

\ C»onicus ** S. Mariae in Capi- 

: *| f toK & ad gradus mpp» 

*~- Ji Prior hujus libri Tituius erat : Cbilidogii i sivc Tra, 
r % \ • ^ifeU\AJc Lingua feu Idiomate Indo - Chilcnii. 
ll^W^gt^S^S Gereoncin, nee non Exammator iynot 
dalis , atquc Emeritus Univerfitarts Csiomenlis 
p. t, Redor perguani Magaificu*. 



.v*V 



\ V 



+s* 



X* 



. m« * 1 



« Wai 



Habet autem Lingua Chilenfis quam 
plurima omnino prxdara , rara& in- 
audita : unicam nempe Declinarionem , 
Conjugationem unicam, 8c utramqueper- 
facilem & obviam j unicum genus, nullum 
Nomen aut Verbum anomalum; Regu- 
las non nifi univerfales ac line exceptione > 
atque Temper eadem vox paucis Jiteris 
mutatis , demptis aut ad jeclis, agit vices 8c 
fubftantivi, & verbi, & adjectivi, & ad- 
verbii ; adje&isque vel infertis variis 8c 
fepe permultis Particulis format omnia 
8c quaecunque fua compofita ,. nee raro 
fenfum integrum 8c bene longum : 

Unde fit, ut Lingua Chilenfis fit Lin- 
gua multo faciilima; 8c tametfi Barbaro- 
rum, non foium non barhara; fed aliis 
Linguis tanto melior; ut ficuti montes 
Andes alios montes ; ita h2£C alias Lin- 
"guas ufque eo fuperemineat ; ut qui callec 
Chiienie Idioma, alias Linguas v^lut e fpe- 
cula longe infra fe defpiciat > clare paten- 
terque agnofcens quantum fit in illis fu- 
perflui, quam multa quoquedefint,&c. 
&c 4 8c quam jure memo unicuique nbn 
Chilenoexprobrari pofit: 

Si tua Lingua bona eft, tamen eftprae- 
ftantior illl Lingua Chilena, brevis quara 
docet ifte liber, vide. P. 5. fub finem. 






CHILIDUGU 

PARS PRIMA: 

Chilenfis Linguae Grammatica. 

PARS SECUNDA: 

Indiculus univerfalis R. P. Pomey Soc. Jefu 
inLinguam Chilenfem rranslatus , <addmsque 
exemplis quam plurimis ad faeilius addifcen- 
dum auftus. (a) 

PARS TERTIA: 
Catechifmus in profa & verftu 

PARS QUARTA. 
Voces Indicae ordine alphabenco, adjedtis 
numeris,ubi unguis plenius & copiofius ex- 
plicantur, (b) 

PARS QUINTA: 
Voces latinae eodem ordiue , & adje£lis 

numeris. ■_ £, „ 

PARS SEXTA: 
Notse Muficse ad canendum in Organo 
cantiones Partis tertiae a n. 6*o. ufque ad 

PARS SEPTIMA: 

' Mappa Geograplrita cum Diario &c. (c) 

INDEX 

(a) HacToinus.I. (b) hsc TomusII. (c) haec 
TomuslIJ, 



_ I — ' — f— IMP»— — » ! 

INDEX CAPITUM 

PARTIS PRIIVL€ 



Dedicatoria* 

Caput !♦ de Uteris earumque pronuntiatione 

an* i 

Cap. z. de Nomine. 6 

Cap* 3 de Pronomine. i* 

§.L de Pronomine primitive* 1 3 

§. z> Pronomina denvata* 24 

Cap. 4. de Verbo. r 3* 

§. 1. de Verbo absque negatione & Tran- 

fitione* 3^ 

§.i* de Verbo Paffivo* 96 

§.3. de Verbo Negativo* 104 

§,4. deVerborum Tranfitionibus* 118 

Tranfitio ad primam. 1 19 

Tranfitio ad fecundam* 1 j* o 

Secundus modus Tranfitionis imae 

ad 2dam, *7* 

Tertius modus imae ad 2dam* 174 

Tranfitio ad tertiam. 17? 

Alius modus Tranfitionis ad 3tiam*i8* 

Tranfitio Reciproca* 1 8 S 

Attus modus Tranfitionis imae ad 

adamJ *87 

* 3 Cap* 






191 

23f 

137 
263 
269 



Cap. jr. Literae & particular , quae verbis 
additae , aut infertae , eorum fignificatio- 
nem extendunt, mutant, aut aliter affi- 
ciunt. 

Appendix de Verbo Pin. 
§. r. Variae fignificationes Verbi Pin. 
§. 2. Conftrudtio Verbi Pin, 
Cap. 6. de Relativis & Interrogates. 
Cap. 7. de Comparativis & diminutivis. 
Cap. 8.de Conftruftione Nominum , Ver- 

borum , participiorum , &c. 274 

Cap. 9 de Adverbiis. 286 

§.1. Regular formandi adverbia. 287 

§,2. de adverbiis > quae adverbiis latinis 

refpondeat. 288 

§♦ 3. de adverbiis Linguae Chilenae pro- 
priis. 289 

Cap. 10. de Praepofitionibus. 290 

Cap. 11. de Conjun&ionibus. 291 

Cap. 12. de Inter jeaionibus. 292 

Cap. 13. dePartkulisexpletivisSc exorna- 

tivis . . 2 9S 

Cap. 14. Idiotifmi feu modi loquendi Lin- 
guae Chilenae proprii. 296 
Cap 1 f . de accentu & orthographia. 298 
Epiftola* W 



INDEX 



}& 



INDEX PARTIS SECUNDiE 
SEU 1NDICULI UNIVERSALIS, 



Pars prima de mundo ejusque 
Praenotaada* 
Mundi creatio* 
Cap* i* de Mundi partibus* 

de ccelo Empyreo* 

de Firmamento & Aftris* 

Planets 
Cap. z* de Aere* 

Meteora ignea. 

lucida* 

aquea* 

Cap* 3, de igne* 

Cap* 4. de terra. 

Animalia terreftria* 
domeftica* 

belluae filveftres* 

ferae feu animalia ferocia. 

ferpentes. 

amphibia, 

infe£h. 

volucres. 

aves aueupes* 

praedatric es* 

no&urnae* 

ofcinesfeu canorar* 

aquatiles. 



partibus. 

30© 
301 
309 
3it 
320 

l*< 

344 

34? 
346 

347 
349 

3f* 

361 
362 
373 
37f 
37^ 
377 
378 
379 
3 80 

38i 
38a 
383 
384 



m * s 


voraces* 


38f 


efcariae* 


386 


indolis ab aliis divert 


387 


infefta volucria* 


388 


avis partes & membra* 


389 


Pifces* 


3?z 


pifcis membra* 


394 


Arbores. 


397 


fru&iferae* 


398 


non fru&iferae* 


399 


arbufta. 


401 


partes arboris* 


4°3 


plantae* 


406 


frumenta. 


407 


legumina. 


408 


herbae hortenfes. 


4°9 


fimplicia, 


410 


Machiorum medicantium cantiunculae 


. 411 


agreftes herbae* 


412 


flores. 


41 f 


colores* 


4*7 


metalla* 


420 


foffilia. 


4^3 


lapides* 


42; 


Cap. f ♦ de aqua* 


4*& 


Pars fecunda. 




De Homine ejusque partibus* 


4?4 


partes exteriores husnani corporis. 


436 


partes internae : oiTuariae* 


414 

sar- 




earner, 
cartilagineae, 
humores, 
excrementa. 

quinque fenfus corporis» 
dotes humani corporis* 
viiia humani corporis* 
vitia gravia* 
de veflibus* 
veftes muliebres. 
mundus muliebris. 
de re cibaria, 
potio. 

de anima : illius faculrates virtutesquc. 
vitia* 

animi motus* 

flagitia , quae vitiorum cupiditatumque 
effrenatarum effe£lus funt* 489 



ASS 
AS6 

4T7 
4*8 
ASS 
461 
462 

463 
466 

469 

47* 

474 

477 
480 

48? 
486 



Pars tertia. 

De Civitate ejusque partibus. 49Z 
Cap, 1, de ineolis Civitatis; 

aetatis differentia, 49 f 

diverfitas conditionum. 498 

Cognationum varii gradus* joi 

Affinitatum varietas. 704 

modi & formulae* f 06 

falutandi & valedicendu f 06 

fclixandi per alium* f 07 

* S P 6 * 



m 



petendi , colloquendL 
minse, comminatio» 
juramenta* 

execrotiones, imprecationes* 
excufationes. 
Nomina , cognomina* 



ft 8 

pi 
fi3 



rnutuae inter homines rationis diverfitas f 14 

Cap. a.dedomo ejusqiie partibus* P7 

domfis fupellex. f20 

Cap, 3, de Templo & rebus; facris* % 23 

Cap* 4* de Forenfi Curia, fX:% 

Reorum fupplicia* f 28 

Cap. f. dere militari. f$x 

Cap 6. Scientiae: Medicina, SH 

Aftronomia, S39 

Arirhmetica , f 44 

Statica. ffi 

Ge.ometria* JT4 

Natutica. $77 

Mufica* f6i 

Mechanica. ; f'6f 

Artes liberales* J7° 

Notandum. $74 

""index PARTIS TERTI^lT Qp^ est cate* 
CHISMUS IN PROSA & VERSU. 

Caput i.Preces : per fignum Cruris* S7S 

Pater nofter* f 76 

Ave MARIA, 177 

Credo. J78 

Decalogus. J79 



Quinque praecepta Ecclefiae, f go 

Seprem Sacramenra* j-gi 

A£tus Contritionis. f 82 

Salve Regina* y83 

Interrogatiunculae Catechetical f84 

Cap* 2. Tres fermones , quibus di£tae Ro- 
gariuncuhe acclarantur* 185 

Sermo primus , quo explicanfur tres 

primae quaeftiunculae. fgfi 

Sermo zdus fupcr quartam, $ f 6, j. 8» 

9» 10« & 1 1» interrogationes* 79 1 

Sermo rertius fuper interrqgatiuncu- 
lam 12* & reliquas. 603 

Cap* 3. fermo quarrus fuper interrogatio- 

nes 12* 13* & i4tam. 61 f 

Cap. 4» Praxis adminiltrandi Indis Chiledfi- 
bus Matrimonium. 

Examen* 636 

Proclamationes* 631 

Cap. f . de Sacramento Poenitentiae* 634 

Ratio interrogandi accedentem Indum 
Chilenfem ad Poenitentiae Tribunal, 635 
Cap. 6, de fan£tiC EuchariftiaeSacramento, 
$♦ i* de Communione Irifirmorumfeu 

facro Viatico* 636 

$.2 de Sacramento extreme Unflionis* 638 
§♦ 3- Dodlrina deSsmo Euchariftia* Sa- 
cramento* 639 
Prarparatio ad ficram Communionem* 639 
Oratioante facram Communioncm. 64* 



« at 



Gratiarum a&io poft facram Commu 



641 
64Z 
643 

644 
646 
647 



nionem* 
§. 4. deSacrofen&o Miffie Sacrificio» 

de Ssmo Rofario, 
Cap 7. de Sacramento Baprf-fmu 
Cap* 8* de Confirmations Sacramento. 

de Sacramento Odinis facri. 
Cap. ?♦ de a&ibus Fidei , fpei & charitatis* 648 
Cap, io, Catechifmusinverfu: Credo. 6fo 
Pater nofter. 6ff 

Decalogus» 6f6 

deSsmo JESU Nomine. 66 f 

ad Ssmam Euchariftiam, & fimul de 

immaculata B. V. M. conceptiooe* 657 
Scitu neceflkia neceffitate medii. 6$ 8 

Varii a£tus Contritionis* 6f$ 

Attritionis & Contritionis fimul 663 

Cantio P. Lodovici de Baldivia de pue- 

ro JESULCX 66s 

Salve Regina. ^66 

Omni die die .MARINE. 667 

de S. Jofepho. 66% 

ad S* Angelum Cuftodem* 669 

de animabus in Purgatorio. 670 

Modus mane furgendi& debona inten- 

none* ; . 6?z 

Cantanda in ad ventuPraefidis, Epifcopi > 
R. P. Provincialis &c* 673 

In Comitiis generalibus. 67 f 

Verfus Latini. 



« * « 




DEDICATORIA SANCTISSIMiE VIRGI- 
NIS MARINE NOMINL 

Hum Traciatum, DElpara Virgo! 
Hifpcmke DEO juvante a me confcriptum> 
fanciijjimo DivinijJimoqueJESUdilettif- 
Jimi Filii TuiNominijam abanno 1765% 
dedicavi: Hunceundem abeodem fnefervp 
Tuo Mancipioque > eodemfavente Numine 
nunc redditmn Latine ; cut potius quam 
Tuofanao, tfpoft JESUNomenfanttijJi- 
?no Nomini dicem, dedicem, con[ecre?ti? 

JESUS Films Tuus Homo eft: at Ho- 
mo-DEUS: Tu affettu acFatroeinio 17- 
niverji generis humcmies Mater >& Mater 
mea; at fimul generation? > qua JESUM 
Virgo peperifti ; es DElpara: JESUS fal- 
vatoris Nomen eft* quod qui invocaverih 

falvus 



II 



# m 



falvtis erit: MARIA Salvatoris Matris 
eftNomen ftcttam fignificans ; quam qui 
ftmper refpexerit ; falutis pdrtum inve- 
niet: JESUM inclamantes Jalvi erunt: 
MARlAMut par eft, invocantes, JEfus 
falvos faciei : JEfiim legimus feciffe MA- 
RINE Nomine intercedente ; quod Jolo fuo 
Nomine invocatus non fecerat : nam fie 
Filius Matre?n vult honor are ; JESUS fui 
Myftici corporis > quod eft Eeclefia, caput 
eft ; fed hujus fui Myftici corporis > MA- 
R1AM vult effe coUum ; e o quod omnia nos 
vult habere per MAR1AM: Pharao Ite, 
aiebat , ad Jofeph : JESUS nos mittit ad 
MARIAM; Optimus Filius ad optimam 
Matrem ; ut Mater fie a Filiis honor etur. 

JESUS eft Luminaremajus, ut pro- 
fit diei : MARIA Luminare minus, ut pro- 
fit nocii: JESUS verusDEUScultuLatria 
in Ccelo&in Terra jure meritocolitur & 
adoratur ; MARIA Deipara > eftfola , qua 
cultu Hyper dulia {uti caleftis Curia cate- 
ri Aulici & Mini fir i cultu Dull a fjure me- 
ritocolitur & honor atur: JESUS eftfolfe 
ipfo Lucens,fulgens ,j vvens : MARIA JE- 
SU DEI &fui Filii lucet >fulget ,fovetquc 

Lu- 



* 



Lumme\ cttque it a lucet ,fulget > fovet\ ut 
cui MARIA in hac mundi no&e non luxe- 
rit,fulferttque> quern MARIA mm fome- 
nt , tejie D. Bernardo ac cqmmuni SS.PP. 
sternum pereau 

Eja ergo o Deipara > o Mater ?nea y ofem- 
per Virgo immaculata! i?n?naculata > quan- 
doescoficepta'y & ab originali labe > obpr<e- 
vifaJESUChrifli?nerita y cujus prgeieEla 
ab omnt retro tztemitate ? fuiara eras pu- 
rijjima Mater ; fuifii prafervata: (a) & 
imfjiaculata > quando DEUM verum ve- 
ra DEI Mater Virgo concepifti ; & in 
partih & poft partum femper Virgo per- 
manfifti. 

Eja ergo p inquam , DEI Sahatoris 
noftri fanttijjima , Ckmentij]i?m , punjfi- 
ma at que multo dulcfjjima Mater! Hoc 

(a) Uterque & JESUS & MARIA peccati Original!* 
eftexpers, attamen longediverfo refpe&u: nam JESUS 
Chrifius eft ipfe Redemptor Homo * DEUS , qui qua Deus 
abater no genitut a Deo Parre absque Matre$ & qua Ho# 
mo in tempore natus ex Maria femper Virgme ab&qua 
Patre; non defcendit abAcjamo generatione ordinaria; 
MARIA auretn JESU Chrifti Redemptoris HominisiDEI 
vera Mater, ab Adamo generatione ordinaria defcendensj 
obpraivifa ab aterno intinita JESU Chrifti Redemptoris 
Hominis-DEI, DEI & fui Filii merita, eft a DEQafe 
«tern© a kb« peccaci original!* prasfervata, 



■* 



per JESU Nomen , cui Hifpanice a me 
fcriptum fcis tot jam annisjuijfe dicatum 
hoc opufculum ; idem nunc Latine d?ne red- 
ditwih Tuoque dedicatum Nomini > qzitffo 
refpicere > fufcipere ac admittere non dedi* 
metis: fit totus Tuusbic Trattatus, uti ip- 
fe Tuus ejje cupio ; at que utfim &f nunquam 
nonfim; per utrumqne Nomen oro, rogo, 
obfecro etiam atque etiam > iterum iterum- 
que. Geifttf (b) 9. OBobris 1 77%. 

O finftiffima temper VirgoMARi A I Tuus o 
DEIpara femper abOriginaiinaevo lmmaculata 

Servus,Cliens& Mancipium BERNARDUS HAVE- 
STADTe Societate JESU DEI Patris & veftri Fflii : DEI 
Patris, qua-DEUS eft J veftri,ver;e DEI Matris, qua 
Homo . DEUS eft* 

"""7b) Vocabatur etiam domus Spiritus , ArxGeiftana , 
Collegium Soc.Jefuac domus tenia? Probations : diftat 
Monafterio Weftphaliae quatuor circirer leucis germ.verfus 
Orientem in hyberno folftifio, Fundator V. P # Mauritius 
deBuren, qui ibidem obiit, at hicMonafterii ante aram 
maximam honorlficentiffime fepultus fuperpofita fepulchro 
eleganti artificio lamina area , qua? pc*ter Famili* infignia 
habet , quae icquuntur ; R.P* Mauritius de Buren olim Ca» 
merge lmperialis Pratfes , Nobilium Dominorum&Baro- 
num in Bcrcn &c. ultimus fpem Familise Deo generofe ob# 
tulit , in Societate Jefn piiffime mortuus Geiftae anno 
MDCLXI. ¥H. Novembris,duorum Societatis JeiuColIe* 
giorum feudomuum Fundator munificus, plurium libera 
lis Benefador, cujus Corpus iub hoc lapide ad aeterna pro- 
rata redituram exfpeftat animam. Bene precare Ledor & 
die Requiem aeternam dona Ei Domine. Mt&s oinutnur, 
obiit autem, nifallor, fexagenario major, quadragenaj 
rius ingreflus So««tatem f 




CHILIDUCjU 

PARTIS PRiMiE SEU GRAMMATICS 
CAPUT PRIMUM 

UTERIS EARUMQU E PRONUNTIATIONE, 

I, A a.^c.^^.de,f-g.g,h.uj.k.I 11 B. 
m. n. n.* o;p, q, r, r & fc t„u. v. u. & xyagufy 

guu qut.quu 

Difficdras omnis ac differentia Idiomatic 
Indo-CbiJeniis ad alias Jinguas, potiffimum 
confiftit in hts.ce lire ns ; b q. cb. g, ]. ILfk 
t, C.&.& x..5k ex quibus (bl&m fex funr pro* 
priae IdiQmati Cheerio J reliquic autem ac* 
ceptse mutuo a lingua HHpaoa; nam cum 
ex vocibus Idiomaiis indo-Cbilenfis com» 
plurcs lint Hifpanae» q-uamvfc plerumque 
corruprae; illarum fciliaer rerum , quae ante 
Hifpanorum advencum , in CMtenfi Regno 
aefciebantnr ; propterea eriaoi fti0m Hi- 
fpano vWmfflr pron#ntiandae; &IndiCfa£«- 
fcrfes iti £as j$Ysra pronaaiiaiJi;, 



Superatur hasc difikultas pronunrianda 
literam primam, quae eft B> eodem modo 
quo profertur /^confonans; namabHifpa- 
nis £ fcribirur indifferent^ ! pro v.confona; 
& viciffim altera pro altera ;eandemqueob- 
tinet pronuntiationem* Hocaurcm verutn 
cfle, id argumento eft, quod fcepenurnero 
ambse in eadem di&ione reperiamur E* g. 
Sabana 3c Savana\ Syndon : 5W^o hfavio; 
fepiens: & fimiliter in aliis* Unde illud: 
Felices Hifpani, quorum bibere vivere eft: 
& cum Hifpanus Germano objicerec eum 
pro DEUM verum ex DEO veto , dicere: 
JDEUMferum ex DEO few; hie prompte 
refpondk : & vos Htfpani diciris DEUM 
viventem, bibentem in fsecula fieculorum. 

Altera quae eft 9 Hifpanis di£h e con c§- 
iiUa\ ftu c cum c parvoj praeponiturque 
«Uuntaxai 4 vocalibus a> o & u ; vaiet tantun- 
dem ac <; vulgare pofitum ante e & i ; auc 
quantum s; eftque illud quod Galii habent 
in gentili fuo vocabulo Francois , ubi illud 
I sequipollet literre £ Falluntur , qui dum 
fcribunt hifpanice, ponunt hoc f ante e vei 
a -; cum plan£ fit ibi fupervacaneum, 

Tertia eft ch ? quae effertur ut a Germa- 
nis tfel? feu tfeb , ita ut extremum linguae 
oris palato iflidamr , ac dentes labiaque ma- 
gis «omprimawur > quam ia fonando ci 



Gallorum: veluti mucho% mukum; mucha- 
dm y adolefcens ; quae legumur ac fi fori, 
ptuaieffer; mutfiho^mutfchatfcho. 

Quarta in ordine eft g ante e vel /, quae 
quemadmodum &j HUpanis jota; imo & 
^r, Hifpanis diflum equls vdecqs^ pronun- 
tiantur ferine ut b, nam licet Hifpani non 
agnofcant b literam : at habent ejus fonum 
& afpirationem , eamque fatis fortem^ nee 
in folog, fed ut duftum, etiam in j & x: 
&in.r quideni, junfto vocalibus: utipatet 
in di&ionibus, quae tribus hisce Uteris in* 
difcriminatim fcribuntur E. g. tigeras , tije- 
vaSytixeras; forfices: trabajo y trabaxo?tra- 
vaxo; labor; quae pronuncianrur utiaGer- 
nianislegitur: fiber as >> trabacbo. 

2. Quinta Htera eft Q Indc- Chilenfe; 
quod efFertur ng :E«g.Qe oculus; die nge: 
meliQt] duatuor oculi ; confpicilia; melingei 
duQun , loquor ; dungun. Uude quando 
vox praecedens JJ particulare ( fie enim eft 
appellandum , ut diftinguatur zg hie fu- 
pra) definit in vocalem; haec vox pronun- 
liabitur baud (ecus , ac fi cum fequente eC 
fet eadem vel compofita* E. g. Senor JE~ 
SU Cbrifto DIOS gei,che Qei cm; Domi- 
nus JESUS Chriftus & DEUS eft & Homo : 
«nuntietur : Senor JESU Cbrifto DIOS 
$ei } Chmgeimh 

A z Sera 



^Sfe 



*p 






Sexta eft geminum II quod Hifpanis & 
Chilenis commune eft ; & pronuntiationem 
©btinet, qualis in vocibus gallicis depre- 
hendirur habentibus i ante U\ ut fiUe^ pa* 
reiUe> batmlle^ & fimilibus aliis* Verum 
Dotaru dignum; quando vox Hifpana vel 
Indo - Chilenfis incipit ab.fl; non illud ac~ 
cipiendum perinde ac fi haberet i prsepofi- 
turn fibi : quiri porius imaginari oporter, 
quo fono poflit enuntiari feparatum ab ifto 
i* Eg» llamma-) flamma ; llaga ,, plaga; Ucchh 
&c* non exprimentur, veluti fi haberent i 
ante fe ( nam lie diceretur E. g. iUechi rribus 
fyllabis; cum tantum duee fint) verumdi- 
videndo vocem gallicam 0e\m duas partes 
hocpafl:o:jf? He', prompriflimum fueritap- 
prehendere fecundaYn partem (intellige to- 
iHim ipfius) & apphcare di&ionibus Chile-, 
pis & Hifpanis, quae inceperint ab ifto U 
ante vocalem quamcunque. 

Septima eft n* vocata n con tilde , hoc eft 
Ileum titulo vel figno; eequi pollens gallkro 
gn in his vocibus campagne, montagne : lit 
exzmplofenor, quodtegitnrfeignor. 

O&ava eft v , quod raro occurrit , & 
forti valde fono praeditum veluti erre: &/ 
«t effb. 

Nona eft t quod aequiyalet eh V* iupra > 
uam in nullo differ*. 

* § J. 



m* m *& 



t 



?. Decima eft«, quod pronunriaturut 
i ve! m u Gallorum : vel pronunria u lati- 
cum & ordinarium; uri in hac voce cum- 
ins* -apertis labiis at denribus claufis* Sed 
NB quod iftu.i it particular pofitum ante 
vocalem ifonet fi'cift apud Hifpanos y in 
hac voce mayor : aut uri apud Gerrnanos 
praefernm Colonienfes g vel tt in hac di&io- 
ne gegebert, & quando ira Tuerit pronun- 
tiandum; notabitur circumflexo E. g.reh7t r 
feptem; lamiien* foror; die relyevelrelQt; 
kmyen vellamtpn. NB Quoties it particu- 
lare ell ultima di&ionis htera, & notataciiv 
cumflexo; -pronuntiandum crit uri h in his 
vocibus ah > vah. Et fi voci rerminarae in 
% ut fiar verbum , in fine addarur n; ma- 
nenre circumflexo pronuntiabitur uc apud 
Hifpanos y;& apud Gerrnanos, praecipue 
Colonienfes, g. E.g. ?//«/, defcenfus; naun t 
defcendo: naupagc , defcende; proferrur: 
fiah* nayen vel naQen; nahpange. NB 3tio* 
it particular^, quod femper & iua naruraeft 
breve ; multoties omirti, vel folum fcribi 
accenru : atque idem accidit literse e ante I 
vel n. E g. dtgu , res ; mtn, folum ; mlen,zd~ 
fum; lege: dilngu<> muten* melen. 

Undecima e(t x ante vocalem , & pro* 

fertur aliquantoduriusmagisque quam jota; 

licet inter ipfas alioqui magna fit cogoatio; 

nifi quod litera x eft magis gutturals. Ob- 

A 3 fer- 



*%h 



d^ 



ierva quando x occurrit in di$ioffe com* 
pofka cum ex y tunc earn retineregenuinam 
funm pronuntiationem, ut Excelleneia, ex+ 
cepto : quamvis non definr ex Hifpanis* 
qui legantjfcribantque efcellencia: efcepto. 

Dtiodecima & poftrema eft z , quae inter- 
num fonat afperius quam f *aut s\ & quafi 
Gallorum z , foepius ramen fonum obtinet 
eundem cum g: & Hifpani fcribunt pro* 
roifcue E.g. bager pro Imzer^ facere; tim» 
go pro liemo ; linteum : Quanquam illud % 
in di&ionis fine pofitunij nihil omninodif- 
ferat ab/finalij excepto quod effertur cum 
tono gravi £• g. Suarez> Vafquez* Marri* 
ncz/&c* dicatur Snares, Fafques ,Martine$. 

Quod ad reliquas Jkeras atfinet ; nullum 
reperio pronuntiationis difcrimen a lingua 
Gallica vel ab atiis: rantum q profertur m 
tou; non cu^ ficut apud GalJos, Adda quod 
Hifpani confonantes non geminant praeter 
/ & r; Si aliquando m, ante quod praemit- 
tunt frequentius n > m inmmdar pro enu 
metufar* 

Nec foeritabs re hicadmonere gn Hifpa- 
iiom & per confequens etiam Indo-Chi- 
lenfe , non efFerri ad modum gn GaHici ; 
nihil enim hat rarione difcerneretur ab ft; 
fed in quafi m feparatum eflet ab n. E,g 4 

Mgm 1 



^3 • ^ 



f 



dignottegmw dig no; dignus : qmnenam 
Hlfpani non raro excluduntg fcf ibentes <«* 
no pro digno ; finifieav pro fignifiear. Pra> 
terea Hifpani nunquarn ufurpant *ubi vim 
habet eandem cum c ; ut in his vocibus: 
gvma, intention, paciencia* aliisque: non 
enim reperies t ante i propterea , quod ipfuttl 
t perperuo fonat qualiter in di&ionibus 72- 
vanoyTiberioy Titiro><k confimilibus. 

Habito fermone de fimplicibus Uteris* 
prserereunda non eft pronuntiatio fyllaba- 
rum gue & gui ; que & qui; cum non pro* 
feramur ut apUd Germanos ; fed propne 
ficut apud Gallos; & quemadmodum I tali 
fcribunt ac cnuntiantgfo &gbi pro gue & 
gui: item che , chi pro gue gnu Neque eft 
ulla exceprio de que & qui; at vero de gue 
orhnino; in quo exprefle percipitun*; ficut 
sgueh) avus; ciguena, ciconia; aguevo, au- 
gurium; vevguenza, verecundia; &c. pro* 
numia , agu - elo, &c* De gui non obferva- 
vi quod'excipiatur prater arguyr ; quod 
fcribiturper ypfelon, & effertur velut or- 
gouyr ita diftin&um : argou - yr ; non autem : 
argo-uir per V* confonantem, 

Inveniuntur etiam di&iones fcriprae pec 

qua; ut quafiy qudidad: in quibus illud u 

ioni expers eft; ac pronuntiatur cafi, calu 

^ijeftquegerr?tana ipforum pnhographia* 

A 4 Contra 



Contra Nebriffenfis m Dr^iooario Cub per 
ri//7 fcribic voces, quae fuapte rtimrl £ri~ 
benda? funr pet qua ; m quando, \quadevno, 
quarenta , & alia* plores ; quas ille fcribic 
cuandoy cuaderno,cuarenta, exiftimans i for- 
te £*& efferri or giflr, m ut u quiefcar. 

4* Sumir fibi Lingua ChiJenfe - Kcentiam 
ofurpaftdi umm lirerarn pro alia; idque i, 
uc former Diminutiva. V n, zyr, %$® ad fi- 
gnificandum affe£krm amoris, biandiriss&c 
Tgi* %iio. quia aocupanrtir verboruro con- 
cinnifatem , orarionis cuftum, famamqfie 
efcqaenriae; vef errant ad cujusvis arbkriurrt 
ac libitum, Hinc font fynonima "i buif, 
buivy buibi ordo: cbolloky cbollofy cboHm ; 
regular ape>epe; pene, fere, prope; vera, 
vom; as, offis. Amwnn, amumn^ ire; cat, 
cgff;hm: ImmeuyMammn^ foror; Chili, 
ChMyCbilei Regnnm Ch\knk:mB,€oUu; 
color foeluus ravus ; mo^ejz, mogeB ; (i vi~ 
vain rma ,. *fevr , faca? dom us : A^w , &/e- 
i&ybuefa; mates, a, urn; earu t caJu y casii; 
virid is , credos : anun , rffgg ; fedeo : nnm , 
torn; avis; cuu^m;mmmianc^n y anqnen; 
ficcus : vircufty mrquen, fubfrigidus: &c» 

f* Eff eriam perfFequensr, or In fine vo- 
ctiro imam vel plures fyflabas omirtanr» u 
|n z$& perfoua Imperative lug* mafufpc& 



mattttQe ; propera ic!bC in Nominibus 
propriis, E g. Ancai pro Ancayecu. Ale* 
cm pro Alecoyam. Paineu pro Painehuala* 
Hnaiquilaj pro Huaiquilafquen. Huenull 
pro HuemtUanca. Maripii pro MaripiQaii. 
Quintulem pro Quintulemu. &c, 3x10. in 
rominibus conlanguiniratem fignificanri- 
fcos, E.g* Z#m pro lamuen; fbror. tt/rapro 
mabue; blia 289. f to* in hac voceHuentu; 
vir,homo* Eg* mart man pu Huen/ jo6. 

J2* 

De accentu dicetur n.34 2$g. 

6. CAPUT IL De Nomine. 

Numerus Singularis* 
Nominativusx. E*g.^^,domus. Nuque> 
Gen» x ni 2+ 26. mater* pent > frater. 
Dat*x mo v+meu. chao , pater* mw>avia. 
Ace* x. piUan> tronu, diabolus. 

Voc. A. x* v. x em. zoo .lamuen , foror* Film , 
Abhxmov.meu v* pruina, Pe/o# , lux. 
eQu.290.22. Namun % pes* Votm> 

filius* JE//ra, labor* &c* Nam omnia & fin- 
gula flint monoptota, quae absque literae 
mmatione > ac fub una eademque termina* 
fione fle£hintur in numeros & cafus ope 
quaruodam oararurn vel particularum,qua£ 
illis vel in fine vel in principio adduntur* 
ur monftrat Paradigma ; nam x fupponit pro 
9mni nomine j cujuscunque demum fitter- 



P 






minationis ; idemque refpe£live intelligatjar 
de Pronominibus , verbis, &6 

7* Dualis : 

Nom.x. eQu. 
Geo. x* e$u ni. 26. 
Dar. x e$u mo v. men* 
AccuC x et£u, 
Voc, A x e%ul 
AW, x etfci men v« fifth 

g, Pluralfe, 

Isom.pux.v.xica. y.xekto* lu 180* 
Geu.puxm. vJcanL v.xeQnm. 26. 
Dae, pax men. wicameu, v. x e$n,mtu\\m^ 
Ace* pux. s^xica; v.xegft. 
Voc. Apu x». \K A x tea v A x e$n. 
Abl pu x mo. v, x tea mem v. x * g# mo v; men. 

9, Gcnirivus plerumque praecedir fub- 
ftanrivum ad quod per tin et: E,g< Pedro ni 
pitlom; uxor Petri Inche ni chao; patet 
rneus, Huinca ni mapu: Hifpanorum terra* 
Hifpania* Ta ni chao> ta ni nuque y in ni 
lamuen ta ni Ian. v. Ta ni lap ta ni lamiien, 
ta ni nuque> tani chao; Mors Sororis ,Ma« 
cris Patns meu z%z+ 

io, Etiam Pluralitatem fignificat Que p©- 
fitum inrcr adje&ivum & fubftantivufm 
E*g. Huera que che; homines mail Pichi 
que matntt; parva ligna. Cumeque cal\ lanae 
bonse. zzo* n« 



m* m 0* 



ii 



it. Quocies nomen de foo & per fe Dua- 
km vel Pluralem denotat, vel jungiturcum 
Numerali ; nee Ouali nee Plurali opus eft* 
E«g. 3^ j oculi; epuv. cida ruca> duae v.tres 
domus* Panicufa pu eft arbitraria, poreft- 
que vel poni vel omitri. E.g* melt huentu v. 
melt pu huentu , quatuor homine** 

12. Genera funt jcantum duo , mafculU 
num & fcemininum; nee alitcr cognofcun- 
lur, quam imo. exnatura rei: fie Chao^ pa- 
ter; eft mafculinum : & Iftuque , mater; 
fcemininum* ado addendo Huentu , mas* 
^owo; faemina : v. ullcha ; Virgo. & perin- 
de eft num rationale, num irrationale fir* 
E. g. Huentu ovifa , aries ; domo ovifa , ovis ; 
Ulcha ovifa y Agnes: domo che, mulier; v. 
domo antonomaftice: uti huentu ■> vir: non 
huentu cbc. Aliquando etiam genus mafcu- 
linum fignificatur per alca v.aUca; E.g*#/- 
ca achahualU Gallus; quamvis proprie rem 
fortem, firmam, robuftam> folidam veldu. 
raturam fignificet* E.g* alca pirina ,frae- 
num bonum, duraturum. 

13. CAPUT III De Pronominibus. 

5*i* De Pronomlne primitivo. 
Singularis* Singularis* 

Norn. Inche. Ego* Norn* eimu Tu. 
Gen. x ( inche ) ni; Gen. x(eimi) mi yM 
mei< tut 




1% 



m* # ^# 



Dat.- x mo v. fw*» # mihi. s Dat* x otak v. mo. tibL „ 
Ace. x. me. (Acc.xte. Voc. AXf 

Ah\. xmeuv>ma>v>et$u, 6 ru! 

a me. I Abl. x mo v. 7?2<*# v. et$u 

I a te. 

14. Exempla pro Confabufatione: zW/' 
quis? inche, ego, « ^m/rui inche em $ 
quinimc. Haaiquilaf eimi I esne ru Hunt- 
quilafquen f n; f ♦ Huaiquilaf inche : inche 
wai : inche llechi: ifche no cam ve? ego (urn, 
Axiiaiuelchi PatirueQuv et$n: 6 mei cari 
duo v. plufes Panes J A pu Chao / 6 Pa- 
tres, 6 Genirores! inche eimi cam! inched* 
miabunl fortafTe ego fum fkut ru, Inche jm 
eimi: ego non fum rui fimilis; non fum is 
qui ru eimi inchelaimi : tu non es qui ego* 
inche m aiuel ta BIOS: DEUS amor: meus. 
mi aiuel inche llechi : ego fum tuus amor* 
quern ru arnas» inche ta ni inche Qeum: cum 
Cm qui turn. Nnque ema/ 6 indulgentifli- 
tna & fuaviffirna maren pupeni ema/ Ca~ 
riflimi Frarres. ni rito inches rito inche : hlc 
e regione, eimi ntiple> ante, coram te. eimi 
mo ciitu: a v* ufque ad te* eimi cona? eimi 
cona Qeimi ? esne forris > magnanimus ? cona 
inche , inche cona* inche conagen: fum me- 
dius fidius alter Hercules. 



if. Dualis, 
Nom. Inehvtu 

4uo, 



no$ 



Dualis* 
N* eimiu Vos duo £ 
ambojuterque* 



^3 $ d& 



m 



Gcn.iLiuv.yu j3. G> xmu 
Dat. x meu v. inou P* x meu v. tw. 
Acc. x, iA.x* Voc, Ax\ 

Abl+*& mo v. men*, v*eg» j Abl. x mo v* me# v eg#« 

t$* Exemplar Inchiucona^ nos duo viri» 
bus & animo pra'ftantes eimu cilQenf Vos 
duo terrae filii; abjt&i & nulhus animu e/- 
*wi inching ego & tu. /eye e//m/; tu & ille. 
inei rutnt incfaiu.; neque ego, neque tm ^ei 
tume eimu; nec cu.nec ille eimiinihiuamo- 
m*riu\ nos duo v. ego & ru orabimus. mi 
feni eimu chQarcnimu ; tu & ruusfracer vos 
invicem vulneraftis. chem dQu Qeiu veichi 
huentu inchiu f quid iile ad me. uiiauQeita 
yu ciimeni nos duo fumus pares* Qei dtgii 
incbiu mo : nos duo habemus adhuc rraftan- 
dum aliquod negotium v negotiolum, cj*- 
buelaidtyi incbiumoi neuter alteri debet, 



17. Pluralis. 

Nom. incbin nos 

Gen.xm. noftri, no- 
drum. 

Dat* #700 v. meu, no- 
bis. 

Acc.x nos. 



Pluralis* 
N* eimn. Vos. 
G* x mn. veftri , v^* 

ftnum. 
D.xmeuv.mo* vobis» 
Acc. x, vos* VoQ.stfx/ 

6 vos. 



Abl x meu v, f/z<p v.ejj» « A bl xmo v ?we# vjQu, 
a nobis, J a vobis. 



1 1» Exemplar 



Taftu. incfcn; coram n$* 



*4 



*& 



d» 



bis* inn rume inching necnos nee ifti. Pe- 
dro , Francifco inchin JuQu/iin : Perrus,Fran- 
cifcus & ego loquemur* mi pu peni eimn 
allcumiffapalaimn : Tu & tui fratres noa 
interfuiftis facro» 

i9.Sing%laris Dualis. Pluralis, 

N* TeyeAlle. N. Teyegu. illi N. TeyetyiAlli. 

Gen* «ami. il- duo. G. #ni, illo- 
lius. G.arn/. rum, 

D* xmm v.mo, ' D* # #^# v.ra?» 
Ace» x» illis. 

Abl jrftiiit v. Ace. xillos* 

mow eQu. Abl x meu y § 



X).xmeuvmo> 

illi. 
Ace* x* ilium. 
Abl. xmo v* 

meu v, £CJ&* 

ab illo* 

20* Ita pariter ecdem modo 



abillis. 



Vajva^vachii xeQu 
tvack: Hie xeQu 
ifte. 

Vth tvei , vei 



x e$n v* eiQn. 

iitu 
xeQn v.eiQn* 

iidem. 



ai. Quoriescunque his Pronominibus 
teniae perfonse additur aliquod fubftanti- 
vum ; particula Dualis vel Pluralis adhaere- 
bit fubftantivo* E. g* Teye hue?itu rtj« : illi 
duo homines* Vachi JomoeQu: haedueefce- 
minae. Vachi pu Ulmen 7 ifti Divites > Nobi- 
les* Veichi pu malluen 7 eaedem mulieres* 
Gume pu huent* ) boni homines, puHuiwa 

cona> 



com ? milites Hifpani. Man mart pit petti 
emi ; pit pent eQn , FVarres falvere vos jubeo. 
Pedro e£n vutalcoiUaduQupratiQn > Petrus 
& fua Familia* v. fui amici, v.luae fa&ionis 
homines falfo ilium criminal funt Apo 
ii$n malopaqunt&n ; Dux una cum fuis bel- 
lum apparat. Sic enim aliqui loco e%n di- 
<cunt vel pronunciani: dQn. 

22. Particula tg# lignum aMativi,inftra- 
fiienrum aut focietatem fignificar» E g.hui- 
pu eQu 7 cukro* Pedro eQu>utfo cumPecro» 

% 3. Exempla ; Tva mat > Teye no : hoc p©*- 
tius, quam illud, Tva chei^ teye chei mai* 
aut hoc , aut illud. Vachi cahmttu v ca~ 
buaUu tva > hie equus. Eimi tva ( lubintel- 
ixgituv tauQe) hoc accipe Vei mo len-> hie 
ito* Fei mo knobin^ hie illud pono, Incht 
tit piel cleitva 7 tibi hoc polliceor , in meque 
recipio. Tei no cam? nonne illud eft v. an 
non eft idem. Fri tva 7 eft idem , Illud eft 
Fan (idem quod va meu) lleclri> hie eft. 
Fan mien j praefto fam, Tva lledi> iftud 
eft. Tva tJiiauiiiilafquen-) Ecce Hiiahjiti- 
Jafi f . Teye Huanqumnco , ille eft Hnan- 
qtteL Tva tain mien •> hie fumu& Teye ni 
mien , ibi funt, iliic ftant, expe&ant. Teye 
\li cbao tva mai, hie eft ejus pater. Feii^ 
eft idem , ille eft* Feiiah non eft idem, iile. 
Feipt> fie idem* Tva ilubi maupeal 7 hoc 

€ft 



l 



i6 



«fo 'dk 



eft bonum ad reftes oontorquendos, 7V* 
iicaabuel llechi : ifide poffij nt regular conficL 
Tvatani acutun y ecce aciftim,nuncvemo. 
7W /iim men pu Paiiru / ecce habemus 
Patres, Tva ta yu intn peun , nos duo oon 
nos videbimus ddnceps* 7b/* ta xdmtnn ? 
hucufque dunraxac perven'i't; hoc & nihil 
amplius ; hoc praetereaque nihil C/w/s 
7720 v. chem e$u rputubimi vachi mamll / cachal 
mo v. eQu , qua rarionc 5 quo -inftrumenro. 
hoc lignum formalti? Securi Ladcun efgu 
cupaquei tiiyun y laetitiam inftar pediffcquae 
comitatur affli&io Inei rume Pedro Pabh 
eQu quimChiliduQuquelaitnu , neuter, neque 
ru Perre, neque ru PauJe fcitis linguam 
Chilenfeiru Chem vemlaian rume tva eQu f 
neutrum, neque hoc neque illud faciamu 

24, §.a Pronomina Derivata* 
Singularis: Inche ni;v.tu: metis» Dua~ 
lis: inchiu iu, v.j«, utrrasque noftrum. PIu- 
ralis : Inchin in ; v* in. nofter. 

2f . Eimi mil f v * Wfe tuus ' Dualis; #wj* 
mu v» iw/ij utriusque yeftrum > amborum,am« 
barum, Plurailis» Eimn mn$v. mn. velteiv 

%6. Singularis» Teyetu; Tvani; vachi nis 
veichini: fuusillius, hujus, iitius. Dualis; 
Teyegu ni; tva et$u ni; vachi eQu ni; v$ichi 
Muni- amborum; utriusque jiliipS; hujUSj 
iitius^ipfms^ejusde» 



4Bb ® 40» 



X7 



Plural is-. Tiye$n yd; vacbi ef£n ni% tv& 
top ni; veidu e%n m* tm&i iliorum, ho- 
rum 3 illorum, ipfdmm 5 eorundenv 

27, frxemph: Inckin tain CbaJo : Pater 
noftcr mipenii tuus frarer. incbe nitetva, 
hoc eft meuui. incbe ni duel tva, hoc eft 
datum a me : iftud meucn eft donurp* eimi 
mi u tva no : hoc non eft tuum incbe. ni 
rwa; ni rum inche $ ni ruca., mea dbmus» 
incbe joJ cwnei; ,.nuum prseftatjeft melius. 
inche ni acutun huemali ta mi acutun, Te 
prior adveni, 23* 19$ ;£♦ 

2%. Haec Pronomina : Noflras , vejiras 
Sic. Hunt addenda huic voci mapu, terra; 
particulam iu. xi6* E, g. inche ni mapu tu 
ehe: eonterraneus meus* eimnta mn mapu 
tn buentUy vefter popularise concivis. Sic 
etiamdicitur; ni rucatucbe 7 mei domefti- 
ci. Fan tu manqiin , hujus loci, domus> 
oppidi bos* Sunt tamen & alii haec expll» 
candi modi : E. g, -.mapu tu cbe incbiu; v. 
mapubuen incbiu-> fumus cives. mapubneu 
Pedro eimu , tu & Petrus eftis conterraneu 
204. Tuatpel maputuche 7 homines ex Tu- 
capel. Santa Fee eQn y homines Miflionis 
fanta FeL Cautim che r xftHs Imperialis, 
v. qui habitant ad Cautim Fluvium. Mttfr- 
namun e%n: farnilfo MiUanammL 



99k 



3:9. Pronomen Ipfe, Egonm cxplicamr 
voce quidu; quae vox eriam folus fignificat. 
E. g« Ta m quiduQen mo cumei ta DIOS. 
DEUS fuapte nacura bonus eft. quidu hi- 
ck v. incbe quidu * Egoinet , ego ipfe , folus 
ego. quine antii quidukhuen> tota die fui 
fblus* quiduvoe cbe y Monachus, Eremira , 
homo iblitarius. quidu toquiuquei tva : ipfe 
ie & fua moderatur, eft fui juris. Qeiai qui- 
du toquiun , non eft fui juris, quiauduamn^ 
fum ingenuus ac mei juris. 19 3* 

30. NB.quod Pronomina Pofleffivanun- 
4juam foia ponantur. hinc quando inrerro- 

gant vel refpondenr. E g. inei tli te tva? 
sec res cujus eft? non dicunt; incbe w> 
fed addunt fubftantivum dicendo, E. g, iiu 
tbeXli te tva\ v. inch ni te : mea. Velre- 
fpondent per Pronomina Primitiva. E. g. 
inch** 

31, De Pronominibus/j;^;^ dicetur 
opportuniore loco, 181* 18? 184» Idem 
eft de Relativis qui qua quod: & Interro- 
gativis: quis ? quaiis &c. 263. item de Adt* 
je&ivis, gfe 



Z2. 



CAPUT IV, De Verba. 
§. u DE VERBO 

ABSQUE NEGATIONE ET TRANSITION*. 

% £♦ &w> mow** jpv» jGnt pn, dice, 

00» 



mn^ vmco. dun , do. iziita» amo» cupaln* 
affero 1 adduce* era ho, uuinm } incendo, &c. 
quia pro omnibus &fingulis, nullo cxeep- 
to » (oppomc x -, cum mm omnia ac fingu* 
la tecmincflTur ac ddinam in/?; folum hoc 
muraiur, iar docet * tiionftfarque Para* 
digma: &g. La-m gc-fL pi-n. &c. 52. 

MODUS. .1NDJC ATI VU& 

Pfffftax - - n.j Perfonse, 

Impeif* - - biuv Singularis : iu imi. u 
.Praet.Perfc - uyerUQuaiis: iu 2*, yu. f J.. 
Plusquawp. uyebua.1 inm. itju* 
Fururura. an*jp]uralis.'ijl. i^n, itja, 

34» Max moraodufn accentum habere in 
tikirna imo oinnes primas Perfbnas tempo- 
rum Indicative ac Optarivu E.£ dun,elu* 
bun , duuyeu &c« ado* Paffiva in fA £ g. 
^/i^i &c go. 3tio. Gerundia Accufarivit 
qua? non habeeria&riampardculam i^E.gv 
duam % &c. 66. 410. Omnia Imperfonalia' 
E. gi /wtffiK j &c toft f to omoes vocesquae 
finkmrur i6..*am;y« mum* zio* 6 to Ginnes 
Infinitivi tarn aiireiativiqaam negaxivL E.g> 
jti £/«» , m dunon , it/ duuyenon , «ft 49. ro£ 
71116 quae exeunt in bum*6y. 73* gvo. Can- 
nes per&rae vecborum defiaeatiuRi in Mu 
v. bu Scilicet prima? & terciae perfona^ E, 
g« iubm } 4ubi> &c 17;, #&&. nomkia zb* 



ftra&a : item primae perfonae Paffivt E* g. 
temoQen, 28 f # eluQen^S. &c. io* omnia no- 
mina habcncia in fine u particulare poft ali- 
quam vocalem* E* g. uyau v* uuau. 1 1 . no- 
mina quae dcfinunt in r.-f vel v confonan-* 
tem*E»g, utar y choUofy buiv. Habent ac- 
centum in penultima* i. Secundae perfo- 
nae fingularis, item fecundac & ctrtiae Dua- 
lis &Pluralis*E g* eluirni> eluimu, eluiQtt, 
gluimn > eluiQn. a. omnia tempora fubjun* 
&xvu E.g* eluliy elulmiy elule> &c. gtio pri- 
ana fingularis ? & fecunda PluraJis ImperatU 
vu E.fg.eluck, elumn, &c. 4to Gerundia 
cum particula bi>elubium> &c fto. Partici- 

!m tarn a&iva quam pafliva in lu. E* g. du- 
ll , eluQelu y &<:♦ 6to Nomina fubftan ti va & 
adje&iva quae flint diflyllaba, ferminantur- 
cme in vocalem. E* g, etia > nua, voro, 
cbao\> &c* Reliqua omnia funt ambigua & 
ad libitum. Suppono quod pronunciatio 
fequatur accentum ita, ut ilia fyllaba pro- 
liuntietur longa, quse notatur accentu» 

3f # VeFba, quae in prima perfona prae- 
fentis Indicativi v. Infinitivi ante n finale ha- 
bent" confonantem ; conjugantur pronun- 
tianturque ac fi ante ultimum n haberetur i 
vel H vel e. E.g. quimn y pronuntia: quimiu 
\. quimun vel quimen 7 accentu in penulti- 
mate» ultima krevi.3* En cum iis quae 

haben- 



haberttur ft. f 2.' f $♦ 74. Profodiam urn- 
verfam in una fola pagina ! 

3* . NB, Hanc linguam plerumque Prac- 
fenu uri pro Practerito. Eg» aticitn> audivi. 
pi) dixi% ac propterea adhibent focpe aueni 
figno temporis praefentis,.xao. E. g* fcfotf- 
j«w , laboro : iquei , prandet , comedir* 
Quamquam aliquoties etiam non obftante 
parrcula que Tempus praeteritum fignifice- 
tur. E g* Qemequen cava mo y fa\ in civitate* 
Item Fururo utitur loco Imperacivi : imo 
etiarn loco Praefentis , quando a&io prfc- 
fens certo eft vel viderur ftuura. E*g.CbeUr 
aimi? quo vadis ? cbeu autaiaimi? quo iter 
inftituis; quo proficifceris : cupaian> volo 
comedere. 296» 

37* Exempla: Inei cam aucalmaputuuyei* 
tjuis in Patria , Regno, Provincia res novas 
eltmolttus? quis fuit Author, Antefigna- 
nus vel caufa rebellions? uuau v quine mo 
urbi%u , uterque eft fubmerfus, srabo uni 
flu&ibushaufti, obruri ttjftt Abuecbi peuaiuy 
nefcio quando nos duo nos videbimus ite- 
rum, flironice, unde re&ius: vale fed ut 
brevi recteas, t;. abeo fed mox rediturus)*88 
6. dut&acloaiu Apo: una loquemur cum 
Gubematore Vacbi huentu incbiu amocaiu y 
hunc hf mtnem itineris fbeium habuu Amo- 
mti v- amoan piQn , ciixerum (e veruuros, 
B 3 38« 



2% 



d$* 



38* Imperarivus» 
Sing. ehi. fje.pe. DuaLiiunro^gcu Plur. iff 
mn. jjn, 

3£, Prim is 6c fecondis perfcnb poceft 
acjdi ca: ad excirgndurn animenn* £♦ g, ya* 
vuluQe ca > age dtim ; aj£e fis ; cape bonuni 
animum. 

40. Tenia feigplaris pom poteff loco rer» 
tiae Dualis v«, Ploralis addirortff* v etg®. E 
g.fapeetgUyZmhomorhntm, urerque occi- 
daturJapeegnfpQreanu icf. i 06. Exemplar 

4r, LachihmrfacMy moFiarmotlo famx! 
eupacbiy vae ribi 8 veoerov ieutuchi pin \u 
piun, iram corrtlntri, animo fmperavi caVli 
vemptyQuBt ft Ioberlfine fkemC mWpiaupe, 
abeatin tnalam crecercn cdtipe maiffmsti- 
bi res habear* LarumeQe y tanartimege y mi* 
nam pereas; Dti re perdanr. miwQe amoQe 
petti * quod difiertur noa aoffertur ; non- 
dum omnium dierum fol occidi-r; pternte* 
bit re fa£B fraeer* amice I ycmein ca dQu y 
Tranfeamus ad alia, nfpe vachi Jqu; buenu 
prape,pupuUi conpe^conai: omirramus ilia , 
obruamus ifia.filenrio; oblivione defeannir» 
zapahQe pelon : affer lucern* 

42. Optativus* 
ImgevkQam. 4 abun* I Ferfbriae forrnanmr ot 
i N* 33* rnurandorv 



Perfe&um. uyean. 
Pluspuamp. ayeabun 



<0* ** 

Prima» perfbn* in 
imiyi-JuiitnuyiQu, 
in , irnn-, i%n. 



43. Tempora Optativi adhibentur ali- 
quoties loco fubjunaivi. E. g. Femabun, 
fccerem. 

44. Item fignum optantis, defiderantis v. 
optativi eft chi affixum fubiunftivo : E.g. 
tbulicbi, vellern edere, utinam haberem ad 
1 omedendum. Item vel v. viler» annexutn 
verfo vel fubftantivo. E.g.Putunvelem,\!e- 
1 ementer fitio. ditamvet, habeoquod petam* 
obfecrem. Plora docebunt 

4J-. Exempla . iabun , fame crucior. Ida-» 
bun pin, defideravi mihi mortem, huenea- 
bunpitaniduam, habui animum furandi, 
voluntate in furtum confenfi. lacbtpi-, mor* 
tern iibi optat, peroptat. pulcu eto/ubi, un- 
de hauftum acquiram 1 ciime duammo$ma- 
caiabun quine cabueUn , pebuti , emerem 
equum, iiinvenirem. gemeabuh car a mo, 
ddnn cuVdn cupaUaihin : afferrem multa,ad 
civitatemfi irem. peabun em! quidquid da- 
rem, ut viderem. quimabun ta w buerins 
quimabun- mat, Qei cbei ta tli btterin: cupe- 
jem fcire, quid vel in quo peccaverim. va* 
ihlantif, acutuabuicam ? non adducor >ut cre- 
1 am eum effe venturum hodie: bodie euna 
B 4 mini». 








i4 



m, m d& 



minime expe&o, picbin mifqui iabtin eim 
quam vehememer nunc p-aum mdis men 
tiatura apperk J chumabui , dumQeabm/ 
quid agas. 

46. SUBjUNCTIVUM, 

Tern pus 
Prafens - - li, Perfona?, 

Imperf. - ~- bu!i. Singulars i. mi, e. 



Per£ - - uyeli. 
Piusquamp, oyebuli 
Furururrl *. - alu 
f murium, abuli, 
Aoriflus 1 uyeaiL 



Aoriftus 2. uyeabuli. | Plur 



Dualis itf« mu c$u # 
Plural, in. mn gn. 

vel 
Sing. Yh Imi. Ie„ 
Dual liij, ImuJcju, 
lilt. Imn, }gn. 

47. Tempora Oprarivi fungunrur non- 
nunquam vice rempomrn fuhjun&ivi , uri 
difl:um4J. E. g Finucupalbidmi^viUtami 
munques* duamvel yeahumi ; fi afferres vi- 
num> qttodcunque velles, aufferres. 

. 4& gemealica§a mo y aldun cuUin cupalan ; 
n ivero in urban , mulra inde adducamr 
tupalt qmtie cfyeu, cupatuan : redibo poft 
tnenfeou cbillcatuti;\\denma chiUcatuIi; u- 
mauttmeity port ftudium eo cubitum. ni 
mkam> tli aiufrmni) &c. tit amem , ut amarem 
&c 66. 1 16. 141, mi aiiiam; ut ames. &c« 



4* 



<*& 






dfe 



*t 



, ^FiNfTlVUS. 
Tempos* 

ij bun j His Jnfinmvfe acfcira- 
uye^r» lur Poffeifiva 14. pro- 

tiycbimlut re$a fignificano 
- an (en (usque paftufave- 
»bun*rit; uc exempli* fier 
pyesn ! peripicuum» 



46 

Pr^fcns ~ 
Jmpei£ £r 
Pert ~ ~ 
Plusquarnp, 
Furarum *. 
Furar. 2 - 
AorifhisK ~ 
Acr i ffes 2 f siy 04b un 1 

fo, , Exempt mmihnhin ta mi elunz 
quod miht das 7;. dedifti v. r mum donum 
grarificor. ciiwtitamn pi him: cficebarisbene* 
cumei ta in Qutnatiim ta in puchao ta ni [an 
mo: mortem parenrum deplorare jufhim, 
jequum , bonnm eft. cumelai ladciin buerib 
caQenmo: non eft bonum illata injuria tri- 
(taru Qekuelai ulchenw tdcbeun, vendere ho- 
mines dcinceps non Leer, noneftamplius 
licitum cume Jqu in in men tain Patiru: 
bonum nobis eft nos habere noftros Patres. 
ciimei ni aiun ta DIOS: pietas ad omnia uti- 
lis DIGS ta mi aiueteu ta mi montuuyen , 
DEO O M«-ad(cribas, quod evaferis, cumei 
tiiyim cume vemn mo : laerari de operibus 
bonus non eft HIickum. apequine cuyeni ta ni 
acutun , K acutuuyen r acutitel , acutumom : 
ex quo redii, ferine integer elapfus eft men- 
lis. 6z. 63. 



!•• 



u 



^s 






e^ 



fu NB* Quotiescunque verburri definit 
in in; n ukimum in fecunda perform IndU 
cativi & Optanvi ooa mutabitur in irni y 
imuy &c; fed in mi , mufmo: idque Eu- 
phonic gratia $ g.in, edo , comedo> man- 
duco //if/ , edifti : />/»> dico: pimi > pimit y 
pinm Verba atftem , quae per accidens in 
in exeunt; in omnibus Temporibus, Per- 
forms, Numerisquer mul&antur. E.g. elu~ 
bin s elubimi , elubi , elubiu > &c* 1 7 f. 

fi. Quando ante *>»/, *'* z«> itnu y imn f 
priced i c vocalis, urraque vocalis coalefcit 
inurram (yllabam. E.^aJopemmi^ nuncvi- 
debis. peaimi& trifyHabucn. pe$ei; videtur, 
apparet; difTyilabum* Non tamen fi prae- 
cedar confonans: E.g.cupalimi, trahis , af- 
fers , adducis : cupahmi (unt quatuor fyllabar. 

f 3 £^IH pronuntiatur vel ut uyen diflyl- 
labuin > vei ut gftit* > trify llabum > fecunda bre- 
vi , idem eft de uye v, uie interpofito in aliis 
tempbribus. Item perinde eft dicere yu> 
monofyilabum , autk diflyllabum : aiim v. 
ayiiriy a mo; amuiu v. amuyu, eamus: Bit- 
renien v, Bxxrenyen> compatior* 

5-4. Ejusdem Euphonise ergo interponi- 
tur inter a a unum I E. g. laan->laian\ mo- 
riar ; & pronuntiatur vel layan v 4 laiau : & 
temper in idem recidit, 



1 



*%k. 



m 



s^ 



*7 



ff, NE. Seepermroero verba % qme fia- 
fcer.t /> qua mum vis /igniftcationem babeant 
froto cfeto diverlam; vidcnrur Gmninoea- 
clem vel lynon-yma at pelm % non : video: /*e- 
I/m, video morr : mpaiaiy, nan venir; H£* 
£*&?> agerer y &c.46. go 87. 54, Ad rolfen- , 
dam igifur banc amphibologian* noiabinsus 
/, quarrdo neceffe fuer'it, accentuE. & l> 
auc notnbimr alio cara&ere, e*g* gocbtco 
vet carfivo: at rron erit n-ccefle, fidi&ixm I 
eft Ikera initial is, vel particuhe negativae la 
10 f. am nota fubjunfttvi, 46,-131. vel par- 
lkipii,8o. aut parriculs k> He 20 f. &c, 

£& Hae di&iones: volo, vellem, voluij 
explicantur vel aoreponendo cupa 9 vdduam 
interponendo, E.g.ciipa confejfahun v, «mi- 
fejfaduamlnm , vellem confiteri. Alios mo~ 
dos videre erit in exernplis. 

ffi, Exempla : amomariahm , vellem o~ 
rare. AUciiMi^aian fibnn , cuperemaudire 
Sacrum» nellipuquen taniamotnarial; v, /who- 
marian piquen: volo > cupio orare. quint u- 
qttebubin ta m laQmab.ubiel, quserebam il- 
ium occidere. quintuquen ta nilaial> mors 
eft, quam mihi quaro , cupio, defidero* 
qmntuqttebnimi tit mi ulmenQeabuel , v, ta «if 
vtmenvpabtm y quaerebas tibi divitias , vole- 
bas efle dives* laduamiy agit animam, jacet 
X&oribundus. Huamptan piquen v« piquet ta 

m 



i.8 



% 






e^ 



Iti Juainy lintrem conficer * v. navigare co r 

j$t&:. re tan piqueimiy v 4 piquet ta mi duam , 
iotum cogiras a bum & poturrtl \\i votm 
dim mi v. duamtuquei) de filio elt fotticitus. 
Jmimtnquei ta lit uutaialy iter medirarur. 

58* Hi modi loquendi: dici.tur, fertur, 
•Tumor v» Cirna eft , &c. vertun'rur poftponen* 
dq j!?m?^ E. $ ca Patiru cupaiai piam : 3lius 
(iter hue vciuurus <Ji irur. Hueni piam t 
pmrum vocann £/g<* w#/Sr />/^ : jubenr fter- 
nl men (am. Pencil enam verbum />i;; ad- 
foiberi in aliis Modis, Temporibus, Perfo- 
n£s> Nomeris prout fenfu* poftulat. £♦ g* 
JE'ehmpityimi, lucem juberis afferre. Co ^i 
^//w, Oorninusaquam petit, v, dixit: Aqua, 
'qui eft proprius modus loquendi &. Idio- 
jofrnus hujus Obaust: fed de hoc fufius* 
134. z 57. oiodo fu&ciant haec pauca. 

f^. Exemplar pulcupin, volo bibere;ad 
bibendum venio, adfum iafyngepe pi, vult 
ut occidatur. pelmtuQecM pin > peco ut mp 
bofpitio accipiant. pltulQepe piQeimi , perunt 
m re fufpendionecent, mi piQenon piqueim* 
dicis tibi non di£la : non dicenda. Tva mi 
fnQenobtm tiecbi: non eft hoc quod cibi di« 
cebarur* ml pivalnoal piqueimi: dicis quod 
dicere tibi non eft ItcJtum. Ktal cupaXaimi 
ptam: juberis afferre ignetru laiai pi ampin- 
trnnpxiy Medicus dixit ilium morirurunv 

nan 



-. 



m* 



m 



win pilan: non dixi me Uurum. Fei vem- 
quilmi pieimij m iftud facias, mpneris, laian 
tmpii piam v.pit&eii dicunt ilium dixiflefe 
moriiurum, aaitui pigei aUcitn: audivi dici 
cum advenifle. lai piQei : fertur obi i fit ♦ vtm- 
Qe wvempe ni piamvemquelai: quantumvis 
ego ipfi id mandaverim,prapceperim; non 
fecit , neglexit Vewiahun cam chi , ciimpem- 

§ei fit piabumm chei? Egone id facereni, m 
icerer efle ftultus* HuenevoeQei 5 v. hiuxtti- 
auquei ni piQen : dicirur fur. cume\cainipi- 
%en: audit hberalis mi piQen that ica de re 
praedicanr* piQentva: hie eft rumor, qui 
fpargitur. piam duQu: fabulae & inania ver- 
ba. 

6o t Poflum dare, &c* fit anrepofito/j#>i; 
quod eft verbum pepin* poflum. 281, 80 * ♦ 

6i, Exempla, Pepiwnautulan: non po£ 
fiimdormire. pepilan vachi cudi: nefcioqua 
ratione, quo modo hoc lapide molanru at* 
pdai cbei : fortafte veniet. pepi ulaianpiaiz 
dicet venire fe baud pofle lemlaiabimi va- 
chi mamU: num par es huic ligno E g. at- 
tollendo? lemlaian: fum impar. yaviicluam» 
huelan: non poflum ukra* ni mtetun^ mtnuy 
mtpun , cupamontulbin : facio quantum pot 
lum, ut ilium liberem. mi vemn venunwii 
fades quod in te eft* ni elubieleluabin: da- 
bo quando potero* moQen tnoQequen: vi£ 

vitam 



|D 



<8fc 



d$* 



vitam duco* elun ehiain: dabirous fipofoc* 
rimes* capan eupaiam : veniuqt ut Meet * 
pofFunt, fumptus & vires (inunt pepi amo- 
imarilaiaimi v. vupal&aiaimi quine amomaru 
queum : non poteris reacaie unum Rofa* 
rium. attciiMijfapdaiiibmm rwne ? aun- 
quam venies ad audiendum Sacrum c<mt&- 
vaUaimi: non pores intrare-, es impouns* 
Epu duam uyaututehallai: fruftraquisduos 
Jepores Jinfequitur ; nemo poxefl duobus 
Donainis fervire* 

62. Haec: fcio , audio > videtur * meretur 
6cc* fiunc vel per lu&ninvum vel per Sii3>- 
itai&iva* 

63* Exemplar qmnn ta mi timu mo^en^ 
ta mi Cfjriftmn&Qen, ta mi ciime piuque : mi- 
hi conftat derua bona vua; re efle verum 
Chriftianum; bonasvohmtatis, indohs* all* 
mil ta mi ulmenQen; audio te drviteni, no- 
bilem efle. alltiin ta mi baQrmtyen v ta mi 
iaQmmom. audivi teoccidifie alkulkn t&im 
miibiei ta mi ChYiftian&^tutl: perapiore vd- 
le fieri ChrittianuiB cupa piiuan em ; puca 
me infurdefcere* daamtmnn ta fflh Cbrijli* 
dnoQen, reminiCcimini^ rnemineritis, cqgi* 
tate vos efle Ohriftianos^ vemgelai pin > ac- 
birror ita non efle. §ei tnmdu^iAabin^ ha- 
beo quae tibi dicarn , loquar, leu quimn $M 
milaujmbud * hmickamshdmi : 4\en© fcio te 

m 



m* m d& 



31 



in pra?lio , fi inrerfuifles ? fuifle occifum, 
quimbimi ta ni quimn : fans fcis me fcire* 
pequeVLebin ta mi hueracheQen: cogtrofco ta- 
am nialinam , re dte hormnem malum, per- 
verfum, vaquilabimi ta mi nuagen v. ta mi 
nuaQeimi: non te pudetruee luxuriav, ma* 
lime, quwttirqmbi te ni cumeleal: videtur 
qua?rerequae (ua fiuic; libLefTe bonus, cu~ 
tim fuam curare, citmerqueimi pin , cutner 
qnei pieimi: videris mihi vir bonus, chill- 
satulai pityeimi : diceris non incumbere ftu- 
diis. dm cbovuQei pi^erqueimi , v, piqueani) 
videris effe valde piger. PevaU ta DIOS 
fiimequecbe , honi merentur Deum videre- 
Vuta Apo gevalimi: merer is Regnum vel 
Rex effe* quimn chilhatan: fcio feribere. 
dtmelcaTiQei ta in laQmabiel ta inpu vainer 
cxpedk nobis holies noftros occidere. 

64. GERUND1UM GENITiVf. 

Fit ponendo Subftantivum loco Verbis 
unde derivatur. E, g. Tempus laborandi; 
Verbum eft Kiidaucan laborare ; Subftan- 
tivum Kiidau > labor: antii fignificat tempus, 
dies* Die igitur Kiidau antu. 5*43 & ita de 
reliquis Plura in exemplis. Nefcioan haec 
vox kiidau non fit eadem quae Knfos graece; 
latine labor: adeoque Graeci pronuntiave- 
rint fuum »> , ut IndU Chilenfes fuum it par- 
»culare f xi/* 

6$. 




6i Exempla: Eluquibilmi ta ni dnQuye- 
queum eQn : «on des ipiis caufim muiirnj- 
randi. duqueUehQe ta \\i cutauduamqaeum 
ta ni hmnlcan mo x v ta ni cutanduamam-: 
propone ipfis motiva doloris v. dolendi de 
ims peccatis. niei vacbi buentuta ni datum*- 
bid nche aldim tipantu mo v. niei ta ni Ja- 
tuabhim: haber hie homo in mulros annos 
nmtenam perfequendi y; cur, unde , quarc 
Indos perfequatur. JjiniXd? adett vitas v* 
moriendi periculum. HucdonVpi*. Fn perU 
culum rumpendi capiic. urfuaun $ei; da- 
tur periculum ruendi, cadciidi, decidendi 
in praeceps. Apelpapebui ta ni laiahud : pa- 
rum aberac quin morerer ape urhi: vix noa 
fubmerfus eft unoduamn v. cutanduamnni 
hwrilcan ni via : doleo de peccatis meis* 
Cbovtiqueimi ta mi cutanditamn v* ta mi cw> 
tanduamal ta mi huerilcan mo : ribi non Ju- 
ber read dolorem peccatoruni tuomm exci* 
tare» ' 

66. GERUNPIUM ACCUSATiVL 
Prxfens ~ .— am,! His ad dun cur PofleA 
Imperk - buamj iiva, 24, 

Perfeftum uyeamJni, mi. ni 
Plusquampaiyebuamliu. mu. ni 
]in» mn. ni. 



67. Loco am etiam dicunt al quod eft 
Fumrunj primum panic ipii Palfivi ad go. 



E> g. 71/ 771/; duamtaam v. duamtual ta mn 
pibiel 5 niunan nemel men unopituqueUen : ut 
jam di£ta Vbbis in memoriam revocem, ea 
paucis repeto* 

68. Idem Gerundium non inepte expli* 
catur per mo. E,g* Chillcamno cumei: ad 
fcribendum infervit. 

6$, Aliquoties Gerundium Accufativi fie 
ut Gerundium Genitivi 64. E.g. Ampin 
labuen: herba ad fanandum, 

71 4 Exempla: Tva ta ni laiam: Hoc mi- 
hi vitam auferet; afFeret mortem* Cumei 
vachi mamll tpuam : lignum ad verberan- 
dum. CumelcaQe ta mi aiitpranoam t ut dent, 
da; utfaciant) fac; ut ameris, ama. Cu* 
mei yearn WyzQeam: utile ad portandum* 
Qepai mapu mo ttTnhr&ftit^eampu ulmenmot 
venit hue, ut honore afficeretur; ut popu- 
liauram, plaufum, rnunera confedaretur* 
Lapai Chili mapu mo : in Chilim moriturus 
advenit. Cumei BIOS aiiiaimo-, cumei DioS 
t\i amgcn>ni aiuQealy aiiitgeam, aiiiQen mot 
DEUS eft amandus, amore dignus* niett 
quine huaca laQm'al: habeo vaccam, quam 
occidam. men quilte cahualXu laQmam : ha- 
beo equum, quo occidam* manamniclaft 
ta ni quetaiam. non habeo hoves, quibus 
arem ? v* ad arandurru cumei vachi ilon i* 
C loal 



»4 % © '* 

/oa/ mo v. ilonQeam mo : bona eft haec caro 
ad comedendum. cumei cancajfcwl mo v, Ui 
eancalQeabum : bona effet afla. chimmm vi 
chumat vacbibuaca? quetaiam: laQmal: ad 
quid ifta vacca ? ad arandum : utoccidatutv 
cbiimal vachi mamll / ktaltual) tpuam: ad 
quid lignum hoc? ut incendatur; adverbe- 
randum > ad focum > ad vcrbera» z;/zm f/20 
w/*i ^»/ne changu laumal : en porcus degla- 
branaus, depilandus. cupaleleimi van men 
ta mi mlepraiam v. ta mi mlepraial mo: num 
te hue, quo ut vacares, adduxi* iite tani 
conoalu v u/£ ta-n* conoam : ne frigus in- 
tret* cuUin ta ni eluQealu v* eluQeam: ut 
mercedem accipia t apelpapei ta ni vucbaael 
v. vncbaiam: fenefcit. aldixbuei ta ni acu- 
tuam: non ■ veniet ram cito* quine tipantu 
moi v< pitta ta ni cayu mari tipantuam v. ti- 
pantnal : onus annus mihi deeft, ut fexa- 
ginta numerem. cilia antubuebui ta ni nxxd» 
buel^eabum : tres dies reftabant , ut refti 
fuffocarerur, Qelai ta ni moQeam : non ha- 
beo ad me fultentandum* 

72. GERUNDIUM ABLATIVL 
Tempus* 
Praefens *» - um 



Imperf. - buum. 
Perfe£tum - uyeum* 



His addi poffunt 



Plusquara. uyebuum* PoflTeffiva vd integra 
Futurumi* "^ aum, z\> velabbreviata,66, 

Futur, 



«Sfc 8 #* 



if 



Futur* 2. - abuum. 
Aorillus i; uyeaum* 
Aoriftus 2. uyeabuum 



7 3* Loco e^i fepe pooitur turn Eupho- 
nise causa, f jr, E*g inaituam v. inaifuium 
DIGS \\i pielj praiaimi buenu mapu mo: ob- 
fervando mandara v. praecepta Dei > caelum 
confcendes» Item dicunt bum per fyncopfe 
loco buum. 

74* Idem Gerundium fit per Infinitivum 
poitponendo mo v. mew: fupletqueproPar- 
ticipiis* E g* ni inalelu confeffabun mo,elca- 
lin quine buerilcan : confitens v* quando 
confitebar ultima vice; peccaturn reticui* 
Plura docebunc 

7f t Exempla : Kxxdaucan mo v, kdauta- 
mom cnpai torn pen : lucrum acquintur Ja- 
borando : impigris > irnpigre laborantibus 
pretiofa pbcunia nubif. cumemoQeumv.cu- 
me moQen mo Ui\can Qelai : re£te faciendo 
neminem timeas mi mupium, v. mi mupin 
mo, v. mi mupiel moaiecauQe: dicendo ve- 
rum, in finu tuo rideas licet* ta mi quine- 
cbi huerilcamom leu Uucaqueimi , vel femel fi 
peccaveris , quod rede timeas ? babes. Chill, 
catun moUumudny rtudendo lumen oculorura 
ami (i aieMi, aiebulu^petu aiebulu hi : ridens, 
ridendo, inter ridendum obiit. aldrn tuyi\n 





3 6 



^ m t& 



//i mi pebin mo v. ta mi pemom mo : de tug 
praefentia vehementer gaudeo v. gavifus 
fum. cbem uXaiabiiimi ta mi peabuhimn ta 
DIOS-, quid dares pro DEO videndo. g^r~ 
noum chem ulQeai, nemo dar quod non (la- 
bel > ex nihilo nihil fir. ni chao ni moQe- 
luumy quando tuus parens adbuc erat in 
vivis. inche ni acunoiitm ula , m acimon-» 
ni acuuyenon ula, inche ni acumononiy inche 
acunohuli •> inche acalahtn ula ; eimi acutuimk 
antequam ego advenirem ; jam tu aderas. 
pen men ptmtuquen > tabacum, folum dum 
offertur , fiimo , haurio. ni huerikanmo v« 
ni buerilcaum mo ta che tpuntuQequei alhue 
ni Yuca mo , propter peccata homines in in- 
ferno puniuntun 

76. SUPINA, 
Hoc Supinum : venio vifum, &c. fit per 
particulam pa. E.g. pepaquen, venio vifurn* 
aUchmjjfapan ? venio auditum Miflam* 3.1 & 

77. Iftud; eo vifiim; formatur Interpo- 
Btome. E.g.pemeti) eo vifurm yemeQe co y 
i allatum aquam. 205* 

78* Haec diftio: Redeo e. g.ex templo> 
fchola,&c* ira vertitur: E.g. aticwi Mijfa % 
vei ni cupan , interfui Sacro y inde reaeo* 
Reliqua decjarabuni 

79* 



- 



%®^ 



3? 



75 Excmpia : Quimpaqucn, venio u£ 
difcam. quimmequeii^zo ucfciam > difcam , 
intelligam, quimmelcaQepaquen , venio uc 
docear acun ta ni quimam v. quimalu<> 
venio v* veni ut audiam, percipiam, re« 
fciam. quimpalabin ta ni cbao > quando 
sneus pater ell mortuus: ego ufum rarionis 
necdum attigerarru pivalpi^ mifit di£lurn t 
tiuntiatum. chumupaim , ad quid earn, eU 
paian v; elmean ta ni cabiiaViu , ibo allaturus 
meum equurn, imean^ ibo pranfum. i;i$ 
amomaripaiaixgn 3 re ?nV/?tf v. x?ur/?tf mtf* joto- 
maripalai. v.pu vxxcba ?jg> ornnes? exceptis 
fenioribuSjVenient ad orandum* cupatuntct 
ni bueicbamom , ex praelio adfum, reriea>^t# 
hueritu laQmbin, vei ni cupatwt : duos ho- 
mines occidi nunc jam, unomm ta nitpu- 
Qemom ,-vapulavu 

PARTICIPIA 



80. A£Hva, 
Praefens ~ - Iu< 
Imperf. - - bulu* 
Perfe&um - uyeluJ 
Plusquamp. uyebulu. 
Futui\ 1. ~ - alu, 
Futur, 2. - - abulu. 
Aoriilus i* - uyealu 
Aoriftus2. uyeahulu* 



Paffiva. 
_ - - - ei 
- - - bue^ 
_ ^ r uyeel. 

- - - " uyebuel. 

- - - ~ aeh 
- - - abuel. 

- ~ * uyeaeh 

- - uyeabuel* 



gi, Participiis Paffivis anreponuntur Ge« 
C 3 nitivi 



38 g^ ; ; & . e# 

nitivi Pronominum Primitivorum. E.g./*- 
cbenieluely meurn donum; quod ego de- 
di Pedro ni eluuyeel, quod Petrus dedit. Lo- 
co el eriam dicitur Euphonise gratia iel. 

%z. Ante el foepe ponitur bi , quod ad 
Pronomen quod prsecedit, pertinet. E. g v 
ta mn pibiel) quod vobis eft diotum. At fi 
adeft 5ubftantivunn ? ad iftud, quamvis fe- 
quatur, fpe&abit* 176, i83* 

83* Exempla: citmeVplu'y bonus, hueva- 
Qelu , malus, ute^elu, frigtdus. cullwQelu> 
dives Hon $elu , carrteus. HoQelu, cotodtus» 
cofque eluQelu , eluQeat > panis datus, dandus* 
eltiali eluQeal, .elngeaeltva: hoc eft dan- 
dum piel, diftum* dime piel> optima pro- 
pofitio. Quma utun y redeo plorans. uUcU- 
conpaiy intravit irarus, pi ni Quman : flens 
dico, duQuquei ni ladcun , moeftus loquon. 
ladciin*v. ladcuquechi tipai^ exivit triftis* pya- 
tulihiien Qepai, venitiufpirans. aretuyecupan 
cahuelluy veni equis meriroriis , commodatis» 
aie aiebulu huiftabi ta nt duam y per ludum 
ac jocum voti compos evafit* rupa rupaum 
acupei ta Ian, ferius aut citius mors fua 
quemque maner. incbe ni aiuel vacbi cbillca y 
hie liber eft , quod cupio* ucalel cullin> bo- 
na dereli&a* tarikl cabueUu> equus ligatus. 
huera /W, cibus vulgaris, malus, hueramU 
fuiflj opus male elaboratum, ual\ amoal; 

abitusj 



* B d& 



39 



abitus, difceflus. nnual, defcenfus. praiah 
afcenfus. laid, obirus. laQmal, internecio, 
aedes, ftra^es* eimi mi matulcabiel allbuhni 
em/ quod°nimium properafli , offengiitti. 
inche ni laqmabiel Pedro, Petrum de medio 
tollam, morte afficiam, mi laQmhelmota 
mi caine nuUimi , jam jam occifurus hoftem, 
fugiftu mi laQmduamQebuel mo v mi laQm- 
duamQebum mo, montuimi^ jam jam occi- 
dendus evafifti» 

84> Participia fiunt adie&iva addito chu 
194* E*g. moQehicbi lalucbi che cai , vivi & 
rnortui. A aiiielchi cbao em, O dilefte ge~ 
niror Ipfa quoque Participia fupienr pro 
adje&ivis. E. g\ quimnolu v. quimnochi 
Huinca: Hifpanus iii-prudens, irnperitus. 
chumnolu v. cbiimnocbi huentu , homo in- 
nocens mancbaquelu v mancbaqiiechi cbe> 
tardus, lentus* coQelu, coQecbi mapu y \vn- 
guum pratum* cacbuQecbi lelvnn, campus 
pafcuis abundans* 

8f. Verbalia in or & quaecunquealia, quae 
confuetudinem aur habitum fignificant, fiunt 
murando n primae Perfonae Indicativi in voe 
v. w. E* g. Pittuvoe v. Piitiive , potator, 
bibax. duQuve v duQuvoe y loquax Sunt 
tamen & alii id explicandi modi. : E, g* Pu- 
tiivinuvoe v. putuvinuquelu, putitvinucbi ? pit- 
tuvinuquecbi , putiivwuQecbi > vinofus» Om 
C 4 ni? 



,4° 



491, 



© 



4*». 



iiia quoque verba activa anrepofiraNomini- 
bus fubitancivis fubiato n ultimo , confbe- 
tudirrem babirum've fignificant. E.tg'lattwfa 
chen, homines occidere; laQmcbe, occuor, 
Parricida. 94. 

86. Exemplar Inche amocavoe t^72 7 fcleo 
facere iter* eimi ulchevoe Qeimi > es plagia- 
rius. laQmcbevoe t$ei?ni'; eimi laQmcbeqimim; 
laQmcbelu eimi ; JaQmlmcheqimmi ; lax^mquci- 
fhi ta cbe; laQmhtu che ami; lagmiviqueimi 
ta cbe^ es latro 9^ 

87. Verbalia in lilts E.g. amabilis,&c. 
fiant inferendo val , 227. v. Parricipiis afti- 
visE. g. afflvaht) amabile; v. Praefenti In- 
dicative & rune conjugarur per modos, 
temporajnumeros&perfbnas. E g. aiiwahi^ 
film amabilis. aiuvalimi^ esamabilis,&c.33. 
88* Qidmvaliy eft facile inrellectu. j/iva- 
iuamlu nopinvalai) vir fortiseft invincibiliSj 
vinci non poteft > nequit* 

89* Locus ubi fit a£lio> explicarur mu- 
tato # ultimo verbi vel in qimim, 220. v* 
peum aut peiwri 214. 219, vel in hue 202« 
Jdem fit ad fignificandum inftrumentum. 
E.g. Confeffaqueimi v confejfahite^pu pUu ni 
moQepeimty Purgatorium; locus expiandis 
piorum manibus a DEO deftinarus; locus 
*M detinentur beatse animee; (ed port cer- 

turn 



turn tempos ad coelum evolant* Miffapi- 
quewn v. Mijfapihue^ Templum, Saceilum; 
locus ubi , v, liber quo dicitur Mifla* lache- 
hue j labile cbe , che ta ni labne : ubi v. unde 
homines rnoriuntur. tpubue> virga?, ffagel- 
lum, chillcaqueum 5 calamus j- atramenturn, 
& quascunque alia ad fcribendum necefla- 
ria. recabue, veru. 

50. Exempla: Pepilmatubin quine cbillca- 
tuqueum Patiru, Patris atramentarium, ca- 
lamutrij thecam calamariarn apparavi, con- 
cinnavi, aptavi, compofiii, inftruxi. ta ni 
umautuqueum, meus leftus; locus ubi dor- 
mio , v'. funs ubi dontiir. cupaquilmi ta ni 
kiidauqueum mo>> non ingrediaris, noli ve- 
ntre ad ofBcinam meam, Tva ta ni moQe- 
queum: tva ta ni iqucum: his vitam ago, his 
pafcor 3 his lueror viftum, alimenra. tva 
ta ni necui } queum , his curro, v« currit* tva 
ta mi laQmlmcbequeum : hoc infirumento 
foles homines occidere* tva cabualtit micu- 
parnom: hoc equo hue adveftus es; cbucbi 
corit ta mi enumlmobium ta mi anca ; v. ta 
mi enumlQemom ta mi anca , quo jufculo es 
calefactus ? Tva panilbue ia ni rialoncoam , 
en entem , acinacem, gladium , ferrum ad 
fcindenda , findenda a me capita, tva men- 
cubue pulcu ni acumom 3 in hoc vale potus 
fuit ad porta tus# 



42 



*§§b 



# e^ 



91. Verba pra*pofita fubftantivis agunt 
vices adjedtivorum, F* g. Eluncbe >> homo 
liberalis , muni6cus« Qumanpnen > infans plo- 
rabundus, in fleta nimius. uden Huinca y 
Hifpanus invifus ? odio habitus. aiunPatiru 
Pater omnibus carus. 

92, Er Subftamiva, & Pronomina^ Par- 
ticipial adjecliva, adverbia 5 &c. fiunr verba 
{bio addiro n \\tun. E. g. mamlln, mamUtun y 
lignum v ligna fcindere, cardere, findere* 
incbehuny ego eram. elulun-> do, fuoi dans* 
Pedrobui > Petrus erat* qiiinei , eft onus. 
cheuaiun? quo vadis* Ec contra verba fiunt 
iubiLonva 7/ v £/i/2 ultimo ablato, E g laiti 
mori ; /j> cadaver. yaMn 7 gignere ; ^//?#, 
'proles huitmty afFuefco, confuefco* buim* 
confbcrudo; dicitur'de loco> cui aliquis eft 
a(iuetus> irautaura, hominutn mores, vi- 
£lus , &c: placeant*. temn } crefco 5 m/z, 
grandaevus. /Y//;// 3 labi; tan> lapfus* neculn> 
currere. necui > cMxfas. naun, defcendo»»/7« 
defcenfus. viman 7 putrio; iwm 5 res putre- 
fada. &c. 

93 Exempla ; Einii inchelaimi, ra non es 
is 5 qui ego. eimhnolan> opera tua non indi- 
geo* quinemoknon ,. colligere, accumulare» 
197* 78 u e/w pneni , geminos enixa eft. 
cuhlldmn-i manus ad opus* quindebui ta ni 
pinna ; epubin, ex uno fraeno me.o> duo feci, 

tebuan , 



*§&> 



91 



e^ 



4* 



tehuatt) w canem mutaru alhuen^ fieri cada- 
ver, in Daemon- m /onvein , a Diabolo ob- 
fideri tufqueni eft re^aiiurri in cineres* 
Huincaij hulncan^ Hifpanus vulc haberi, 
lifpaAS fe annumernr. Apobi, ipfi dedit 
pt&fc&uvam.,,€Uta%piuquefct cor mihi doler, 
wzV, eft idem veilai> non eft idem, Gw», 
alius v. alter ego: ego & rile; habeo nunc 
focium, rnei fimilem, iroo oequalem mihi; 
qui eft alter Ego, qui uri ego; fie oculos , 
lie ille manus, nc ora fecutus v, confecutus. 
En Lino nam Chilenam omnium primam& 
antiquiffimam* * 

94. NB. Verborum figtaficatio mutatur 
ponendo ante n ultimum vel / v. 7/2, v 4 alias 
literas aut particulas* i$K ve] permurando n 
in tun v. cun. 226 ,198* £ g* ni/w» , venio, 
cupaln^ traho, feu facio venire. duQun^ lo- 

quor* 



* fjoxi caufa ; probaturque feqnenti fophifmate; 
Lingua, qnam vere, pure, caftigate & proprie eft lo- 
cutus primus hominum Adamus , ilia dubio procul 
eft prima & antiquifiima : arqui primus hominum 
Adamus eft locutus Chilene vcre, pure, caftigare & 
proprie; ergo Lingua Chilcna eft omnium prima & 
antiquifiima. Peob, min. Primus hominum Adamus 
imponens nomen fuo Primogenito eum vocavirCAIN, 
atqui eum vocans CAIN eft locutus Chilcne vere, pu# 
re^caftigate* •& propria; ergo linguam ChiJenam eft 
locutus vere &c. prob. min, nam vox CAIN in lingua 
Chilena vere,pur£ » caftigatS ac proprie fignificat,. 




44 



m 9 m 



quar. duQuln , facio loquu dut&ulquei tuttr 
en, cahrna n aut tibiaminflat wojy«tf, lafteo. 
moyidn-i te&o mill) ardeo. mimm, accen- 
do. uiiimbiQe vela, accende candelam. ur- 
cun,fatigavL uraium-) capere - quietem. iir- 
culn y fatigare. a$6. tepetw, exterreri^ rnctu 
percellu tepefcwij rerrere-, nietn pereeJI .re... 
Quoties verba neutra definuut in duascon- 
Ibnaotes; &, m fiantaftiva, illis- additur / 
v. m; addendum quoqueeritu particulare; 
atque ita conjugandum E, g. temn ,cveko. 
Umiimn*, educo, facio crefcere. quitm } fcio* 
quimidn-> doceo, inftruo, (cire facio* 3fJ 
Aliquoties lirerae mutantur* E.g. Ian, mo- 
rior. iatfmn v. laQumn > occido , afn v. aim v* 
&vB y (imo. apiimn-, confumo. ////##, defcen- 
do. nauln v. naciimn , demitro , profterno* 
(deiiacwnu v«788v) Verba Frequentativa 
formariturinterpofito'/m» E.g. yelmn vjelmn, 
porto frequenter, portare fbleo, pelmn } itz* 
ram iterumque video. De reliquis parti- 
cuiis 151. 287* 

9f . Exempla ; aucalbi ta ni chm^ caufa 
fijit, utfuus Pater res novas moliretur , a 
Kege deficeret. . duQului pu idmen , quod 
Reguii v. Caiicjuii loquerenttir invicem," fua 
coniilia conferrent, ad coHoquendum con- 
venirent) ipfe efFecit* laQmlbinta tiiCbaty 
(bum v. ejus parrera e medio luftuli. nlalbin 
uWiin-y . januam- jpfi aperui, tepelbih ta nipiu- 

que, 



que , magna eum laeritia affect conlmalbin ? 
perfeci y utintrarer ciirneiauln^yavuduamhi 
yavuh laialu r morienti, moribundo, ant- 
mam agenti pie fubvenire, eum piis adhor- 
tationibus juvare, excirare, co/ifirmare," fi- 
midum roborare , jacenttti efigere* teca. 
tecavoe, teca tecaquechi? qui femper ambu- 
late fpatiatur* tipa tipaqitilmi , v. aw w/z- 
quilmi, noli cxire v. inn are tarn frequenter^ 
ram-conrinuo* ate aiequilmi , non rideas Tem- 
per* 

$6. §.2. DE VERBO PASSIVO. 
Verbum Paffivum nihil pmnino difficu!- 
tatis habet : nam murato n cujuscunque ver* 
bi in Qen 7 fum; res eft confefta, ac conju- 
gatioiit ut alias, E g, diun\ amo: murato 
n in ken; aiiiQen^ amor diuQeimi 7 amaris* 
aiuQeiy amaturj&c\ aiiigehin 7 amaiar, ant- 
Qeuyen, amatus film, &c. 32 33« 

97. Paffivum fir eciam per Parricipia Pad 
fiva, 80. E* g veichi ciwaminche \\i elueh 7 > 
eluuyeel, ilia ova flint data a me, meurndo- 
num. 

98* Exemplar Quine Hidnca laQmQei> 
quidam Hifpanus e(t unerfectus, tpuhueQe- 
quile veichi pnen, non vapulet magis iftepar- 
vulus* inche eluQen quine dtdu , mihi datum 
aft ftragulum. uteQen , frigeo, ccm$ei> in- 

gredi 





4 6 



m m )m 



gredi licet, patet janua. /^g^,habeomor- 
tuum, vita fun£tum. inche yaviiQen v. ya- 
vuQen incbe> fum fcrtis,magnanimus, ilom 
caruQei, cruda eft earo. 83. 

55. Tertia Perfona Indicarivi Praefentis 
Verhifum multoties exprimitur per lie v» 
Uechi. 207* E. g. Pedro Be v. Bedrid Pe- 
trus eft vet Be ve ? ita eft. Aliquoties nee 
parciculam, nee verbum ponunr. E.g. Cii- 
yen BIOS cam ve: City en BIOS cam? an 
Luna eft DEUS? 

100. Exempla ; Ovicha caman hkenevoe 
BecM 7 Opilio fur eft BIOS ta in rtwQen 
Bechi^ DEUS eft vita noftra. mi petti vem- 
Qelan> non fum tuo fratri fimilis. cachelan 
wche-> non fum peregrinus,extraneus. eimn 
ta in monmahae Be ve, cognatione oonjun- 
fli , communione fanguims devin&i , ejus- 
dem genris & familiae fumus* mapu dt$u 
ta ni pepilmaQeal pu Huinca ta niduam Be- 
chi> lndorum dirimere conrroverfias Hifpa- 
norum munus eft* quintupBtin pu Patiru 
ta ni duam Be ,Sacerdotum eft zeius amma- 
rum* aniimmapun pu apo ta ni toquin Beve. 
Terram in pace (ervare eft officium Guber- 
natorum* 

iou Imperfonaiia : Fertur, dicitur, hr 
ditur, bibifur, fakatur, &c. fiunt mutando 

lite* 



^fc 



**0 



4? 



Mrerarti ultimam teniae Pfcrfona? fingularis 
Temperis iignificandi in am. in fmperarU 
vo aurem am terrise Perfonae -additur;E«g» 
futiin in tenia Perfona putiri^ i mutato m 
am purusrn ■;. bibitur. prubuam 3 (aitabatur. 
Reliqua per 

102, Exempla ; cunapapeam 7 iogrediun- 
tur , ingredi licet, cofque eluqiieam pn cu- 
nitval-i datur panis paupenbus* ovifa ul 
queam, oves vendunc* Uecu mleam y funt vi- 
eini, parutn ahfunt \ vei piam'-> ita fertur, 
dicitur* vaple miauqueam , hue veniunt* 
pepi amoam-i licet ire>abire. pepi cupalaimn^ 
non poffunt venire, comleuv mleeiu,aqua. 
hic habetur , hic rion deeft quitte cupau w 
cupaeu , unus venit hue. Sic : van pro va 
v* vei meu. 

103. Mifcret, poeniter,' piget, juvat,de- 
leftatj &c. explanantur ut in (cquentibus 
exemplis : Bwenien > cutanien^ miferet* 
cboviM) pi-get. afentun-> taedet. tepelaiy de-< 
le£tar* #*/z £rai 7/20 huerilcan Qenon^ decet 
te vitae pumas, uwoduamn ta ni nlmobhtm 
ta\\i cahueUii) pcemtet rne eqtium meum 
vendidilFe, cbovuqueimi ta mi cutanduamn 
v* ta rni cxxtandnamal ta mi huerilcan mo , 
te piget dolere v* dolorem excitare de pec- 
tis tuis* cbovuqueimi ta mi cxxmegen v, ta mi 
cume$eal 7 piget te efle bonum. tepelaimiv. 

txiyxi- 




48 



m* m • 



tuyulaitni ta mi chao ta miglameteu mo , not* 
te dele&at reprehend! a ruo Patre. cxxtan* 
duamaimita mi huevilcamobiuiu mo taDios % 
te poemteat DEUM O, M. offcndifler 

104. t 3. DE VERBO NEGATIVCX 
Dantur tres particular , quae infertae Ver- 
bo negant quae Verbum affirrnat; hae funt 
U) qui } no La inferitur Indieativo & Op- 
tauvo: qui Imperative) ; ica ramen uc hie 
Irnperativus exprimatur non per Imperati- 
vum 38; fed per Subjun&ivum 46, DenU 
que no «& Subjun&ivo & Infinitivo 5 & Par- 
ticipiis Gerundiisque immitf£tUF: ubi vero 
quadibet partialis fit ponenda, fequens Pa« 
radigma docebir* 



1 of* Indicativus* 
Tempus* 
Praefens x Ian. 

Imperf* -- labun. 
Perfe&um uye/^n. 
Plusquam* uye/^bun. 
Futurum. ~ laian. 

Irnperativus* 
quill, quilmi. quik. 
quiliu. quilmu.quikQu 
qiiiXxw quilm* quihQn. 



Optatus* 
Imperf* - laiibvm. 
Perfect* - uyc//iiatu 
Plusq. uye/tfiabun, 

Subjundivus. 

Praefens - - nol'u 

Imperf* - nobul'u 

j Perf, - xxytnolu 

J Plusq* ~ uyezzobulu 

;Futui\ 1* - «oali* 

Future* - ^oabuli. 

Aoridus 1. uye/zoali* 

Aorift.2. uye/zoabuli. 



106, 



m 



c# 



49 



106. Teniae Perfonae Imperacivi poflunt 
fieri rribus modis. i. modo ordioario e.g. 
duquile, non dec 2. z&dkope. E.g. elu- 
quilepe. 3, per fyncopen aufferendo e inrer 
I Sip. F* g. duquilpe. in Plurali additur rtjii 
v. eg», 40* v* Wgtf.zi. 

T07 Exempla: caVti veinquilmi , raquila- 
bin) tacias j non facias, nihil ex eo (inn (bi- 
nd tus. entmnaQelaiaimi ta mi bucvilcan^ u* 
noliunolmita mi lnieneel } non dimictuurpec- 
catum, niii refticu'acur dhlunm. prmnuiau- 
quilmi ta mi biter ile an mo y uJturn^ecld piau 
m\ fa mi Uudnoam^ gon glorieris de iniqui- 
rare, nam cum minime reris, dabis poenas* 
quine tipantunok ula> laiaimi y %mz annum 
elapfum vita v. de vimdeccd^pelalaiafawta 
ni chao\ Patrem e vita cedere ; extremum 
vim fpiritum edere, fpiritum ,DEO redde* 
re non videam. tntelaimi ta mi piel men r 
extra chorum falras , non eft ad rem , quod 
loqueiis. 

108 INFINITIVUS. 

Ubi in Indicativo incerponitur/tf; in In- 
finitivo ejus loco pone no. iof. mi piQenon 
piqueimi, dicis, quod tibi non eft didtuim 
iva ta mi piQenobun llechi > iftud non eft , 
quod tibi erac diftum. 49» 

lo^.Gerundia AccuCf Gerundia Ablativi. 
Praefens - warn, I - mium v, muw^ 
D Imperfc 



fO 



m m * 



lmpei£ - «obuam 
Perfect - uye#oam 
Plusq, - uye#obua'm 
Furor, !♦ ;*~ nozizm 
Furor, a; - tfoabuam 
Aoriftos i.oye^ontam 
Aor*2* uyetfoaiabuam 



^obuurn. 

uyewouin. 

uye;;obuum. 

uyeftoaium* 
uye#oabuum. 



no. Exempla: Qenoum: qmndo non eft; 
non haberur 5 non datur» Ta mi laVjpnnobi- 
urn ula y ta mi la^mnoiiym ula , ta mi laQmno- 
bid ula > ducbotubimi , anrequam eum occi- 
deres, grave illi vulnus inflixiftL 

in Gerundiom Genitivi, 
Negator ut in his exemplis : Vachi anth 
kdau antnnoy hie dies feftus^non profeftus 
eft* huerincadiiamlabin ta BIOS , v. exxpa 
buerilcaquelabin ta BIOS , non habeo ani~ 
mum aut intentioneoi DEUM O* M* ©f~ 
fendendi. 

112* PARTICIPIA, 



Aftiva, 
Prsefens - noh. 
Imperf* ~ nobulu. 
Perfect - uyewolu. 
Plusq, - uyCTobuIu. 
Futur !♦ ~ walu, 
Futur.2. ~ /zoabulu. 
Aoriftus i* uyez/oalu* 
Aorift.2*uyewabulu. 



Pafliva» 
moqL 
nobuzh 
uye/zoeb 
uye^obuet 
#0ael. 
/zoabueL 
uyetfoael, 
uyewabu:!, 
H3* 



.113. Exempla. Inolu tituquehimi rnme^ 
nunqnamexis jejunus/ pinolu tnutui > tad- 
tus abivir* Uitulnoelchi d%u clenmav attain res 
nunquam ccepra, nunquam perfe£ta. tipa- 
tid v. tipapatui quimnolu > v. ta m quimnoel 
rani claO) dam > danculum, pane infcio 
exivit*. 

114, Perfbnae eodem modo formanrur, 
uc in verbis fimplidbus. 33 46* ProoGrniL 
na quoque Infinitivis, Partidpils &c* ad- 
donda, font eadem. 49. 7*. 8f/66* 

1 if. In Refponfionihus ordinariis, quae 
fiunrnullo adhibito Vrrbo; aliis ururmr 
particuiis: nempe mu 3 muca y vel fi per no 
x-efpondent, iftud »0. nunquam ponirur (b- 
lum^ fed addira Perfbnaquse negar, aurde 
qua negatur* E» g« Cuj)ra DIOS cam ve? 
mu, muca •> Luna an eft DEUS ? non, rnini- 
me, nequaquam. eimivemimitva? mnpnei 
cam vemi? quimlan^ inche no, an lu hoc 
fecifti? nonf quis'igitur? ne&io, egonon 
■fed* aw horum Indorum forte eft j*q Grae- 
corum, maxima fi pronuntiatur mil uti fo- 
lent multi, 64* Eriam refpondent aliquando: 
aixxlan , nolo* fed eft modias refpondendi- 
rufticus: vel dicuni pilan y.pilan em 7 nolo, 
quod eft urbanius* 

116. In more pofitum eft apud Indos 
Chilenfes, ut qui loquitur; poft quamlihec 
D % perio- 



periodum, ferrnonem circumfpiciens in- 
termittat j & alter cui loquitur; eciamfi in 
fine orationis omnia fit negaturus vel fin- 
gulis contradiaurus; in Ggnum fuae atten- 
Fionis, & quod diiigenter aufcultet, coo- 
firmet omnia ac fingula hisac fimiiibus ver- 
bis: vet ca, vd lleeid, vet mai, &c. 288. 4. 
unde Auditorem velit, nolit , attentas aui es 
prarbere, & intenro animo audire oportet. 
wadditum voci, facir illam fignificarecon- 
trarium. E. g Che no tva , non eft homo , eft 
bellua Chao no tva , ifte non pater, fed ty- 
rannus eft. Huinca no tva, alhue ilechi, hie 
non Hifpanus , fed Diabolus eft. 

1 17. Exempla : Chumqueimi ? ckmquehn t 
quid agis ? nihil, cbeu cupaimi? cbeucuptdan* 
unde venis? nusquam. chumQecbi conimi / 
muVtelai, quomodo intrafti? nullo modo : 
nego fuppofitum,me exivifle. eheutuiumif 
nelai ta W conn; Qelai ta m tuun, quomo^ 
do es egreflus? nee intravi, nee exivi. Qelai, 
nelai veichi d^u, vemqelri , Nego, non eft 
ua inei tvei ? inei no , quis ille ? nemo, c burnt 
acutuaimi? chuml no? quando redib.s,ve- 
nies ? nunquam. chem dtt,u tva tcbem no, 
quid eft iftud? nihil, quidueirmmipiQentva/ 
veincbe no. Tu folus ita vocar.s, non cer- 
te, piures dantur Petri, chem <%u M flan- 
eurumei, quid novi? nihil, chem eluhmi* 

chem 






m* % (# 



fi 



chem no> chtm elulalin rurne > qtiid dedifti 
illi? nihil omnino. quimnolu eimil quimno- 
lu no, ignoras? non ignore cbumtn mitat 
Mil mita no, quoties^ vara vet no cam! 
nutiquid iflud? dmimf nunquidTu? «*% 
mu cat, mu hiai> mil uln, non, minime,-ne- 
quaquam , neutiquam. eimi rarnt ulaiaimi , 
nee tu ibis, cofque iqiiellekn \ Hon. no, panem 
maloj quam carnem. tva mai,teye no, hoc, 
non iIlud,prius,potius,magis hoc, quam 
illud. 

1 1 8 §,4, De Verborum Tranfitionibus- 
Peculiare & proprium efl Linguae Chile- 
nas, ut queries oftio verbi reterturadaliam, 
Perfonam live primam, five lecundam, five 
terciam; non utatur, rr^c indigeat Prono- 
minibus mihi,tibi> libi, i!Ii, nobis, vobis, 
&c, nee me , re , fe , 90s , &t\ E. g; ut ver- 
tant hunc (enfum latinum. e^odo tibi;non 
dicunt: inebe elun eimi.mo, nam hoc fignt- 
ficar: ego do pro te , quemadmodum ; ulicu- 
kn eimi mo, fonat: ego fum iratus contra 
te> 290. 6 fed utirur omnino alialoquen- 
di ratione huic Linguae propria ac pecu- 
Jiari : quae racio v* modus loquendi pro- 
prius ac fpecialis vocarur Tranfirio* Sunt 
autem hae Tranfitiones quatuor,v. fi mavis 
ooto; nam in idem, recidir. Prima Tran* 
fitio eft Tranfitio ad primam (fubintelKge 
D 3 Pec-' 




Perfonarn ) & haec fubdividitur in duas; 
nempe in Tranficionem fecunda? ad pri- 
mam, & in teniae ad primam* E. g. Tu 
niihi das j ille mihi dan Secunda Tranfi 
tio eft Tranfitio ad fecundam, quae eriam 
in duas fubdividitur, fcilicet in Tranfitio- 
nem primse ad fecundam & terriae ad fe- 
cundam. E. g, ego tibi do, iJle tibi dat. 
Tenia Tranfitio eft Tranfitio ad tertiam. 
Subdividitur in primae ad tertiam , in (e- 
cundae ad tertiam , in teniae ad tertiarn* 
E« \r; ego illi do, tu illi das, ille illi dan 
His additur Ttaniitio reciproca uniuscujus- 
qoe Perlonae ad fe ipfam* E. g. Ego do 
mihi, to das tibi, ille datfibi. Literas vel 
Particulas , quae foraiant unaniquamque 
Tranfitionem , & locum ubi quaelibet lite- 
ra vel particula fit ponenda , monftrabit fi. 
ne ullis verborum $ vel ulterior is explicatio- 
niSj ambagibus , fequens Paradigma : 

ii^ TRANSITIO AD PRIMAM 

Indicativus* 
Praefens. a 3tia ad imam. 



aidaad imam, 
Tu me* 
SfiEimix *~ r en 

lis - 1 -- 



ille 
Teye ** 
Teyecju > - 
Teyegn-* 



me* 



eneu 



Dual. 



OEimi 
s^'eimn 



SEimil 
p eimu I 
§f eimn | 

Eimi 
Eimu i 
eimn 



Teye ^ 

Teyego y ~ au mo* 

■ Teyetjnj 

Teye ! 

j Teyedru ] ~ rift -»m2 
iTeyeynj 

1 20 Imperfeflurn. 
- - buen. Teye | 

; reyegu? ~ bm?ne0 

teyegn j 



- mow. 



- ?//om. 



- y/zobun 



Eimi J 
eimnj 



Eimi j 

eimui 
einin j 

Eimi 
eimu j 

eimn I 

fiimi 
eimu 
eimn 

Eimi J 
eimu I 

eimnl 



Teye 
teyegu 

teyegn 



buriu mo 



12 



Teye 

mohmn ■ teyetfu ( ~ buein mo 
I teyegn | 

i, Praeterirum Perfe£rum 4 
uyeen Teye ( 

; teyegu I ** uyecneu* 
teyecjn 1 . 



- uyanon. 



- uyemoiu 



~ uy.-'woin* 



Teye 

reyegu 
teyegn | 

' Teye I 
teyegu f 
teyegn | 



nyze'mmo 



uye*?iit mo*. 



ilL Plusquamperfeftum* 
Eimi - - uyebue^iTeye 

£5> -y^bun I^Sn 



teyegn 

Eimi J J Teye 

cimo I -* tiyefftobuiu j teyegu 
teyegn 



- uyemohuin 



123* Futurum, 

a^a. j Teye 
mom. >'«**** 




^ 



I» 



ytbueneu* 



Teye j 
te/egu j 
teyegn j 



uyebuftu 
mo, 

uyebueirt 
mo. 



- afniK, 



- ~ mtmxL 



~ ze\um&, 



i- 



aemmo» 



i teyegn 

j Teye 
teyegu 

| teyegn 

'Teye 

~ - /wain teyegu 
teyegn } 

124, Exemplar Inehepien! Tu ml hi hoc 
dicisj quimlentani dumntuqtmim: fubmi- 
niftra mihi materiam meditandi eimi hue- 
ranmanien v* hxxrepueniehnqueen: male erga 
me animates e$, voluntate a me abhorres, 
fcnaleergamees affe&us, petuiquelipepaiaen, 

tempore 



tempore prandii venies ad me videndum* 

petu iquebim pepauyeen , ad hue comedebam, 
quando ad me videndum venifti. challtia e- 
luabuen > v* chaUua Hi eluhiihin , ui/z/ eluuyeen^ 
loco pifcis ferpenrem mihi dedifti. mivulan 
v t mivulaen) quot mihi dabis? ventebincam? 
forfan tor? */#» eluaen, mihi dabis euro tf- 
bi commodum fueric. />/7/z eluaeneu pin , di- 
co ut mihi det tabacum* huenevaleneu-, fur- 
ti crimen in me contulit* pichin ptm eliiaei- 
mipieneU) promifit te mihi daturum efleta* 
bacum* chiUcalvalpaeneu } mihi mifit epifto- 
lam. inche iaiileneU) mihi attulit pipraeneu, 
duQupraenetjy > huera v* hueranmapieneu > lo- 
cutus eft m^Ia, falfa contra me v. de m?* 
caUi ni duanl elueneuy mihi gratis dedir.pif- 
neucupai) venitad me videndum, apoleneu 
apoeneu, apoekneu,aponmaeneu>> elueneu ta ni 
upoQeamv, apo§eal> me fecit Superiorem, 
Prsefecluram mihi dedit* notumiauleneu 
huera que itgu em y plurima mihi damnain- 
tulit* tehua pieneu-i toquieneu y raqtueneu^ ie- 
huacaeneu , buenevoecaeneu , civnpemeaeneuy 
me injoriofe traflavif, dixit me canerru fa. 
rem 5 ftukum efle. eimi la^mmaen rdebao, 
tu mihi meum patrern occidifti. eimi tnotte- 
len:, tu me alis 5 aurris, fuftenras* eimi ioaen 
quimn mo y tu me eradirione, d&£trba, fa- 
pientia excedis tva ta ni mo^eiefieu , ille 
eft altormeus ? hujus ego fum alumnus, BIOS 
D f cimieQelu 



mmetgelu elutueneu ni moQen ? mifericors 
DEUS vicara mihi reftituir, BIOS etna/ 
deuma fa mi ulmon inche mo y incbe mi ehii- 
tuuyeen v* DIOSema ! deuma eimi ta widutU 
mimom 3 incbe cat elaincbeen > DEUS mcus, 
potiquam Tu tcipfurn mihi dedtfci ; mem.i- 
hi memerdeditii* ni vemaeteu hiierimelaemu 
cbei: nemo me inipune ladder: qui roe laefe»- 
lit; refercta me gratiam , qua dignus e(L 

I if Imperatival 
Eimi - -■ «ica*jTeye | 
eimu} i. 'tevettu I - ec\i\m6 f .\ 

teyegn | 



« moiu* 




Teye 

teyegu 
teyegn 



- £iu m@. 



r 



i- 



Teye 
- - rnoin* reyegu I - em mo: 

reyegn | 
Exempla: Quimcloen , aUcudoen va~ 
chi dt$u* hujus rei re arreftor, re appellote- 
ftem , mihi teftis fis«. /?ir& />//// ma%'imarien> 
v hurenieen.i per DEUM da mihi aliquid 
fabaci> ^^ ta ni eluaeimiy cedo, v* da mihi, 
quod te mihi daturum promififti* coQitu- 
doen 5 catiico^idoen^ in colligendo agrorum 
meoruni fru£his roe adjuva. bitremeen mai y 
daquieli chat v* cbachm^ mei te mifercar, nee 

me. 



^fe 



$1 



e^ 



f5» 



me perfequaris 5 exagtces, vexes* arelen> 
commoda mihi* bueuidekn quine lipm >miz* 
te uiihi trutarn ^peupaen, veni ad me viiitan- 
dum* iiQelmochi , exCpe&atc rne incaen, 
adjvjva rne obfecro* qumeimj dqjrrihi umiim 
Hucrilcauyencbei , burenianochi , bureniemol- 
lechiy li peccaveiim ; ddiquerim, aliquid m 
vos adiriferim, ignofcire. 7]? /n cunivaU 
che^en quine cofque elnmoin , date paheq) oo 
bis pauper thus, #///?#£ cane Am vachi curam 7 
hoc ovum mihi coque rremu'um, moile, 
fbrbile* vei pilelen fa mi cb'ao , die quse(b 
tuo patri meis verbis , meo nomine* chillca- 
valen> fcribere me fine, permute, oroirte 
me , ut fcribam* vachi aphabuaU elmeen Pa- 
tiru mo , h?s xnihi gallinas obfecro ad Pa- 
trem porta* mutu vei pilelen , non ©mitras 
dicere meo nomine, meis verbis* inche ra- 
mi incaen> falrem me adjuva, qnmecbi rume 
pelae?i) nunquam me vidir* tpulaiaen rume, 
verberare me, tibi hie non iibeac: fi tihi 
virgae domi Cunt; hie non funt* tnari mari 
Burenieen , precor , rogo , ©bfecro , fac mi^i 
banc gratiam. pichin Jptm duamtuaeneu, p&- 
rum tahaci pero a tua Dominatione. Mtitet- 
lelen vachi chiUca } lege mihi banc (cedulam, 
cbumlanu-i nihil mihi fecit cumenemleluen, 
aliquid confilii mihi affcr* mavitkien^ eurn 
meo nomine ample&ere* uuiekn ta mvotm, 
filium meum luftrali aqua tinge } ablue , per- 

fknde, 



funde y facro fonte luftra, baptifinare expia. 
quine cojqm eluechi mo v. eluaeneu pien , pa* 
nem a me petiit» 



OPTATIVUS, 

Imperfe&um* 
~ - abu^n* Teye 
*- moabun* 



Einri 

einiu j 



- tnodbmu. 



~ moabuin. 




teyegu 
teyegn 

Teye 

teyegu 
teyegn 

Teye 
teyegu 
teyegn | 

Perfe&um. 



abumefe, 



- uyeac/2, 
Xiyanoan* 



Teye 
teyegu 

teyegn 



Teye 
uyemoaiu. | teyegu 
teyegn 

Teye 



- uyeMoailt* 



teyegu 

teyegn 



abueiu mo* 



abuein mo. 



uyea*nw. 



uyeanu mo+ 



uveann /7/0. 



Plus- 



m ©■ ytp 


61 






129. Plu$quamperfeftum t 






Eimi - uyeabu^n, Teye 








uyemaabun* 
eiimn i J 


teyegu 
reyegn 


uy&hneneu 






Eimi 




Teye 








eimu 


uye/wabuiu* 


ceyegu 


uyeabudu 






eirnn 


' 


reyetjn 


mo. 






EUni 


. . Teye 








eimu 


uyewjoabuin. teyegu 


uyeabudu 






eirnn 


I ttyegn 


mo+ 






130, Exempla: Picki k&daucloabuen y u- 






tinam in hac opera me adjuvai 


res* ulmen in- 






che quiwe ovifa rume mimtunmaabuen •> rnihi 






Divifi p Nobili , CaGquio , Reg 


vito txx ovem 






furariaufis» chem cam,tpuabuer 


* a&ri/quid? 






a te vapularem ? Mftitt tar ni vucbaQen iUa- 






mabueneu, tu mihi fens iliadas, 








131. SUBJUNCT1V 


US. 






Praefens* 








Eimi ~ ~ - dh Teye 








cimu | - i mil ;teye ^ u 


- ili mo, 






eimn| 


teyegn 








Eimi 




Teye | 








eimu 


- - inoHu. 


t£yegu 1 


** diu mo+ 






eimn 




teyegn | 








- 


Eimi 







6% 

Eimi 
eimn 
eimn 



Jiimi 
eirriu 
eiiiin 

Eimi 
eiiiio 
eimn 

Eimi 
eiiiio 
eimn 

Eimi 
eimn 
eima 

Eimi 
eimu 
eimn 

Eimi 
eimu 
ekbn 

Eimi 
eimu 
eimn 



Teye 
4 molin. teyegu 
, teyegn 

132. Imperfe&utn. 
buelu Teye j 

1 wyegn | 

jTeye 
- mohulia. ' teyegu 
; teyegn 

;Teye 
m&huYm* ; teyegu 
; reyegn 



- e\\n m$ 



bodi mo. 



burfiu mo 



hxxeYm mo. 



133* Perfectuni^ 
- - oyeflL j Teye J 

i : Iteyetru! ? u 

J ( teyegn 



yedi ;/Z0 



j Teye J 



uyediu mo 



* nyzmolffl* teyegi 

j reyegn | 

*Teye f 

'teyegn j 
134 Piusquamperfe&urn, 
Teye 
reyegu uyebudi nw* 



- uyebuili. 
t uyejwobuli 



I teyegn 



uyeTftobuliuJ 



^3 # W* 

} Teye 
reyegu 
teyegn 

s Te Y e . 
uye»2obuIin*j teyetju 
J) teyegn 



1 3 j*. Fururom primum. 

~ adi, Teye 



63 
uyebudiu ?;/o 



uyebuilinwd 



mozYi. 



teyegu 

teyegn 



- S^ll772P 



- adiu/w. 



Teye 
- - azoaliu* * teyegu 
teyegn 



jTeye I 

- - moahn i teyegu ! - a?lin?tfo. 

1 teyegn] 

136, Fururum fecundum* 



- - abudu 

- //zoabuli, 

- wzoabuliu, 

- 7/2obulin, 



Teye 

teyegu 

teyegn 

Teye 

teyegu 

teyegn 

Teye I 

teyegu abudin w/0> 
reyegn \ 



~ abuelimo.. 



abuiliu mo. 



64 

Eimi 

c»mu 

eimn 

Eimi 
eimu 
eimn 

Eimi 
eimu 
eimn 



&--•.-<#* 



137. Aoriftus primus» 

Teye J - - 
teyegu 1 - xxymmmQ* 
teyegn j 



uyea^Ii. 



- uyef/zoalu 
uyemoaliu. 



Teye 

teyegu 

teyegn 



uyeailiu mo. 



j Teye | 

uyewzoalin. teyegu j uyeladin mo. 

I teyegn J 

138, Aoriftus (ecundus* 



Teye 

teyegu 
ceyegn* 

Teye I 



uyeabuilimo. 



Eimi - uyeabudi. 

€imu | uyeimabuli. 
eimn | J 

Eimi i 

eimu I uyewioabuliu. teyegu j uyeaburfiu 

cimn j teyegn , mo. 

Eimi I ! Teye j 

eimu uyeiwoabulin. teyegu J uyeabudin 

eimn j teyegn} mo. 

139. Exempla: ElueH'y fi mihidas* aiu- 
huelimoyfi me amareu laQmelirume,emm- 
i\ me occidar. 

140. INFINITIVUS. 
Fit addendo Tranlkionibus ciipa 7 duam* 

peph 



m m e* 



*$ 



m 

iu 
in 



pepi,piam,tfc. E.g. Ciipa 7 pepi eluen, vis f 
pores mi hi dare, leye cupa 7 j>e$i elueneu> 
mihi dare vulr, poteft* f 6, 

1 44* Gerundia Accufetivi, 
Secundae ad primarn fiet murando m ge* 
rundii fimplicis66. in eutny. «aflf,&ante- 
ponendo Pofllfliva n/, *ff?itt; 24. Tertiae 
ad primarn mutat m in *#« cum iisdem 
Pofleffivis* E g. 

zeum v* mum* . ami?. 
buai//tfz» • buaeteiu 

ujQMum uyeaeteu. 

uytahmeum. uycbmeteu* 

142. Exempla : Tvata ni duchoaeum^ 
hoc ad me transfigendum , confodendum* 
wm ilelabumm utuimi , quando tibi eram da- 
turus ad comedendum exiviiti z\exis, fc i7o # 
143. Gerundia Ablativi. 
Fiunt ponendo £ ante urn Gerundii fim- 
plicisj 72. & mutando u in ?/ particular 
In tertiae ad primarn poftponuntur primae 
perfonae. E*g. 

eum. 

uyeiam» 
tti uyebui&m. 
iu aeiim. 
in I bbueutiU 



uyeaiam* 
uyebua^?^ 



Teye 





m • c^ 




J <$nv 
hueiim. 
n\ • uyea/m 
iu J uyebu^m 
ill j Beum 
nbueitm 


| inchiu. 
j inchin, 


1 uyeai&m 
J uyebuam/m 





Teye 
teyegu 

ceyegn 



144. Exempla, Mi dmmtumoeum •> v, mi 
duamtumoxxm 3 v duamtmnobhim , vjiiamt&~ 
mom: Tui (m^ veftrum duorum; mn y ve- 
ftrum ) memor duamtumonoexxm > tui non 
recordatus. mi idlcunpeum , v. mi iillcunpz- 
inn. mo> bueracaeimi , reprehendens te affe- 
ct injuria, mi ammoeum , aiitmom > aiimwfa- 
urn 5 aiubin mo^ aiumeiim itdequeen > me te 
amantem odiftu mi hdeaeum v. mi xxdeabin 
mo } aiuqueeimi) habens cauiam te odio ha- 
bendijte amo* 171* 

i4f v Participia aftiva & paffiva* 
Aefciva mutant, /# 8o, in eteu 7 addendon^ 
iUy in, Paffiva vel vertunt el in eteu-> vel 
formantur exTemporibus Infinitivi fimpli~ 
cis 45. interponendo hi ante ft ultimum; 
addendoque Pronomina niyhi^in. 176*263* 



Teye ni 
-teyegu iu 

teyegn ig 



eieiL 

uyQtetu 



m 





^k 


uyebutfitf» 


m 


| Teye ni 


zettu* 


iu 


'-teyegu iu 


zbueteu. 


in 


| teyegn in 
buMn> 


uyeaeteu. 
uyQ&bueteu* vel 


ni 


uyefo'm 




iu 


uyebu£/n. 




m 


al/in. 






abu/)m« 
uyeafo'n. 






uyeabu&n. 





€7 



1 46. Exempla : tgelai van men ta tU tt&m* 
tuleteu, me amigers abcit tuUamdrise ta 
mi eluaeteu inche^ 1 'illud petiturna meo ce~ 
bit re» ta mi quimeteu ta mi cuUift 5 vet ta 
im kieneeteuy rerum tuarum nnn jgnarus, 
eas tibi abliuliu ta mi culliaemichi cbe-)incht 
tlecbiy ego ego tibi folvam, ni tpueteu incbe 
utinmbueahun > eum, a quo yapulavi, bene- 
volis deinceps oculis afpicerem? hiteubin ta 
\li hneneteii) vel ipfum furem vel eiusdem 
Veftigia deprehendi. ta ni vurepimiielm^ue^ 
eteu eimi ilechi, (eitiper a rtie abho'rrts, uf- 
que torvis oculis me afpiciens, iaventuabift 
Ui pihin\ mihi dixifti, quod me (is ej-ftu- 
rus tua domo> territorio* Provincia cumei 
tami pcabifio bonumeft, ut £e videat* pe* 
E & "gum 



68 



*%h m ^ 



qiien ta fni aixxbin, video amorem crga te 
meurm tva ta ni melitun ta mi pibin, jam 
tibi hoc dico quarra vice* elubin tva, hoc 
tibi do. reelubin tvei({xxb\ntt\X\g\tmmi) hoc 
tibi do gratis, pebuli ta mi tpuahuhin,fi vi- 
derem te ab ipfo verberaru amlaimi ta mi 
cumpemQeimi piabin , non vis ut tibi dicant 
te effeltultum. cahueVLu nienolu , $enolu,$e- 
nochi, aldumalbiu ta mi pemeabubin y quod 
equocarerem, tardius ad te videndum ac- 
cefln NB* mifcui non nunquam exernpla 
Tranfitionis ad zdam ob dicenda inferius* 
170. 171* 172* 

T47. In modo loquendi vulgari aut fa* 
miliari ftepe pro aen dicunt an , & loco eneu, 
nu. item itiGerundiis 141* 143* e ante urn 
sjtm omittunt* $*♦ 

148. TRANSITIONES NEGATIVE. 
Fiunt inferendo la, qui, no, Tranfitionr 

bus affirmativisante e literam& fignum tran- 
fifionis ; & fi non adeft e ; port mo eodem 
modo , quo fupra. E g. la^n , la^neu , quiili* 
quifli mo , /woquili , nodi , monoli , noaairn , 
heimi,heimumeu, &c. 126, 124. 

149, Exempla* Penchuhwaqiiieli, apage 
fis, recede, abfcede, abi beftia, utuimi ni 
pinoeiim v.pilaen, me infalutato , infcio a >i- 
vifti. bueraduQucabimi mi huerilcanoeteu, earn 

inno* 



tib 01 tfti 



€ 9 



innocentem male verbis accepifti. cbumlae- 
neu, nihil mihi fecit* cumelurume eimi;da- 
napiuqueknolaeimu ta mi cbaoy quamtumvis 
lis bonus, atratnen non fidit tibi tuus pater, 
nee occttlta fua apud te expromere audet* 
Huerilcaquieli > non me offendas. curuquieli 
piianquebui cumche-, noli me denigrare^di- 
cebat aetiopi setiops* daquieli chaiy omitte 
mequaefo; nee me perfequaris rogo. tami 
vutaleam mo > aldiin exxmei , piquelaeimh quod 
adftes,adiis & praefensfis, debitis alioquin 
laudibus te non extollo. aiecaqaieli , laQma- 
eimi , cave rifum raorte luas* 

ISO. TRANS1TIO adSECUNDAM 

173, 174. 



ima ad2dam* Indicatives, 



ego 

Inche 
inchiu 
inchin 

Inche 
inchiu 
inchin 

Inche 
inchiu 
inchin 



te 



Praefens* 



Stiaadidam. 
ille te* 



- eimu 



exvcixx. 



nmn, 



- eirnu* 



Teye 

teyegu 

teyegn 

Teye 
teyegul^imumov* 
teyegn | men» 

Teye 

tcyefju 

teyegn 



£imn mo. 



E 3 



i; i. 



Ill 



Inche 
inchiU 
iachifi 



I^che 
lochia 
inch in 

Inche | 
inchiui 
inchm' 



Inche I 
inchiu f 

snchin f 

Inche 
inchiu 

Inche | 
inchiui 
iochin J 



iff* Imperfeftum* 
Teye 



budmi 
hmmu* 

bueime* 

tf z* 
uyeeimu 

uyeetmu» 



teyegu bueim^ 
teyegn 

Teye | 

reyegul hmimumm 
teyegn | 

Teye 
teyegu 
teyegn \ 

Perfe&ura, 

Teye 
teyegu 
eyegn 

Teye 

teyegu J nyedmu m^ 
«teyegn I 

| Teye t 
teyegu? uycdvnn mo* 



' H 



bueimn «tear 



tiyeumtk 



Inche 
ineriu 
inchin | 
Inche J 
iitefaiuj 
incbiitj 



uye^imn* I 

I teyegn | 

if?.. PIusqusmperfc£tdtai 
Teye j 



uyebueimi 
uyeburfmu* 



teyegu uyebudnm 

teyegn 
■ Teye 
teyegu 
teyegn 



uyebueTmui 



Sfe * ^ 



7* 



Inche 

inchiu 

inchin 


tiyebuiimn. 


Teye 

teyeCJb 

teyegn 


uyebueimn 
mm* 


Inche 
inchiu 
inchin 


if 4. Fi 
zelmu 


iturum. 
Teye j 

teyegu» admi, , 
teyegn | 


Inche 

inchiu 

inchiit 


1 . 

annui. 


Teye J 
teyegu 1 


Inche 

inchiu 

inchin 


aeima, 

[ 


• Teye 
teyegu 
teyegn 


I aeimn men* 



. f f ♦ Exempla : /rii^'i qntwemacun eluetmi^ 
dedi tibi veftem ftraguiam. w/« daquelehni 
vachi Jqu } tibi com'roitto hoc negorium* 
cupaeimiyvmx ad te. deutuQe^inuchai kjtim- 
eimu vachi huaca, cave fie hie taurus, bos, 
vacca te invadat. picbi raqitidmi , exiguo 
loco apud me es* idueeimi > pudet me tut. 
pelmclaeimi , deuma ta mi aaitnuyen, poft- 
qu&m venifti > amplius te non vidi. /?f/w epgq 
/?/«>w 5 Tabacum a te peto. /?t#8if cupan, 
ad vifendum , falutandum re venw mm piei- 
Mi, tibi loquor, tibi haec dico. quine cqfque 
elueimiy cumelueimi Uechi y do tibi panem, 
quia bonus es. inche uQe pitimi> per meeas> 
abeas 5 vadas licet, duamtunmaeimi ^de te ca- 

git©? 




7* ^5 m ^ 

giro, recordor tuu tnuchai na4maeind->mox 
Itabo, erofupra caput fuum; parurnabeft, 
quin te profternanv Uaupaeimi , tibi me- 
dietatem hujus hauftus, vafis, eanthari ce- 
do,offero, praebibo. pintcueimu^ contra te 
eftlocutus. huevanmautintueimu , illiuste o- 
culi ferre non poffunt, te abhorret,averfa- 
tur. i»« rCum ta mi latgmbiel qmne huentu> 
pieimu cam y quis dixit tibi licere hominem 
occidere. eimi pilan , opus mihi nofi eft tua 
opera, favore, auxilio, inei cupape pieimu , 
quis te vocavit ? quis tibi hue veniendi fa- 
cultatem eft larcritus ? vei vemquilmi , pieimi> 
omirte ifta! aim mari maribicbi pieimu tani 
chad) meus parens tibi plurimam falutem 
dicit* huerav. bueranmanieimu tibi eft con- 
trarius, infenfus, inimicus* eluuin, do vo- 
bis. cxdacbi mtmvaleimi} ter mifi qui te vo- 
caret. marichi ' burenielaiaeimi , nunquam tui 
miferebor. marichi vei pieli > mupiitubuelaia- 
emii A quamvis id mihi dicas centies, divos 
omnes conrefteris 3 nee jurato tibi creditu- 
rus fum, quint r amomariqueum eluaeimi pin > 
Rofirium tibi prornitroc inche ciMmmanmiy 
ego folvam tibi. inche qiiimlamomariaeiyii y 
ego te docebo preces, modum ofandi, fpu- 
ueimi vachi rem men v«igir, parum abeft, 
quin te hoc fcipione percutiam. mamlltitaeu 
mi-) fuftibus tecaedam, percutiam, debilita- 
te, eimi elaeimi vachi dQu, ifta fuse fidei 

com- 



ffc 



c^ 



73 



committo. eupalmaeimi , ego tibi afferam, 
adducam. huercuklvalpaiaeimi, tibi hue mit- 
tam. mftft/ miituqutntuklaeimi^ quantum 
potero conabor, quoad poffum contendam, 
omnem curam & diligentiam impendam, 
ur rem perficiam , obtineam, tibi procurem* 
udmmQechi tuaehni Ian em I improvifus at- 
que inopinatus eil morris adventus, necco- 
gitanri tibi nee opinanii vitam finiet* cbem 
cumelcalaiaehmi rume -> re umautun chmelca- 
queimu, nihil tibi proderit praeter fomnum. 



Inche I 
inchiul 
inchin j 

Inche 
inchiu 
inchin 

Inche j 
inchiu » 
inchin { 



earn ca. 



- <rrnu. 



emn. 



\j6. Impemivus, 

Teye 

icyegu 

reyegn 

Teye j 
teyegu 
reyegn ] 

Teye I 

teyegu 
teyegn j 



fim//. 



^mu men. 



^mn meu. 



Inche 
inchiul 
inchin J 

Inche j 
jnchiu j 
inchin J 



157. Optativus. imperfe<3um. 



abudmi. 



abueimu. 



- abuiimii* 



Teye 

teyegu . 
teyegn! 

Teye | 

teyegu I - aburfmu 

teyegn 1 meu. 








74 ^s C 


1 £$& 


■ 

1 

11 


Inche } 
|j i&chiu j ■- abueimn* 

inchin 1 


Teye J 

teyegu 1 abuiimn Beti 

teyegn 1 


i »;j| 


if 8» Perfe£lum* 
Jncbe | I Teye ■* 
inchiuf uyeaami. j Teyegu y uycaeimu* 
inchittl | Teyegn J 


1 

i 

Nil 


Inche 1 

inchiu ' uyeadmu. 
I inchin | 


Teye 

Teyegu 
Teyegn 


uyea^imu 
metu 


j 


Inche. 1 

inchin 1 uyeadmn, 

inchin « 

if$> Plusqu 
Inche 1 

inchiu^uyeabu^imi. 
inchinl 


Teye 

teyegu uyea^imn 
reyegn meu. 
aniperfeclurn. 
Teye nl 

teyegu I uyeabudnm 
teyegn | 


1 


Inche | 

iftchiuj uyeabueima 

inchin! 


Teye 

teyegu 

teyegn 


uyeabutfinM 

metu 


''■Iji 

; f 
! ' | ; | 


Inche J 

•incbiui uyeaburimn* 

incniltl 

1 ! 


Teye j 

teyegu I uyeaburimn 

teyegn | 


; 

f 


160. Subjunf 
Inche j J 
iitcfiiuj elmu 
inciin j ' 


tivus Pra 
Teye j 
teyegu 1 
teyegn | 


Tens. 



m ft d& 



7f 



Inche 
inchiu 
inchiu 


rfmu 


Teye 

teyegu 

teyegn 


elmu meu> 


■ 
Inche 
inchiu 
inchiit 


\ 


Teye J 

teyegu 1 dmn rneu+ 

teyegn | 


Inche 
inchiu 

inchiu 


j6i 4 Imp 
buelm'u 


■erfe&um 

[Teye 
; teyegu 
teyegn 


burfro^ 


Inche 
inchiu 
inchin 


buelmu. 


Teye I 

» teyegu ibuelmnmeti, 
1 teyegn j 


Inche 
inchiu 
incbitt 


burfmn* 


Teye J 

teyegu ibuehnn meuu 
teyegn | 




162. Pe 


rfeftum. 


Inche 
inchiu 
inchift; 


uyedmh 


Teye 

teyegu 

teyegn 


uyeilm»* 


Inche 

inchiu 

inchiu 


uyee/mu 


Teye 

teyegu 

teyegn 


uyerfmumm» 


Inche 
inchiu 
iachin 


uyeelmn* 1 


Teye 

teyegu 
teyegn 


uyedmn men 



ijT™ 


%& 


*$& m <$& 


1 


Inche 

inchiu 

tnchin 


163 PlusqUc 
uyebudmi. 


imperfe&um* 
Teye 1 

teyegu 1 uyebuilmit* 
teyegn 1 


II 


Inche 
Inchiu 
inci.in 


uyebu*lmu* 


Teye 

teyegu 

teyegn 


uyebuelrnu 

meu. 


j^H i .'' ■ 


Inche 

iochiu 
inchill 


uyebu^mn, 

1 


Teye 

teyegu 

teyegn 


uyebuilmn 

meu. 


!H l ■.'■ : 


Inche 

inchiu 

inchill 


164. Futun 
ad mi. 


im prim 
1 Teye 
teyegu 
teyegn 


urn, 




Inche 
inchiu 
inchill 


aflmu* 


Teye 

teyegu 

teyegn 


a<?Imu miu. 


II 


Inche 
inchiu 

inchill 


ailmn* 


Teye 

teyegu 

teyegn 


admn men. 


ll 
1 1 


Inthe 

iochiu 

inchin 

Inche 

inchiu 

inchill 


i6f, Futurur 
abutlmi» 

abuelmu. 


n fecunc 
Teye 1 
teyegu 
teyegn | 
Teye 
teyegu 
teyegn 


!um, 
abuilnuf+ 

abuilmu ifft% 


■HI 


' \ „ 













Incbe 
inchiu 
inchm 



Inche 

inchiu 

inchin 

Inche 

inchiu 

inchin 



| Teye 
abuclmn, I teyegu 
I teyegn 

1 66. Aoriftus primus 
Teye I 



7? 



abutflmn mm. 



uyeadmi. 



uyeaelmu* 



Inche J 

inchiu j uyeailmiv 

inchin j 



ceyegu|uyeaelfn^. 
teyegn | 

Teye | 

reyeguj uyegelmuj 

teyegn { 

Teye 

teyegu 
teyegn 



meu. 



uyeadmn 



men. 



Inche 

inchiu 

inchin 

Inche 
inchiu 
inchin 



167. Aoriftus fecundus, 
Teye j 



uyeabuelmu 



Juyeabudmu 



Inche j 

inchiu { uyeabudmn 

inchin j 



teyegu J uyeabudm^ 
reyegn § 

Teye j 

teyegu j uyeabudmu 

reyegn j men. 

Teye 

teyegu 

teyegn 



uyeaburfma 

meu. 



1 68. Exempla : Chao vemabueimi cam chi y 
Ego pater hoc facerem. ile\abueimi\:mnle- 

\ahu- 



78 



!*b 



e^ 



lahubin v* mi ileiabueum , uttin > amotan > tu~ 
utun 3 pariturus ribi prandium , ccenam* ci« 
bum, abii. ciimelebuelaian 5 l/iQmelmi cutu ? 
cium te interfecero, nan quielcarn» 

169. Infinitivus» 
Fit ut diftum 140, R.g.pepi elueimi 7 
pofium dare tib'u peeimi cupan 7 venioad te 
videndum. 

170* Gerundia AccufativL 
Omnia funt eadem ut in traniitione ad 
primarn : exeepto quod Pronomina fane 
fjiiymii) mn. zf. 14X 

171* Etiani ut 149* mutatis tantummodo 
Pronominibus prima? Perfonae in PronornU 

aa fecundas wij mu, tun* 144* 

172, Participiaaftiva ScPaffiva. 
Vide 145** Sed *" mutantur Pronornina in 
mti 7 mu^mn. 146. 

173* Secundus Modus Tranfitionis 
imse ad ^dam. 
Formatur mutando n primae Perfonae 33 
In eiu ut dicunc aliqui ; vcleieu utaliisprse- 
placet: & conjugarur ubique ficut eimii 
& in Subjunftivo pro elmi dkunt din. 1 %Qj 
160. Fiunt negativa 3 uc eft explicacum, 
148. 181* 



m : B .A 



75 



174» Tertius Modus Tranfidonis 

iniae ad ^dain. 

Hie tertius modus , quo utuntur etiam 

in omnibus rnodis finicis & infinitis , fir in» 

cerponendo u eodeoi modo quo in Tranfi- 

none reciproca 187. 

ijf. Tranfitio ad Tertiam. 181. 
Haec Tranfino eft multo facilliina ;. nom 
ponendo hi ante ultimum n prima? Per» 
fbnae prsefentis Indicativi , & conjugan- 
do ut (olet; res tota eft pera£fcu ?a. f 1. 
E.g. elun y do* elufen , do illi, elubimi \ das 
ilii, ehi/Hj dat il'ti.. elubiu> elubimu^elubi^u^ 
elubin elubimn-) elubiQn> eluhubiu> elutiyebin y 
elmiyebubin , eluabin , &c, 1 80. 

17C InSubjun£Kvo46*ponendum fo'an- 
te / quod format Subjunctivum. E, g elubu 
H > elubilmi , &c, 

177. In Negativo: eiulabin, ehtlabubin^ 
tluquibili) elunohli, &c. 10 >*, igo* 146* 

178 Gerundia Accufacivi vertunt /n?z 66, 
in um. E.g. eluam, dubzwn. elubuam^elu- 
bubiumj &e* 34* 

179* In Gerundiis AbJativi ponitur ^'an- 
te um : reliqua func eadem ac in numero 
antecedents 178, yz* 

180, 



8o 



^fo m d& 






igo* Exemplar pibin y dixi illu pihineQu, 
dixi iilis duobus* pibin eQn, dixi iihs pluri- 
bus* tuyubito yYQCveavi ilium, contubin milium 
viiitavi, domum, cubiculum, locum, ubi 
erat, firm ingreflbs* peupabin, ivi'ad. ilium 
vifendum, viiitandurn,falutandnm, entubin 
ilium domo aut loco eduxi, (urn comiratus, 
comitem me illi prcebui. duQubm^ ill i fum 
locutus. cume dQu pibin , cum illo fum lo- 
curus familiariter 3 fettive, leera, jucunda. 
aiubinta Dios> aiiiDiosquen, DL'.UMarno* 
veipihipe-i haec ipfi di;au iod aiiiquebin ta 
DIOS albue mo, amo magis DEUM quam 
Diabolum t iod raquiduamabin > v # iod cupa- 
yaquiabin ta Dios ta ni Inter ilcaiaUcl 7/;o; ma* 
lo Deum honorare quam offenders pebiliy 
laQtnabin 5 v. pebuli, U%nmhibin > li ipfum vi- 
derem, occiderenm «46* 

i8u Alter Modus Tranfitionis ad 3am* 
Fit mutato n primae Perfonae Indicative 
33. vel in eiu ut ordinarie in Miffionibus; 
vel in ieu> utin Infula Chiloe; vel in eim } 
ut in Miffionibus nonnunquam* E.g. elan , 
tlueuydubueiih &e* 179* in Negativis: ehi- 
laeiuy&cc. fblummodo inFuturo collidunt I 
e m, ut pro ehtaciu dicant eluaiiL Hac 
Tranfitione utuntur in omnibus modis fini- 
tis, excepto Imperativo, in quo bi ponitur 
ante pe. E.g. veipibipe, hoc illidicas* Sub* 
jun&ivum forma tur ex tertia Perfona ejus- 

dem 



«tib 



*m 



Si 



dem Temporis Subjun&ivi a^dendo hi %\ 
ieu E g Vei pmilehi^ vemnoabulu camchi^ 
so dubuas id ilium f:ftwum 5 li id ifli dice* 
rem > praecipereiT: ; ab illo peterem UfuS 
. hujus Traniitioriis prrcipuus eft> quanda 
tenia Perforin (ignificarur p^r i-IIe, ilia ? il* 
iud vel foJum* vel una cum is, ea , id. £ g> 
vam^echi relaQmab din > ficcine .ilium fine 
cnuia occiderer, chaichi elu'eiu , jam pi idem 
id i!Ii dedi elubi 5 elutulaeiu ula: v elueiuy 
tlutidabi ida-> quod ipfi dedir^ id illi iron* 
durn reddidit, qnine cofqiie elulaeiu rume^ 
nee panem illi dcdir, quine cuQen buentm 
quecbuatuabueiu quine Huinca/ Indus cum 
Hilpano ahercanonibus contendar! tnapu 
the toquiaiu Apo cam? Indus Gubernatori 

leges praeknb t? 17^-j'oi; 184 211. 

1 

182. Particula hi ■ noti ponirur quoties* 
tunque da'tur Trantirio ad rerti im ; fed quait- 
do deeft .perfbna-5 eaque fupleri del ear per 
pronomeru E g iricbe pibin , piubin > ego 
illi dixi, illi id clixi. 31. 

18 3» Item particula U idem fignificar> 
quod is 5 ea> id, ille, ilia, illud & in hoc (en* 
fo adhibetur, etiaroii non detur Tranfitio» 
E. g* elbimi buente mefa? elhin^ an illud po~ 
iuifii fupra menfiim ? pofiiu 

184. Exempla; ieu piUehin^ id ipfi dixi 
profe&o, cupalmambin , ipfi -illud afferam» 



penmaulabin, id in ipfb non adverru anhm- 
maniebin >, manet alra mente repottum* ta 
mipihimi-i id quod illi dixiftu marichi vei 
pibin } id Mi dixi plus centies* millies* 

i8f. TRANSITIO RECIPROCA. 

Fie nullo negotio, incerponendo in om- 
nibus Temporibus & Perfonis immediate 
poft radicem verbi, & ante literas ferviles 
conftituentes Tempora & PtnTonas u< Eg* 
eluun-i ego do mihu elunimi (quinquefylla- 
bae) ru das tibi* eluui ( quatuor fylJabae & 
accenrus in ultima) ille datfibi. eluubun 7 , 
dabam mihi eluuuyen^ mihi dedi. eluuchi> 
dem mihi, eluuQe> da tibu eluuli^ fi mihi 
dem eluulmi) ii tibi des* eluuiu > nos duo 
nos damus alter alteru eluuin, nos damus 
invicem. 

186 Exemplar Tva iu mtnpeun, nun- 
quam nosvidebimus deinceps* udanmaumn^ x . 
dividite intetwos JaQmui$ft y fe occiderunc 
invicem* ta in peniun deumaUein ruca>nos 
fratres adjuvanao nos invicem, domumno- 
ftram sedificavimus, & ad finem , colopho- 
nem perduximus* ladmluqueimi ta mi ra- 
quiQencn mo y eo quod non honorens, te 
confiums* affligis. airhmrncaun , domum, 
sedes fibi exflxuere* cumelcaun-> benefacere 
iibi cumelcatm Qei vachi mapu, in hac re- 
gione alius de alie bene memur. glamuQt> 

lpie 



*%h B dgP 



83 



ipfe rc exhortare, necjfit necefle,- trt alius 
te moneac. glamavalupabin % v. glamauvalu- 
pabin , egornet meus miht monitor fui* pra- 
mun Qelai vachi buentu > hie homo fuae di- 
gnitatis, fotms w (m boni nominis curam 
non haber. pevalun^ fibi imaginari, quod 
fe ipfe videar* umaucaun r fingo me demu- 
re, cumpemum v, cumpemcaun, ltuitiriam > 
pardi mortem flmuiare* uduamcaun^ incu- 
riarh affe&are* ciimelcauncaan , quod fc lau- 
te ac liberaliser habeat ., trader , fingere* 
pelocauquebui tiumudlu , vei xxi mtn duam llechi) 
caecus le videre fingebar, & quod vere flh- 
gebar,ex corde volebac. sfpocauQe >■ ima- 
ginare te Supenorern> Pra^lidem^ Regem 
efle. 150* 

187. NB Primis perfbnis Pluralis hujufi 
Traniiucms utuntur eriam loco Tranfitio- 
nis prima? ad fecundam, E. g* Eluuin^ <go 
Vobis do (five fint duo vel plures) elmtbuiXl 
dabam vobis, tluuuyeixi > vobis dedi ^/«^«y 
ebuiti-) eluuain. imperativus: eluuin> dem 
vobis* Oprarivus : xuabuhXyUityeain^uuye^ 
abuin. Subjun&iv us : ulin > ubulin > uuyelin> 
uuyebulin* uahn>> uakilin-, uuyealin^ uuyea- 
bulin* lnfinitivus fir ur in his cxemplis: 
cupapeuin \\ peduamuiw , vos videre cupio> 
ddidero, opto, peropro* pcpipeimin > vos 
videre potero* 174. 



84 



m> 



ato 



1 89- Quando fiunt negativa; u femper 
prsecedit & particulas negativas , &re!iquas 
litems vel particulas ferviles omnes , & pro- 
xime ad radicem* 

190. Exemplar nieun* fe continere, fibi 
vim inferre> glamun ta ni huerilcan mo> ip- 
fe me de mea culpa,* de peccaro, deli&o, 
fcelere meo reprehends glamchealu hiicma 
glamupe'j fibi pritnum confuiat , qui aliis 
confu \u ta ni laQmumom mo , rQaltfieki ta 
Jglefiamoy quod lpfe fe Occident , ecclefi- 
aftica tepultura caruit, fuit privatus. pilu- 
cauabuel mo aUcuJaktimi , quod te furdum 
iimulares, non audiveris* ta inpiuin> quae 
voKis dixu inche piuain> ego vobis dicam. 
laQmmaui , occidit fibi* inmaui > lpfe fibi 
comedit* 

191. CAPUT QUINTUM; 
Liters & Particulae, quae infertae vel ad- 
ditae, Verborutn fignificationem extendunt> 
mutant, aut aliter afficiunt. 

Habet b^c Lingua non paucas literas & 
particulas, quae verbis infertae vel addita^ 
eorum fignificationem mutant, variant) &c* 
ut videre eft percurrendo fingulas, & ani- 
mum attendendo ad exempla. Ha? literae 
vel "particular Temper ponunrur port radicem 
verbi, & ante n ultimum ? vel una vel pla- 

\ se$ 




4ft • M 



tf 



res prom fenfus poftulaverit. De aliquibus 
jam didum eft fupra ^z. 54, &c reftanf, 
quae (equuntur* 

192. Bu 17 j\ 18^ Ca. Haec particulaad- 
dita Nomini, vel inferta Verbo a figmficat 
facere quod Nomen vel Verbum aflerit/ 
Unde sequivalet imo. verbo facio, praefer- . 
tim in mechanicis, <3l Indi Chilenfes omnia 
quae ad culinam, ludumque pertinent» No- 
minibus aut' Verbis hac particula affe&isex- 
primunt. E.g. corucan , p$ > \ufcu\um con- 
ficere* maUocan-, certus cibus* 474. quecbu-- 
can^ ludere. quecbu^palicany 563* aiecan y 
rifum movere* incbe cam aiecahiie Qen cam 
cbi? num fcurram hie ago, ut rifum excr 
tern? zdo* sfficio. iebuelcabin^ «um affeci 
pudore. raqniduamelcaiaeimi > teafficiam mo* 
leftia. unbican> aliquem pro defpe£lo 3 na- 
tura & moribus afpero habere. 691. 

193. Colli fignificat imo folus. E.g caUi 
Xii nuque \\i deumalel vachi cbnai , tola mea 
mater confecit has fimbrias* ado licet, calli 
vempe> faciat licet., $ti$ fane* caUi piaupe y 
pereat fane , abeat ut nusquam appareat. 
4to cum pra fignificat confulcoj data opera, 
fciens volens. caVd duQupraimi , fciens pru- 
dens loqueris* Item : nee primus nee ulti< 
mus. caiXi toquiprape > non erit primus nee 
ultimus, qui male rem adminiftret* caUi 

F J. . laQmu- 







laQmupraebi, non ero primus nee ultimus, 
qu iibi maous violentas inferat, virani rol- 
lac fto* cum ni duam y idem eft ac fponte, 
ultm E* g. caUi tli duam eiueneu , fponte 
inibi lllud dedit. caUi tii dukm huerilcalu^ 
nehue glamtuvali^ acri reprehenfione dignus 
eft qui (pome peccac. 6ro. ur inhocexem- 
plo. caUi vemfuilmi) Yaquilahin> facias non 
facias 3 parutti euro , non cornmoveor, non 
laboro , nihil ex eo fum follicitus* Tmo.idem 
fignificar quod re. 221. caVU du^uqueimi^ 
nihil aliud facis , quam fabulari, garrire, 
verba fundere gvo idem eft quod line, non 
impedias caUi cupape y fine, veniat, caVU 
nmupe-> fine, abeac, non eum derineas* calH 
miepe , hnque, rehnque 4 caVd lacbhhuedachiy 
rooriar, modo iarier. ^no* caVd peaimi^ 
quod differtur, non aufferrur, experieris 
iuo tempore 10, de caUi fir verbum caUin. 
cafyipe mat) taciat, at poenitebit. 

154«. CM 1 mo, addtrum participiis haec 
fecit adjettiva, 84* ardd, fuplet pro Partici- 
piis* E*g* eotgelu v„ coQecbi co y aqm datur> 
adeft 4 3tio, adjungitur Verbis & Nomini- 
bus ornnis generis, plerumque ramen %& % 
vei\ lie. 4to eft particula exornativa, & rton- 
«unquam pdnitur feorfim*287: 3 Zj$ : z* 

19 f* Ckv, le. 20f. 

156* do, Haec particula duashabetfigni- 

fica- 



<*»•<#> 



87 



ficationes* imav* altera eft: juvare, adju- 
vare , fe ad jutorem praebere catucotyiclon > 
in frumento fecando, refecando, adjuvare* 
coclon i in aqua apportanda juvare* cunaclon 
in colligendo ftramine* tucabueUuclon y in 
equo capiendo. Mijfapiclon , inlervire Saero* 
2da v* altera : facere aut pari idem &eodem 
tempore. Kg laclon, unk mori. lefclon.ne* 
ciilclotty fimul volare. currere. duQucloaiu 
ApOy una loquemur cum Superiore. Tva 
huentu ta ni buenecloeteu v. fa ni butXiemom^ 
210. v. tva huentu huenecloeneu , en qui hi- 
ratus eft una mecum loco do adhiberi etiatn 
poteft uuaUy quine mo. E* g* tfK/w> v. quine 
tnourbiQU) una fiuftibus haufti, fubmerli 
funt* epu duam uuauiutelvaUai, pluribusin- 
tentus minor eft ad fingula fenfus, frutlra 
unus duos lepores infequitur* 

197* Cno v*Kno: Haec particula duo fi- 
gnificat* i mo» ponere rem ut per verbum 
exponitur, E*g* IpuknobiQCy pronum col- 
loca* pailiaknofiQe % pone fupinum. imeknon, 
ponere primo loco* hueluknon> inverfum 
ponere. peknobiQe ta mi laiaU imaginare to 
moriturum. peknobimn ta mn apoQeal > fin- 
gite futuros vo$ cfte Superiores , Duces, 
Reges* ta ni cumechecaun mo taprnknoquebi 
ta ni gneti) per fimulationem ac fpeciem 
Religionis decipit, pietatis fpecie fallit, pak 
F 4 lio 



88 -^h £ e^ 

Jio Sinlfttatis nequitiam tegit* taknotubi ta 
\\i imiy rriutavit nomen fuurn* d#m knoim % 
ie ornare* comere, pingere* ado. linque- 
t^-rem in eo-ftaru, quem verbum expli- 
cst* E.g JdQulknan, liqui rem corrmen- 
datafiu elknon^ liqui collocatam. piknobin% 
liqui dictum , prsecepmm > mandaruiiu 

158* Cit efl particda mere exornativa» 
sdditurque illis. verbis praecipue, qiwdefi- 
jKi-n? in duas c©nfonanres> five fine ^fltiya* 
fie ociitra. E g* cf)Qarn w chgarchny vul- 
» ■."■jrc^ faudare* terire* j&gfa v tafa'm r cQn~ 
veMne r conflueie^ concurrere i-n unumlo» 
eti ; *u £^»y* ufc\M r fimre j confucncrc. Ra- 
jro fequimr vocalenu E. g. i^uricim, refpi- 
randi facutrate hborare. Saepe etiatn eft 
pars verb!, E H g ifciuty nudarev^g.pomut» 
putarriinej putaiBtn pom a derrahcre* cafi* 
it:mr sli^uid injaurexn toqtti, infufurrare* 
fug^rere afi&tgi. evcim > deglutire, Indi 
IVhiiioaEfrH ietr qui in Miffioaibus vivuet^ 
degtoc^bibicaar;; banc parttculam- mfiepe 
mfatanr \a qm\ praecipue qimndo eft in mm 
dlo diclionis^ E..g. afquiauamn. y . abchdip 
mmiy au-c qpando feqtikur vei bumiaim , ire* 
hffdiami, currere> vado currens^ nampuUL 
qmimm x amb&k>> eo ambulacucn. At quarv 
©O/ eft ry!/ah£ foafis* rara dicunr qw* E*g* 
pitmMx quamvis* MmUches; etiam mtorqiim 



^5 



*£3 



^ 



S3 



dicaftt Tantum in uno verbo ponqum , in- 
tumefcere ; & in uno nomine cha^qiiin {y 
fluminis pars, a chatyum in partes divide- 
re , . ponu n r qui pro r//> Caufa. hu jus mu tario- 
nis eft, quod u Jteepe mutatur jn i* 1, 4»Duo 
adbuc funr noranda. i« quod ha?c particula 
eft diverfa a ^«i negante {mperativum. 104. 
2 quod verbum raquin eft verbum (implex; 
non compoikum, & quando eft compoli- 
turn E. g< raquiduamn % non potent mutari 
in racudumn* 

199* El additum Nomini fignificat illud 
pertinere ad fpeciem vel rem illam, quam 
Nomen fignificat, ita m fit illius pars, vel 
falrem illi fimilis, vel ejusmodi quid* Eg* 
Cfifi homo, cbeel, res hominis, vel fimfle 
homini v* g* monftrum. a$e, fades. aQeely 
quod videtur habere faciem y. g\ fpeftruim 
piuque % cor , piuqucel , pars cordis , vel quod 
renerrime amatur. A nipiuqueel, pars cor. 
dis iriei , qui mihi in medulhs haeret , quern 
fero in oculis; cujus amore flagro. Sic m 
finqueael v. pinqueal> qui mihi haerebit,* 
quern feram*. cujus ftagrabo. pinqueabuel % 
&c* go. 

200 Eim ima eftjnterjeftio ac nota 

commiferarionis. E. g* Ehu em! Ah, heu! 

inche em! o me miferum, o me perditum I 

-ado/eft vocacivum; & ordiqarie quando 

vocanc 




^3 B 10* 

vocanr aliquem, addunc in fine,urbanitatis, 
humanitatis vel alterius affe&us monftran- 
di caufav em. E g. Filius marrem vocat Pa- 
pal em. aiiid em v ema, Dile£e mi! Pati- 
ru em! o Psrer mi! 3tio eft nota Tempo- 
ris preterm & elapfi. E.g. Qebm em vachi 
dQu\, ficerar oiim in feculo illoaureo cal- 
fu em j magus anpquus* com em> miles ve- 
tcranus 4ro eft particula exornativa. 29T. 
fto ett fignum admirationis, E g.ovifaem/ 
o quanta ovium ifraltitudo I ciimc tipantu 
em J annum felicem ftuftumque ! cumei 9 
em ia BIOS! o quam bonus eft DEUS! 
610 eft lignum ingentis defiderii. Mapueml 
o dile&a Patria ! fed quis me transferee il- 
iac, _4f; 7fno. format dimioutiva, &eft no- 
ta a?nons, urbaniraris. 00/10 *wi>filiole. jP<z~ 
tiru enh plurimum dile£k Pater v. Pacercii- 
le. <i??/j? em^ nonnihil defatigatus fam(NB 
quidquid Wic ponitur in mafculino efle re- 
fpe&ive intelligendum de gen.ere foemino* 
\\ N«. 1 1. ) Mtlapalmimi em / miUapalm 
partes fequeris, lili adheres, ilium amas , 
coiiSj adora?* 

201 ♦ Qam>Qamno Significar imo.omnes 
fimul. E. g. Qamcupahifyi , nondum omnes 
adfunt, ahqut adhuc defunt> defiierantur, 
addiro no nocat rem effe parvi moment!* Sic 
/a ni Qamno-y ta nipicbique $am?2Q> meae rc- 
culae,"inea curca fupellex. 2do* Qamno, ai- 

quivalet 



m; :;#; *m 



9* 



quiv^let genitivis parvijflocci^nihilu E g,. 
Qamnolmentu, homo plebseus , vili's , fordi- 
dus j ridiculus t$amno cuttm, bona pa vi 
aeflimanda, res nullius valoris, praetiu ivo 
clt idem quod fruftra. vemquilnii, t$amno- 
mlquepraimiy fine, omit re, ceffa, (run a la- 
bnras, fterilem fundum colis, lirrus aras > 
furdis pr&dicas. t$anmoquwtun)ftuih a qu&- 
rere. Qamno elun , fruiti a expendere , pi o- 
digere. Qomnopin y inueilia loqui , effunre, 
garrire. patQo fere idem quod Qamno> fed 
minus ufitatum* 726* 

202. Hue. Haee particula faepe confim- 
ditur i rno* cum hue > novum , recens : hue 
cut am, ovum recens. 737. 2do cum buen. 
204, 3tio. cum numeris cardinalibus, dum 
tempus futurum aut praeteritum fi^nificanr, 
f4U 4to» cum Nominibus \nhue\.galbue x 
mortuus, qui exceffit e vita :l)iabolus* fro 
quando eft pars efientialis verbi vel Norni* 
nis v«g, lahueit) medicina, herba medicina- 
lis, Ualnien y fraga* Significat aurem i, plus 
magis, amplius* E*g. huerilcahuelaian ? am* 
plius deinceps non peccabo* Qehuei } fuper- 
eft, plus datur. epuhuei, reftaot duo. ibue~ 
duamqaelaU) non habeo amplius cibi appe* 
tentiam, edendi cupiditarem 3 non amplius 
efurio* quine tupuhuei , una leucareftat. Di- 
ftinguitur autem particula hue a particula 






52 



titi 



digs 5 



tu 2z6> quod h^c iterationem fignificet v. 
g 4 ' vemtun > facere iterurn; ilia autem ab 
iterarione pra?fcindat> fignificetque deinceps. 
Et propterea hae duae particular quandoque 
in eodem verbo concurrunc v,g* huerilca- 
fiuetuiy in idem peccatum recidit, ad vomi- 
turn eft reverfus* ado fignificat tempus 
continuum , . praefertim fi eft conjun£ium 
cum te. adf ♦ E. g* quine ciiyen tanalebuen 3 
integro meofe seger, aegrptus, ab infirmita- 
te proftratus decumbo» (pine antii quichde- 
iueuy toto die fui fclus* - 3tio fignifiar lo- 
cum aut inftrumentum* 89* A to eft idem 
quod defifkrarui\ E* g. quine tipantuhuei 
cayu mart tipantual ', onus annus defideratur 
tit annos iexaginta nurnerern> compleam* 

203; Hiiele antepofitum improbat, vili« 
pendtr, vituperat aftionerrj verbi* 740* Hue* 
lu. ibid. Raima- 741« 

204. Haen addirum Subftantivis , varias 
ilJis lignificariones communicat. imo. effe 
fodales, cpllegas, arffeclas,- ejusdem fectae, 
fadionisyparrium* E.g. mapubuen, ejusdem 
Patriae. cmabuen y commihtones, ejusdem 
cepruriae, praefidiL ado in materia con (an- 
guiniratis, effe confanguineos, agnatos, co- 
gnates, affines in eodem gradu. E g. pent- 
/men, effe fratres. lamuenhien y effe fratres 
vel fbrores ex eodem patre } vel eadem ma- 

tre 



mm » 



93 



tre procreatos, gtio quando non font in 
eodern gradu , ponentur (olam duo, & op : 
minabitur -non fuperibr , fed inferior aurre- 
motior. E.g.. votmbuen ■-, pacer & fiilius* co- 
whiim^xmtzx & fiiia* curebuen, marirus & 
Uvor. Dicitur tamen etiam : Chao votmbuen^ 
tuque cohibuen , fed forralTe Indi font imica- 
ri inodum loquendi Hifpanorunn yoi. yo3. 

20?* Kno v Cno+ Le v; c& Zefignifieac 
rem effe in illo ftatu ac iitu J quern verbuny 
pronuntiar* Eg, vutalen, fto erecfcus, m/<? 
te, jaceo, decumbo: qoando autem ver- 
bum definit in duas corubnantes , adduntf 
-dicendo cle. E.g. cittanckn, aegroro, ##//- 
'clen y &6 rectus, in ordine : & raro absque 
c. Verum immediate pofl Vocalem femper 
ponitur le & nnnquam del Ne-hacc parti- 
cula confundatur cum que 220. &pe 214* 
Notandum, quod le habeat pro obje&oli- 
gnificare (latum hominis vel animi v. g. te- 
penclen, fum hilaris, jucundus, Isetus: vet 
iitum ftantisj (edentis, jacentis, vel difpofi- 
tionem corporis v. g eritimffftj calore seiluo, 
langueo , folvor. vircidei ni cuu , habeoma- 
nus fubfrigidas. 

206. LeL Aliquoties eft exornativum; 
alias repondet phrafi latino, dignetur , ii 
placet, fi petere licet, nifi lit moieftum. E* 
g+Ovei piltlen ta mi cbao 7 dignetur , non gra- 

vetur 



94 



*%k> • d& 



vetur dicere fup patri meis verbis > meo 
nomine* 289. 

207* He eft particula confirmativa> fed 
nunquam ponitur fo!a, & fcepiffirne corn 
tbi.E. g vei lie , vei Uechi^xxz eft*92* 288 : 4» 

208- tyue cum qumeralibos perinde eftac 
plus minus! E*g. melilque quatuor circiter. 
alias eft particula exornativa* E* g* mariQen 
tno melilque atfmpe* ex decern eant quetuer* 

209, ma. v. nma* 211. me de hac particu- 
la jam eft di&um 77- 75. No.tandum.au- 
tem tjiko* quod demur & alia verba y quae 
niorum (ignificent* V g.un in Miiiionibus; 
r«« in Cbiloe'i cun in /7n/# mapu^o, feu 
Attice> lonice, Doricfe. ui^utm, abiic 2do. 
quod- his verbis quandoque me (idem eft de 
^ ( juogitur. v/g* unomen > unometun > eo 
redttnrus, unopan, unopntun, fum redux. 
3do. nota hqsloquendi^iodos: naumeijeu- 
vu<> flumen «jecrefcir* naumei mencubue r de- 
crefcit cantharus, porus lmrninuitur, 410* 
cleganter- quandoque jungitur jN; cum ^2^ 
E. g conmpamehmpu Huinca, mi hi cum Hi- 
fpanis nee ieritur nee metitur. aUdtpamelan^ 
vacbi dQu/ hoc in tbta mea vita non audi- 
vu unpamelaiai pu albue tani ruca mo, nun* 
quam-pcr omae aevum in inferno oriecur 

hi: 

210, 



3fc • d^ 



9t 



aio, monty mum 4. (ignificat imo.tempus 
pracerkum & jam elapfum. E, g. arelen 
huinu ta mi la^mmom ovifa> commoda cuJ- 
trum, quo oven» occidutu tva ruca ta mi 
tpumom, haec eft dofnus ubi vapulah ♦ Jen-* 
ma ta mi imom rapituimi, poftquam come* 
difti v. bibifti (nam in ucrumque Const) vq^ 
muifti. deurna ta m nuapemom ', ina tpitQe- 
quei) port cornua, verbera. zclo^fodeiatwir* 
E*g. ta mi huerilcamom pinombui cam , cum 
quo peccafti nuitierac junctus v* jun&ama- 
mmonio? 287:4* 

%\ i. nma-> ma, nma cum n ponitur qun. 
ties Verbum cui conjungirur in unam tan- 
turn confonantem terminator*, quod (i in 
duas delink, absque n jungendum erit. Ad- 
hibetur autem ad declarandum, quod affio 
v* paffio verbi fit in bonum vel malum fui 
vel akerius, unde fuppletur hac particula 
Darivus commodi;v* incommodi: ut con- 
ftabit ex exemplis. Norandum autem tri- 
bus cafibus & modis accidere poffe, m ali- 
quid in cornmodum vel damnum alicujus 
Ik ? nempe vel imo* fui ipfius,& tunc ad- 
dkur u nora Tranliticnis reciprocal E* g* 
laQmmaui , fibi ipfi occidit ? e. g. gallimm, 
&w vel 2do* in bonum vel malum akerius, 
& in hoc cafu ufurpantur aliae Tranfitiones 
prout fenfijs poftulaverit. E* g. cupalmaiae- 

imh 



m 



m>- 



&* 



iprij tibi afFeram, adducarm ciipalmaahin > 
ipfi illud afferam. vel 3tio* a perfona deter- 
rninara praefcin dkijm E.g. quine elunman v. 
ilunmnQet?) mibi datum eft unum. lanmatt 
quin? ca&ueUu, mi hi periit, morruus eft e* 
quus. penmaulabhi >> id in iijo Hon' advert.»' 
mmmnienmdun , recorder, memini, manec 
alta rnenre repoOum inmaim y mih ; illud ia 
ftomachum conjeci. inmauimi y t\h\ illud co- 
mediiti *#h^#, illud comeditiibi, elunmaUy 
mihi datum eft. 

in, ntu imo, additum'Nominrbus que 
mulritudinem indicant; fignificat locum ubi 
ea in magna abunda.ntia & copia reperian- 
tur* E. g* rmeuMii locus juneis, £ irpis ab- 
undans* curantti, faxetum* lemuntu^ locus 
mollis arboribus coniitus } fpiffa fylva. ado. 
com po'G turn cum verbis , idem fignificat 
quod'verbale* E* g* iuerini delinquere* 
huerintUy deli&um* /7/W2, exire tipantity 
'exitus (anni.).3"cio. jun&um adverbiis elt 
idem quod/?/?, ai 6. versus* E <rAntenuntu> 
fin (urn. vunviUj renorfunu minuntu> in- 
■trdrfum, 410. /uppler vices Partieipii. E*'gv 
arciintu pro arciintalu , arciintuel lafqum^ 
receftus maris, vurintuche pro vurintulu v«, 
vurintuel , (ycophanta, totus ex fraudibus 
& mendacio compofitus, qui viria pie tans 
fpecie occulut, epuntu ¥♦ epuQemuproepulu 



<*» mm 



97 



v.epu$elu-> fecundus* melintu v.meliQentu, 
pro melilelU) quanus. 

213. /^iignificac venire, fuppletque pro 
Supinis* 76. 79. aliquando eft inftar Verbi, 
& tunc ponirur loco cupan , venio : & ali- 
quoties inftar adverbii pro vei meu v. va 
meUiV.vaUy hue* 102* E. g* Quimpalabin 
ta nichaoy id aetatis non eram confecutus, 
ut patrem meum vivum cognofcerem /«- 
telpan-) tenpan, opportune , opportuno tem- 
pore venio; tempeftive adfum. chumconm- 
paqueimi vachi dQu mo } ad quid te immifces 
huic negotio* conmpamelan , no me immiC. 
ceo , nihil hoc ad me. pivalpai , mifit hue, 
qui diceret, v* nuntiatum* chile alvalpaeneu^ 
mifit mihi hue litteras. Aliquoties ante/?/? 
reperitur r vel ut res ponatur in dubio; & 
tunc sequivalet particular rque. 22?* vel per 
fyncopen omittendo el u in verbo rupan v. 
rupan , ideoquie haec di&io ierpai verti poteft, 
videtur ad illud portandum veniffe; vel tran- 
fiens fecum porta vit* OrdinariefHuilliches 
utuntur pa pro me. E. g. chumupaian pro 
€humean>%& quid? cur earn? elpaianta ni 
cahueUuy pro elmean\ ibo equum fuo loco 
reli&uriis. Pa aliquoties additur verbis; 
ut fupra: aliquoties Subftanti vis, utapopaia- 
imi> venks creams fuperior. tiaiipaps y ve- 
niat medietas. vlmenpai 7 venit dives : alU 
G quoties 



n 



quoties Adjeftivis, ut mollpai, venit nudus. 
viftpape, veniant omnes* cidapaiQn-, vene- 
runtcres* Dicitur etiam ladcitn cupmi , ve- 
nio triftis* incupai 5 venit potus. Quae in 
pa finiunt, nonnunquam quod verbale figni- 
ficanr. E, g* tipan , exire. tipapa > exitus* 
uxton-i redire* unopa, redicus. alias fignifi- 
cant perfcnam quae id facit, quod verbum 
pronuntiat* E,g . yetun, afportare. yetupa> 
perfona quae ad afporrandum venir. cum 
norciinibus & adverbiis fignificat cisv.citva. 
E. g. lemupa, cicra, cis (ylvam. buentepa-> 
fupra ex hac parte* minupa > punpa , intra ex 
hac parte. 

2I4* Pe. Trifariam fervit haec particula. 
I mo eft exornativa. ado ad iignificandum 
dubium : videri ira quidem , at non efle 
omnino certum. capaialu> venturos t E* g. 
aldufibuentu cupalupei , videntur venifle muU 
ti homines» aldumanpei , videor moram fe- 
ciffe , cun£tantius egiffe , moras traxiffe , ad~ 
venire tardius* quimlaimi pei > videris nefci- 
re. Qepei, forfan, forfitan fieri poffit* mlepei, 
videtur adeffe, non fatis fcio. incbe Qepei^ 
ego fortaffis eimi Qepei, tu fortaffis* 3^10 fi- 
gnificat quod a£tu circa earn rem, quae ex- 
primitur, occupetur, quod a£tu ei incum- 
bat* E*g. maupen, contorqueo reftes. iepa- 
ptimi) adfum, venio ad te afportandum. 



2 if; Petu. i mo. adbuc. petu maQi leuvu> 
fluvius adhuc crefcit. petu mauquei, pirei^ 
adhucpluit, ningit. petu pepiluquei^ adhuc 
fe comit 9 comparat, exornat* zdo. inte- 
rim dum iqueli v. ipeh Ipepaiaen , interea dum 
prandeo , coeno f comedo , ad me accedes* 
petu iquebun pepauyeen > dum comederem , 
ad me videndum veniftu jtio. jam dudum 
jam pridem. petu mtmQequeimi > jampridem 
vocaris* De petu fit petuln , perfeverare, %oz> 

z 1 6. Pina. 224. 806. Pie i mo qua v* quor- 
fum e. g vauple > hac > hue* teyeple\ iliac, 
iftuc* incbeple , verfus me. manple^A dex- 
tram, hueleple, ad finiftram. vuriple^ retro* 
chucbiple , rl$^' dr^/f , qua , quo , quorfum ? 
lafquen pie v* lafquen mo pie , verfus mare. 
a, imo j ufque adeo. E. g\ tehuaple quimquei 
ta cbe y non folum homines, fed 6c canes 
ipforum novit. m g^ />k cutan$en> ufque 
adeo oculi mihi dolent* 3. Tenus. loncople, 
ufque ad caput, ancaple, lumborum tenus. 
ancaplelei-i ad medieratem pervenit. iod an* 
capleconiy ultra medietatem. 290*: 21. 

217,4 Po exornativum. ebumitnebei? ta- 
naporumepran ) cbucbei , quid egi, cecidi fu- 
bito, repente, ex infperato? fum nefcius* 

218. Pra. Significat !♦ fruftra v fine cau- 
fa, cafu, absque fru&u, cum excefTu, pepra- 
G a timu 



eimiy cafii te vidi^ ipran , edcre v, bibere ni- 
nriunru raquiuprai, fuperbit,immodicus fui 
eft aeftimaton kdanpvan^ fruftra laborare. 
2, (ponce, fuapte natura NB. interpretando 
id in vituperium. E. g\ lleiiprai vachicachu> 
hoc gramen , haec herba, hoc pafculum fua 
fponte nafcitun ufpvai vachi co , ifta aqua 
nulla diligentia (uapte natura fcaturit* male 
autem dicerem : BIOS citmeprai , (ed ta ni 
quidaQen mo cumei ta Dios , DEUS fuapte 
natura bonus eft* 3tio* Explicatur hac par- 
ticula omne nimium , quod in vitium ver- 
titur* E. g. motinQepvai tvachi huentu , ni- 
mium pinguis eft homo ifte. Haec autem 
oratio : Deus eft ultra modum amabilis, 
vertenda erit per no : no aiuvali ta DIOS+ 
27 1 ♦ vel aliter 272 Pra cum caVd. 193+ 
NB* aufferendo verbis in pran n finale, 
fiunt Subftantiva, quae fignificant perfonam 
vel rem inutilem , & quae fruftra aut fine 
debito fine , ac fufficiente caufa operatur. 
moQepra, qui vivit aliena quadra. duQupra, 
loquax , dicax , blatro. lapra , quod facile pe- 
nt, ac fine violentia marceffit, moritur. an- 
€upra y arbor quae fponte ficcatur. vuchapva 
fenex qui nullos genuit filios (intellige fe- 
nex Indus, nam aliud eft de Perfonis Re- 
ligiofis* 

219* Pu> Signum feunota Numeri Plu- 
ralist 8* **• Item fignificat imo, diftantiam! 

puki , 



<«b • -«#> 



101 



pulei, diftat* ff6. 2do. donee, venten du- 
gupraquebi , la$mptibi> non ceffavic male lo- 
gin, donee occideretur. 3tio* Attingere , 
aflequi, E. g. pupelon , puquintum 5 p« /z#- 
tifrg; proeul diflita vifu , audita attingere* 
pulai vachi charahuiUa , haec femoralia tne 
non capiunt. 4-to intus, pu win , degit, 
eft intus* pu coni , intro ivic, x ingrefTus eft, 
intravit. jm a, in, ad, juxta, prope./>« /tftf/m- 
7«, ad ignem flat, puleuvu mlei, eft juxta 
fluvium* 6to* fignificat copiam, multitudi- 
nem una cum loco : tit de ntu , peunh queum y 
diximus. E*g. %ebun, nux avellnna* pu$e- 
btm-i nucetum. coy am , quercus. /w coy am , 
quercetum. 250 : fil 1 3* 

220. ^5^. 1 mo eft exornativum. Vtiqae 
maiy lie em Hueluquemai , fed potius. 2do 
nota Pluralis. 10. 3tio lignum Temporis 
Praefentis. 36. 4to rem a£tu fieri , aliter 
tamen ac le. 20 j\ kdauquei^ eft occupatus 
in laborando. fto* compolitum cum Ge. 
rundiis Ablativi , ilia facit Nomina, & funt 
ilia in queum* 72. 89* 90. 6to. confuetudi- 
nem feu habitum fignifieat* Diablo piquen^ 
fbleo Diabolum invocare. eimi laQmcbequei- 
mi-, es latro, homines foles occidere. qui* 
nelque , aliqui. 94* 29 / : f ♦ 208. 

22i* Qui. non eft particula qui y quae ne« 
gat Imperativum. iof. fed qiti> in quodfe- 
pe cu mutatur* 158* 



I02 



4fc • dfr 



222* Re* i mo. folum, tantum, tantum- 
modo, duntaxat E. g* rehueicon iUebin> fb- 
lum potum ex maicio confedum bibi. 479. 
( vocem : maicium habet Jacob* Pontanus.) 
re co, aqua pura, mera, immixta* nkdau, 
merus ac purus labor, labor fine ullo fru&q* 
re umaiitaqiiei j tota illi dormitur hyems, 
dormitur & annus* reianpiquei, nil praeter 
cibum & potum eogitat* recupan-> venio fi- 
ne ullo , quod rraftem , negotio* re mi pe- 
papin, re mi quinttmlpapin > folum ad viden- 
dum tevenl renuaQeiy eft vereratOr ; to- 
tus ex vitiis fceleribusque conflatus, con- 
cretus , compa&us. recofque piqueimi , pa- 
nem tantum petis. re eimi, tu fblus, praeter 
te nemo, re Qiimatuqueimi > nihil ni(i plan- 
flus ex te percipitun 2do* gratis, re elu- 
Qen , gratis accepu 3tio. jun&um cum pra, 
abfentiam curae, negotii, fbllickudinis indi- 
cate E, g, remiaupraquen v, re ni miaupran, 
eo ambulatum , me oble&ans , vel fruens 
otio, liber a negotio, De re fit recbi, fo- 
lum. item rein ; e regione fitum efle, abs- 
que aliquo intermedio* reli ta ni ruca-> do- 
mus mea e regione, ex adverfo fita eft. reU 
maUn vacbi maun, in faciem mihi dedit hsec 
pluvia. aliquando etiam / omirtunt: attune 
fignificationem mutat. E*g. renman, per- 
feverare in eodem ftatu* renmai ta ni cutan, 
nee pejus nee melius habeo, morbus in eo- 

dam 



^ 



m 



^ 



103 



dem ftatu perfeverat, permanet , perfiftit. 
Indi Chileni ib vocant ihVicemRecbe. 6?8* 

223. Rque. P* Baldivia meminit particu- 
lae dque> dicens earn in compofitione Plura- 
liratem ; fed pofitam port Nomen fignifi- 
care folum , ranrum* At inter Indos inMif- 
fionibus reperitur quidem ilia particula ; fed 
non fignifi'catio , quam illi R. P. Baldivia 
tribute. Eft autem particula dque eadem 
quae rque: nam Indi loco rfepe ponunr s, 
d , & x Lufitanum. 4. Ira pro libitu dicunt 
moQerqueimi , moQesqueimi , motydqueimU & 
moQexqiieimi : uti & pran , pfan^pdan , pxan 
Significatio propria hujus particula , five 
Nominibus, live verbis jungatur, eft imo. 
rem fufpendere vel in dubiof relinquere. 
E. g. Cher que •> videntur homines, recber- 
quei) videtur Indus* quint uvqaebi ta ni cu> 
melealyfoo commodo ftudere , rebus fuis 
confulere videtur. ciimerqueimi pin-> v. cu- 
merquei pieimi , mihi videris vir bonus, al- 
dit cfjovutijei piQerqueimi , pigerhaberi vide* 
ris. 2do. qualiscunque , utcunque. E. g. 
ciimenturquebin , mihi fapuit utcunque. cit- 
merquei v. cimierquelai) eft talis qualis. v. 
qualis qualis. stio. Saepe etiam eft tantum 
exornativa : imo cum que. conjungitur. E.g. 
Vei piquerquen ■> hoc videor dicere. 

224. Rime. imo. cum Subjun&ivis fi~ 

G 4 gni- 



mm\ 



104 



^fo 



e*» 



gtiificat quamquam,quamvis, laQmelirume f 
quamvis me occidas* ado. cum Nominibus 
faltem. incbe rume incaen, me faltem adju- 
va. 3tio* cum Verbis Negativis Indicativi 
vel Optativi modi, item cum Aoriftis, ver# 
bi a&ionem omnino negat. E* g* quimlai 
rume, nefeit omnino, prorfiis, penitusigno- 
rat* chem ilai rume , comedic plane nihil. 
4to* fed juneturn cum chem & verbo affir- 
marivo, omnia affirmar* chem quimi rume y 
v. chem rumeqtiimi, fcit omnia , eft omni- 
fcius* 5ta. chem fume addendb no fignificat 
nihil Chem no rume, nihil. 6to, eft idem 
quod nee* Eimi rume ulaiaimi , nee tu ibis» 
7mo* folus v* folum. quine rume llanca uli> 
unam tantum, llancatum lineam eft largitus. 
8vo* nunquam* quinechi rume pelaen, nun- 
quam me vidifti, Et nora difcrimen inter 
tfUinechi pelaen , nunquam me vidifti ; & </wi- 
nechi rume pelaen, me vidifti nunquam om- 
nino* ^no* nae, certe, mihi crede. peaimi 
rume, hae tu impune hoc mihi non feceris* 
lomo* vix* uuintuQelai rume , fieQelupatui > 
lupus in fabula: vix nominatus quando pa- 
ratus. 1 1 mo. cave, utuaeimi rume, cave ve- 
niam, eoaccedam* izmo. non audere, tpu- 
laiaen rume, verberare me vel tangere non 
audeas* i^tio* quivis , quilibet. chuchi ru~ 
me,chemrume, quidlibet, quodcunque 14.ro* 
infertum fignificat raptim } obiter, repente, 

per 



<fe © e#» 



I-Of 



per tranfennam. larumen, mori rnorte re- 
pentina, fubitanea, peQerumen , raptim, cur- 
fim appa'rere. perumen, videre obiter, per 
tranfennam. 

22 f ♦ 7!:«. Verba compofita cum /«i imo 
fignificant rem ira & eo mod© fa&am, quern 
Verbum pronuntiat* E.g. catun> interclu- 
do> interfepio. catuntcu^ feptum. tarin> li- 

§o. tarintcu , res ligata , in volucrum. Quan- 
o Verbum definic in unam confonantem, 
Temper ;; ante tcu retinet , at fi in duas con- 
fonantes terminetur , ultimam quae eft n 
perdit* E* g. choQtcUj quo lux v. ignis ex- 
tinguitur, emundtorium. z&o. format Su- 
perlative quimtcu, perkiffimus. duguntcU) 
loquaciffimus*] 

2x6. Tu facile confunditur haec particu- 
la cum Verbo tun> quando eft compofitum, 
at quando tun eft verbum fimplcx , nullo 
negotio dignofcitur* E g* tuQe co> hauri 
aquam. Regula dignofcendieft, quod quan- 
do tu eft proxirne vel valde properadicem, 
lignum fit efle (verbum tun: item in verbis 
Paffivis tu verbum Temper gen praecedit; 
fequitur tu particular Item quando in uno 
eodemque compofito tu bis reperitur, pri- 
mum tu erit verbum , fecundum tu parti- 
cular E.g* elututim, elutumetun , elututyetun. 
Verum quando non habetur plus quam u- 

num 



io6 



^fe • dfr 



num tu , nee adtit verbum Qen 5 fblum ex 
fenfu & contextu colligitur , num verbum 
fit, an particula. Significat autem *ha?c par 
ticula 1 ma iterum, iterare, repetere.E.g* 
acun 3 venire, acutun* iterum venire* cm®, 
intrare, contun, iterum intrare, Tantum in 
duobus verbis invenitur particular, ubi 
fignificet omnino oppofirum fignificato ver- 
bi, alterum ufitatum in Miftionibus, nem* 
pe \iiYCUtun, quiefcere* fignificando urcun, 
fatigari: alterum Cbiloeniibus & HuiUichis 
proprium ; fcilicet atutun , quieicere : de 
/zriizz, fatigari* Alius modus iterationcm fi- 
gnificandi eft anteponendo verbo adverbi- 
um ca. E.g. ca cupaiaimi, venies iterum; 
idem quod cupatuaimi. Nonnunquam utra- 
que particula tu & ca concurrunt in eodem 
verbo; ac tunc eft pleonasmos ita ut altera 
abundet , ac fi diceres : redibis iterum. 
Quamvis autem particula tu iters tionem fi- 
gnificet, non ponitur toties queries reserit 
iteranda, fed tantum femel , explicandore- 
liqua per adverbia numeralia. E. g. culachi 
W2mzivzfo*mz,tribus vieibus te accerfivu xdo* 
fignificat rem , quae eft illud ipfum , quod 
Nomen vel Verbum enuntiat. E, g\ tehua, 
canem fonat. tehuatu, res canina. tann^c^ 
dere. tantu , res qua? cectdit* viina, putre- 
do. vunaltUy res putrefa&a, putrida. hume- 
tu y res furto ablata. maputu, res rerreftris. 

huenu- 



huenutu, res coeleftis. vachitu-> resmoderna^ 
res hujus temporis , loci , res hue pertinent 
veicbitU) res illius vel alrerius temporis, lo- 
ci, &c* quixittu-) femel. eputu pinomi tva 7 
hie bis iniir matrimonium* huecuntu>> res ex- 
rra, foris, forinfecus , de foris fuccedens* 
minutUy intus. matu-> procul dubio, certe, 
certo,certius. tajtu-> coram, ad. taftii bue~ 
nutu dQu venten raquivalai tuetud^u , res ter- 
reftres nihil funt codeftibus comparatae, 
non ita aeftimantur bona terrae, fi cum coe- 
leftibus conferantur* NB. Verba , qua? in 
duas confonantes exeunt , li cornponantur 
cum tu> ultiroum n perdunt. E* g. tann y 
tantu Verum ii addendum fit ntu 212. al- 
terumyz poftulant, ut tanentiu 2%. 2g6: 6. 
288: ^ 

227* Val fignificat imo poflum. Vem- 
vckahimi-y poteras fecifle* contuvaliPativu? 
an licet ad Patrem intrare. quimvallai vacbi 
ovuln d$n, later hoc myftenum, arcanum, 
fecreturn* vet ni vem^en^ vet ta ni ad nopi 
nuvalaiy malam indolem , vitiofam naturam 
fuam domare , comprimere , ad rationis me- 
tam adigere non poteft , naturam expellas 
furca , ramen ufque redibit. inei peptiabui 
ptpilvalnoal , ad impoflihlle nemo tenetur, 
quis poteft contra rorrentem. 2do. jubeo> 
euro fieri, mlvalaeimi quine maexxn , fieri ti- 

bi 



io8 



m m 



bi curabo veftem ftragulam. cofquelvalbin 
ta ni rtjo, curavi fieri ex mea farina panenm 
rtxplvalbimi ta mi cacbilla > triticum, frumen- 
tum tuum moli curafti» murquelvalbi ta ni 
dabue: quinnam meam torreri juffi. ml^e 
piQelu y mlva\en piquei , quod quis fervofuo, 
hie fuo imperat* Imperare abfolute , per 
Toquin vertitur; nam toq itin > mando, im- 
pero. 3 tio* mitto. E, g\ ttiUavalQe quine can 
pulcu, mitte qui perat cantharum vini pi- 
valpi, mifitcH£tum,nuntiarum* NB. pivafa, 
negativum five pivalan fignificat : quid hoc 
ad me , hsec ego non euro , his non me 
immifceo , aliquoties etiam indicat vitupe- 
rium , contemptum. E.g.phallaitva, hoc 
vitiofa nuce non emam. mittere abfolute; 
huercxm-) huevculn. 4to cum infinitivo fup- 
plet pro debeo, meum eft. E.g. incbe vem- 
valn , meum eft> mihi incumhit , reneor, 
meum officium eft hoc facere. timautiwa- 
la?n, iou 102* hoc non eft tempus dormi- 
endn yto, calumnior* Huetievaleneu, furti 
crimen in me contulit, conjecir,- furti me 
accufavit. calcuvaleneu , dixit me efTe ma- 
gum* //zg/rciw/g^necemilli attribuunt, Gto 
nnquo. chiUcavalen, fine, Ijnque obfecro, 
omitteme, ut fcribam* 71110. poftpofito^ 
eft fimulo, fingo* vemvalulai ,fimulat ft non 
fecifle. 8vo* commendo. Huenevoe eliicuQin* 
valitni, rem latroni; lupo ovemcommen- 

daftu 



daftu $no. mereri, dignum efTe. pevalita 
DIOS dime que che , merentur jufti DEUM 
videre. Viita Apo Qevalimi, fceptro, regno, 
imperio dignus es* tii peni Qevalaitm, es 
indignus qui meus frarer fis* aldit eluQeva- 
Unity proemio dignus es,mererisprQemium. 
tpuqevalimi , dignus qui vapules* toquiva- 
limiy dignus qui bello praeficiaris , qui man- 
des , imperes. cofque mi eluQen eluQevalimiy 
jure merito lucraris panem. co rume eluQe- 
valaimiy nee aqua, quam bibis, dignus cs. 
io* nihil ad* uiiauvalaimi ta mi petti , tu 
nihil ad fjratrem tuum , non es cum tuo fra* 
tre conferendus, comparandus. NB* quan- 
do vol concurric cum alio / , / particular vat 
omitcitur ad libitum* 

22 S* Ve % voe $f. 8 6« vel> vejem,/^. u+ 
i8jvufque ad 191* item 227. 

229* Ula temper poftponitur, excepta 
ultima fignificatione , ut dicetur hie infra* 
Significat imo poft. epuhue ula, poft duos 
dies, chaiula, ftatim, pod breve temporis 
fpatium* 2do, abhinc* uitia ula > a die he- 
fterno. hue z//tf,nuperrime* stio. ufque. leu- 
vu ula v. leuvu mo ula , ufque ad fluvium* 
ca ciiyen ula v. ca cuyen mo ula, ufque ad al- 
teram menfem, alio menfe* 410. adhuc* 
NB. differ t a petu quod petu jungatur & 
affirmativis & negativis ; ula negativis tan- 

tum* 



no 



^& B ^ 



tunu E*g\ qnimlai ula, adhuc nefcir, acu- 
luiula, nondumvenit ilalula, nondum ccr 
nicdit* fto, ufquedum, lali ula , ufque dum 
ro.oriatur. 6to* ante, antequam & rune jun- 
Bxim Verbis; fubjun&ivum negativum pe- 
tic* E.g. inoli ula uan, antequam comedam 
iboj ibo ante prandium. penohilmi ulata 
D10S, piaulQeaimi , antequam fruaris Deo, 
tnuka tibi erunt toleranda, arduaadcoelum 
via. aculaian ula inche, v. inche acunoli ula, 
v* acunoali ula, eimivaumo wielepaiaimi^n- 
tequam ego venero, tu perveneris, inche 
ni aexxnoium ula , v« ni acunonv. acuuyenon 
ula, v, inche ni acunomon ula,, v. inche acu- 
fiohuli v* aculabun ula, eimi acutuimi, ante- 
quam ego venirem, perveneras. 7010. Po- 
ftea, & in hac fignicatione poteft ula ante 
vel poflponu ula cupaian v, cupaian ula 5 ve- 
niam pofiea* 

230, Uno. niox, ftatim, quamprimum, 
absque mora, cum affe&u commiferatio- 
nis , iree , aut defperationis, E. g, laQmuno- 
h$e, non tardes tarn diu in interficiendo 
ilfco paupere, mox illi vitarn tollas. launoa» 
bun , utinam triftem banc vitam finirem 
quantocyus* 

231. yecu , yecuumen , cuiimen , mecuiimen, 
fonat facere iignificaturn verbi , & in eo fa- 
ciendo profequi , perfeverare* duQuyecuu- 

mei, 



Sfc 



8 



d»> 



in 



10«, dicit ubique, omnibus narrat. abye- 
cuumeiy imminuitur, ad finem tefidit , per- 
git, llaUiyecuumeimi macrefds, macerefcis, 
gracilefas,attenuaris, fismacer piyecuuike- 
Qe, incipe, aufcultamus; audiamus, quae 
dicasj perge loqui. 

232. Ad cognofcendum vim harum par- 
ticularum , unum hoc exemplum fufficiet* 
anun 7 "fedeo. aniicbij fedens* anitUchi^ in 
figura fedentis* anuknouchi \ fumens litum* 
ftatum, figuram fedenris. aniibuecbi, in fe 
dendo profequens. aniivalcbiy potens fede 
re, federe juflus' v. jubens* anxxtucbiy fe- 
dens iterum. aniipacbi, veniens federe, anit- 
mecbi-y feffum iens. anitiaucbi-> vadens fede- 
re v. ad fedendum, .unite aucH^ fimulans fe 
federe*. aniinmachiy credensfe (edere. anitr- 
quecbij qui videtur federe, aniiyecuumecbi , 
indpiens federe* 233* 651* 

233 Quando plures ejusmodi particular 
ponendae erunt, ipfa ratio & adjun£ta,fin- 
gularumque particularum fignificatio di£ta- 
bit, quaenamante, quae pou ponendae fint* 
E.g. ibueduamquelan , non habeo amplius 
cibi v, potus appetentiam. pegelbuerumebue- 
quilmi va men ne impolterum hie amplius 
comparere aulis* duQunmaclotupaeimi , ve- 
nio uc adjuvem in intercedendo , ro^ando, 
loquendo iterum pro te* mambi caQecaule, 

tu- 



112 



mM^m 



tacuknovalquelabi ta \\i vemQen , ut ut ali- 
quis alium feefle fimulet, non potiseftdif- 
iimulare quis fit* vacbi tu cunivalcaume- 
cuhmeimi-) ab eO tempore inclinata eft res 
tua, omnia ad interitum vergunt, adprae- 
cipitium tendunt ; in pejus ruunt; quoti- 
die deteriora fluunt. Pedro eQn vutalcoiUa- 
dQuprftbiQn , Petrus & fua familia v, fui 
amici; v. fuee factionis homines falfo ilium 
criminati funt* anulepui^ coepitfedere. anit- 
puki, procul fedet/ anidepulei^ procul di- 
ilat, ubi fedet. 

234. Appendix de Verbo Pin* 
Quandoquidem una ex praecipuis hujus 
Linguae difficultatibus eft Conftru£tio ver- 
bi Pin ; earn quoad potero breviffime in 
duobus fequentibus Paragraphis diflblvam. 
In primo adducam varias verbi pin (ignifi- 
cationes : in fecundo loquar pauca de ejus 
Conftruftione, 

§. i* Variae fignifiicationes verbi Pin* 
235. Pin aliquando eft 3 aliquando noil 
eft Compofitum* Quandp non eft Compo- 
fitum , particular ibus regulis non indiget , 
nifi quod pin ultimo loco ponitur, reliqua 
autem , quae funteaquae dicuntur, ante-, 
ponenda (int. $> 236. 237* Quando eft 
Compofitum , varias habet fignificationes , 
quas dabimus partim in hoc,partim in fe- 
quenti paragraph©* Pm 



*%k* 



A 



113 



P/>; componitur 

imo cum particulisfeorfim nil fignifican- 
ribus* E.g* Qapin,- Qapimn > Qapiln, facere 
fponfalia, inire matnmonium. jo^ reupin, 
reureupin^ (trepitus fluminis, fonicus cur- 
rents aquae , per Paranomafiam. apin , de- 
iiderare, aliquid vehementius appetere, #/?/, 
liber Jibuit, libitum efh 

ado* cum adverbiis* E. g. eapin, confen- 
tire, approbare, ratum habere ? &c. 

3tio* cum adjedtivis* Significatque tra- 
flare aliquem injuriofe vel contra; prout 
fueritfignificatum horum adje&ivorurcnE,g. 
huera pin, male verbis accipere* leupin, ve- 
rum dicere. veipin, confirmare, probare, 
Tvapin, hoc volo, eligo, &c* 

4to. cum fubftantivis. imo malucnpin, 
mulieris pudicitiam tentare > folicitare, foe- 
minarn ad concubitum aut inconceffam ve- 
nerem allicere, de ftupro appellare, quam- 
vis idem de irrationalibus dicant. ado. defi- 
derare aliquid in particularly E. g. mifquipin, 
mel defidero, peropto* 3tio. opus eft* cof- 
que piam 3 pane opus eft* eimi pilan > tua ope« 
ra non egeo, non indigeo. 410. traftare ali- 
quem uti fubftantivum ad jun&um fignificat. 
E.g. huenevoe pienea. fto* petere, cofquepi- 
qtien^ panem peto, 6to, cum pronomini- 
H bus 




bus primitivis fignificat annuere, confentire* 
inche pii) annuit, confentit. 

fto* cum Verbis, Verbi fignificationem 
mutuat E.g. coilla pin > mentiri, Qohnapin, 
ftoliditates loqui. 

6to. cum negatione E* g. pilan , fonac 
nihildum decrevifle , adhuc animum flu- 
£luare , nihil adhuc deliberatum fibi efle, 
nondum adduci ut faciat, five fe abfblute 
rem negare , quamvis cum modeftia ac ur- 
banitate. 

ymo* Eft verbum fimplex & extra com- 
poiitionem arque ira fignificat 

236. una dare facultatem 5 veniam* Et 
in hac fignificatione debent praecedere for- 
malia verba , &c* ; quibus di&a facultas , ve~ 
oia, &c conceding E*g, haec diflio; illi 
dedit licentiam eundi, lie vertitur : uQepi- 
liy ubiz/tjeeft fecunda perfona Imperativi 
verbi un? ire: abi v. ito, illi dixit* amotuQe 
pibi> dedit illi poteftatem abeundL vembity 
pin') per me tibi id facere licet» [ado, pro» 
mittere, & tunc Temper jungitur verbo elun, 
dare, cofque eluaeimi pibin , ipfi promifi pa- 
ttern v* dixi illi, tibi dabo panem. stio* 
ferre, pronunciare, dare fententiam* lape 
pi$ei, mortis (ententia contra ilium lata eft. 
lapepiQeimiy escapite v* ad mortem damna- 

tus* 



tus* 4to. certiorem facere. amuQephpieimi, 
certiorem te facio te obtinuifle abeundi fa- 
cuitatem. Eodem modo yto* calumniari* 
6to. deliberate 71110, cogitare. 8vo. referre. 
9110. cum verbo cupan eft vocare* inei cupa- 
pe pieimu? quis te vocavir ? iomo* cum 
Huewh Huettpin,(bueupin tilfyllabum ) eft 
fermonem v. verba facere in Parlamento 
feu comrtiis generalibus* 

Omnes hae funt fignificationes verbi/vff. 
806. 

237. §♦ 2. Conftru&io Verbi Pin. 
Ut melius intelligantur dicenda, notan- 
dum, quod Indi Chilenfes , quoties dant 
mandatum alicui adaliquem, vel de re qua- 
dam faciunt certiorem ; ille qui mandata per- 
fert , aut quae funt dicenda vel narranda re- 
fert, ea eodem modo ac iisdem omnino 
formalibus verbis perferat referatque, quo 
ipfe ilia audivit , absque eo quod vel addat 
aut omittat, nifi verbum pin prout 4 adjun- 
£la poftulant* 

238. Modi loquendi per pin poflunt efle 
tres, imo,quando illud quod dicitur,man- 
datur, refertur ; dicit perfona referens veluc 
rem propriam , feu a fe ipfo vel iibi> vel 
alteri di£tam, 2d0.il illud dicit, mandat,re- 
fert alteri, ut hie alter alteri illud dicat, 
mandet, referat, 3"o. quando illud dicit, 
Hz man- 



ii6 



*m m d& 



mandat, refert alreri veluti ab alio di£tum, 
mandatum vel relatum* 

2 39* Quod ad primum loquendi modum 
attinet , quando illud quod dicitur, manda- 
tur, refertur quis dicit fuo nomine ranquam 
rem a fe ipfo fibi vel alreri diftam manda- 
tamve : tunc omnia ponentur in prima per- 
{ona y pin inclufive* IL g. buampuan pin , di* 
xi me navigaturum, v* fa&urum lincrem. 
van pilan , non dixi me abiturum. Quando 
quis iibi loquitur, utitur pin vel cumTran- 
fkione reciproca, vel absque ilia* E g. deu- 
fuchipinv. piun , dixi mecum cave fis* 

240. Si illud quod quis dicit, jubet velut 
fuum propriurn di&um vel mandatum, il- 
lud dicat vel mandet alteri perfonae quae pa* 
titur ; tunc ex parte verbi Temper dacur 
Tranfitio : at ex parte pin dabitur vel non 
dabitur, prout fuerit fenfus. R+gJmerilca- 
quieli pieimi , non meoffendas, te moneo. 
latginabin , pibin , dixi illi, ilium a me occi- 
dendum. vei vemquilmi pieimi , omitte fis 
illhaec , tibi dico. 

241. Quando pin eft Infinitivus alterius 
'verbi, quod Infimtivum petit, pin poni po- 
tent vel cum vel absque Tranfitione: ve* 
rum particula poffeffiva quam fecum trahir, 
ponetur primo loco, poftea di£lum vel man- 
datum; 



<%k> 






<#■ 



117 



datum ; denique ultimo loco pin. E. g, ww* 
laimi ta mi " cumpemQei'mi piabin> non vis, 
m tibi dicam te ftultum effe. 

242* Si verbum in hoc primoloquendi 
modo eft verbum peto , oratio Bet cum 
Tranfitione teniae ad primam; & verbum 
ponetur vel in Futuro vel in Imperativo ; 
& folum pin variabitur per Tempora , quae 
poftulat verbum peto* E, g\ quine amomari- 
qaeum ehaeneu v. elitecbi mo pibin ,RohY\um 
ab ipfo petivi. quine cofque cluechi mo > z\ 
elmenciipibubili-) iipeterem ab ipfo panem. 

245. Secundus & tertiusloquendi modus 
cum iint connexi invicem > de utroque fi- 
mul tra&abimus, praefertim de iis quae ad 
mandara danda aut perferenda pertinent, 
quod in his confiftat praecipua verbi/radif- 
ficultas. Igitur qui dat vel mittit mandatum, 
verbum pin bis repetit > femel quaii loque- 
retur praefens perfbnse , cui mittit : & ite- 
rum verbo pin jubens perfonae quam mittit, 
ut ita alten dicat, mandet, referat. Et ille 
qui diflum vel mandatum refert , ad ver- 
bum omnia quae ipfi fiint dicta refert ex- 
cepto folo ultimo pith 

244. Qui mittit mandatum , fi eft per 

verbum E,-g, peto; ipfe fe, quando petit, 

nominat utensTranfitione tertiae ad primam, 

ponensque verbum in Futuro vel Impera- 

H 3 tivo , 



tivo, & deinde pin conccrdans cum perfb- 
na quae mittit , quae folet effe tenia perfo- 
na, & perfonae quam mittit, foler loqui his 
vel fimilibus verbis : piabimi , pin. piabimi 
pelelaen , * pilelean , pilelmeen > fi fueric unus 
folus. Verum fi perfonae, quae mittuntur, 
p!ures fuerint,mandatum quidemidem erit, 
fed locoNumeriSingularis fubftituiturDua- 
lis vel Pluralis prout opus fuerit. E. g* In- 
dus mittit fuum filium ad Patrem Miffiona- 
rium ut tabacum ab ipfo petat, dicitquerpi 
chin ptm eluaeneu ta ni Patiru^pita nichao> 
piabimi* Hicfilius qui mittitur, Miffionario 
ita loquitur, picbin ptm eluaeneu ta ni Pati- 
ru y pi ta ni chao* Quando mittunt ad pe- 
tendum> etiam brevius fe expediuntrormt- 
tendo fcilicet verbum, & ponendo dunra- 
xat rem quae petitur, & poftea verbum />*#, 
quod refle£tit ad perfonam cui mi trie; quae 
quoties eft perfona abfens, appellari folet in 
tenia perfona. E.g. ptm pi ta ni chao*> pia- 
iimita ni Patiru, & alius dick; ptm piita 
Xii cbao. 206. 

*4f. Quando qui mittitur, non ad pe* 
tendum, fed ad portandum vel afferendum 
mittitur; tunc ille qui mittit, loquitur cum 
perfona non cui mittit , fed quam mittit , & 
hie dicit eadem omnino verba, quae audi- 
vit: & deinde ex fuo addit pin vel concor* 
dans tanram cum perfona quae mittit, vel 

cum 



cum Tranfitione tertiae ad primam, quae eft 
perfonae quae mittit ad illam quae loquitur, 
vel per paflivurn cum perform quae mirritur. 
E. g. loquitur fuo filio lie : vacbi acbabuaU 
elmeen Patiru mo ," vade & porta mihi has 
gallinas Patri Miflionario : films afferens 
gallinas dicit; vacbi acbabuaU elmeen Patiru 
mo y pii ta ni cbao. v y piQen. 

246. Si folum ad falutandum , urbanitatis 
vel gratitudinis caufa, aut a3 nuntiandum 
qure fiunt vel funt Tutura, mittitur; turn fi 
diftio non eft cum Tranfitione ad perfonanr 
cui mittitur, diftio fiet ut verus Fenfus po- 
ftulaverit, Si pin pohetur bis. E.g. epubue 
quine huaca lawman v 9 laVpnabin, pi ta m cbao> 
pilelen v. pilelmen Huenuvilu> vade, dic/w- 
nubiU q u °d perendieiimocciCurus vaccam, 
& nuntiusilla nuntiabit uti fupra 24$-. Alias 
verbum pin ponitur cum Tranfitione ter- 
tisead 2dam vel numeri Singularis, Dualis 
aut Pluralis prout fuerint unus > duo vel plu- 
res quibus nuntiatur. E*g\ laQmabinpi ta 
Xii cbao , v. pieimu ta ni cbao > die ilii,quod 
hm eum interfefturus. aldu mari maribicbi 
pii tani cbao ypiabimi'i dices iili, quod ip- 
iiusfedulitatemgratificer, quod ipfiimamem 
multum de fua cura & diligentia , quod 
grata mihi Temper erir tanti beneficii re- 
cordation & filius ifta narrans fie d\c\i: aldu 
mari maribicbi pii v. pieimu ta ni cbao, 

H 4 . 247. • 



120 



m @ a* 



247* Si quae perferenda funt, funt tan- 
turn verba falutandi , urbanitatis, honoris; 
pin non ponetur omnino in fine , fed poft 
verbum : ac demum adduntur aiiae formu- 
lae, quas forte didicerunt ab Hifpanis, Eg. 
aldxxtnari maribichi pieimuta ni chao : ni 
moQen, ni ciimelen cai^ Pater mens te quara 
humaniffime falutat, & quaerit qui valeas: 
an bene tibi fir* 

348* Si quis narrat di£ta vel fafla alterius, 
id fieri poteft vel ita ut narrans ilia referac 
fimpliciter ut gefta funt, vel ut referat al» 
terms di££a, quae ipfe praefens audivit, aut 
alius illi coram narravit : fi ilia audivit ita im- 
mediate , ponetur diftum alrerius iisdem 
formalibus verbis, quae ilia perfona loquens 
protulit, aut proferret fi coram adefier, fe- 
cundum regulas Tranfitionis, ut fupra di- 
ximus* E.g.laQmaMn piv.pieiU) dixit quod 
ilium efTet occifurus, perempturus, necem 
ipfi machinaturus* aucatuabin mapu pibui> 
dicebat fe res novas rnoliturum , conjura- 
tionem, rebellionem procuraturum* 

249, Eodem modo fiet,quando referen- 
da eft res futura , ita ut in futuro ponatur 
utrumque & verbum , GtpimE* g* pepiula* 
tan piai) dicet fe venire non poffe. Aliquo- 
ties Futurum cadit fupra pin; & verbum 
eft ponendum in Aorifto* E, g. vam^echi 

van- 



^s 






d^ 



121 



vemQeabni piai-y dicet ita faciendum fuiffe* 
NB. quandoque verbum ■ j p/», fi ndn inter- 
venic Tranfitio 3 mutarur in Participium* 
E* g\ piaht pro /k/w : jpi/& pro pit. quamvis 
rato dicunt pilu, quod facile confundatur 
cum pi liiy furdus ; unde potius dicunr ft r 
qnelu y pilleliL* 

ifo. Quoties refertur di&um plurium, 
pin poterir poni vel in Singuiari vel in Dua- 
Ji aut in Plurali: idemque intelligendumde 
refponfionibus, quid quisque refpondeiir* 
E*g* amoain \\ amoan piQn^ dicunt fe efle 
ituros, ventures^ 

2fi. St mandatum fit fecundo rnodo238 
pin bis ponitun primum pin ponerur ur jam 
eft dictum mulcoties : fecundum erit vel 
imperfonale piam; vel Paffivum per Qen: 
& hoc concordabit femper cum perlona, 
de qua eft fernVc*. E. g. laian em piipimn v> 
piQei , dicunt eum dixiffe fe monturum. 
rciiQen piaimi piQeaimi v. piaiam: dicet di- 
fluros effe me qHq avarum > tenacem, fbr- 
didum, 

2f2. Si in ifto fecundo loquendi modo 
reperiatur Tranfitio, uti Ji alter akeri refe- 
rat di&a alterius ad alterum > tunc fi lo- 
quantur coram acinvicero> fiet fecundum 
regulas Tranfitionunv E. g\ lattfnaeimi pien 

piarn. 



I2Z 



*%* B c#3» 



piam> dicunt te dixiffe, quod me velis oc- 
cidere. 

2f ?♦ Si hie modus narrandi invicem di- 
£la alrerius, includat bis pin. E. g* dicunt 
medixiffe, re dixiffe , &c\ fnrelligendo di- 
£ta in abfentia; rune verbum potnturin pri- 
ma Perfona cum Tranfitione ad tertiam pro- 
ur fuerir nutnerus; & primum^itf in rertia 
perfona, vel cum Tranfitione prour fucric 
perfona ad quam di&um refettur , & fe- 
cundum pin vel per Imperfonale vel per 
Paffivum cum Qen uti fupra E. g AaQmabin 
pii piam v. piQeimiy v. laQmabin pien piam. 
Si verbum fuerir neurrum , ponecur in rer- 
tia perfona* E* g, tijoUinche Qei pien piam , di- 
cunt re rnihi dixiiie me efTe ebriofum. 

if 4» Si verbum pin ter ponitur e*g« mi# 
hi dixerunt, did, quod dixerim; fi perfo- 
na, quam dicunt dixiffe, e'f ilia quae loqui- 
tur ; verbum ponafor in prima perfona 3 tan- 
quam di£lum illius: pin immediarum verbo 
in rertia perfona : fecundum pin per Imper-i 
fonale, & fi per paffivum, in fecunda per- 
fona: & terrium pin fern per per paffivum 
in prima perfona* E. g. laQmabin pii , piam 
v+piQeimiypiQen. Si fecunda perfona loqui 
tur, ponetur verbum & primum pin ur fu- 
pra : fecundum pin per Imperfonale , fitter- 
tium pin in fecunda perfona paffivi. E. g* 

la$ma- 



tib Q dB* 



12} 



litfgmabin pii-> piam v.piQei,piQeimi y tibi 
dixerunt > te dixifte dici , quod illutn fisin- 
terfe&urus* Si Verbum loquitur de terria 
perfona, primum pin ut fupra; fecundum 
lemper Imperfonals , & tertium in tenia 
perfona paffivL E*g* laQmabin pit 5 piam > 
j^/g^i , dixerunt illi > rumorern fpargere ipfum 
dixifle : qtiod ilium effec interfe&urus. 

an- Si pin fuerit Infinitivus verbi finiti> 
ac praeterea detur diftio pertinens ad pin; 
tunc fi eft merus Infinitivus absque Tranii- 
tione, conftru&io fieri poteft imo. fimpli- 
citer, ponendo^m in paffivo: acutui piQei- 
mi ctllcim-) audivi dici te adveniffe 2do po- 
nitur pin per paflivum cum particula perfo- 
nae , & verb© in tertia perfona : acutiii mi 
piQen aUciin stio.concordando verbum cum 
perfona de qua dicitur , & particula perfo- 
n<e ante, SipiQen poll verbum. mi acutiii 
mi piQen alkitn. 

2$6. Quando Verbum pin cum oratione 
Infinitivi , conftruitur Tranfuione ; tunc 
oratio ponetur in tertia perfona , & verbum 
pin femper fit participium fecundum regu- 
lar Tranfitionum, & particula perfona? poni 
poteft vel ante participium, vel ance ver- 
bum E. g CiwtpemQei ta ni pibin aVcim, v* 
ta ni ciimpemQei pibin allcitn , audivi ,quod 
miin dixeris me efle ltulrum* Eodemmodo 
fit in reliquis Tranfitionibus* 217. 



» 



'<&* 



* 



124 *%& 

2J7* Dicitur pin in a£tivo, & piQen in 
paffivo: utrumque conjugatur per omnia 
Tempora modorum finitorum, & paffivum 
mutari poreft in participia* ponitur paffi 
vum, quoties ^/'# paffivum femel ponitur. 
£♦ g lai piQei , v lai nipigen , dicitur obiiC 
fe*~ quando pin paffivum bis ponitur; pri- 
mum pin mutari potefi: in verbale* E.-g.laQ- 
viabin pit , piQeimi pitmen , v. laQmabin pii 9 
nipiQen, piQen* 

2$$. Quoties verbalia^i/z diriguntur ad 
perfonam determinatam , fecum habebunt 
particulam perfbnae : fed di <$io quae pin pe- 
tit, Temper ponitur in medio inter particu- 
lam perfonae, & -verbale aftivum vel pafli- 
vum» E*>g. cxxmelai mi lawman pin ' >, non eft 
bonum ? quod dicas te velle interficere. lad- 
dm ta mi citmelai piQen mo y doleo de te di- 
ci, teefle malum* Quando non diriguntur 
ad perfonam determinatam; particula per- 
fbnae omittitur, & primurn ponitur verbum, 
deinde pin vel piQen. E, g. aldii hueraQei 
la$maeimi piun-<> valde malum eft mortem 
fibi invicem minitari. Succedit quod haec 
verbalia concurrant cum verbo & perfona 
alterius verbi 5 & in hoc cafu ponetur pin 
vel pitten prout petierit Verbum. E.g. ma- 
pu Che yebueqaelai quempuaeimi piun> v. 
qmmpuacimi pinn mo yehuequelai > Indi non 

era- 



. 



3& • d^ 



nj 



crubefcunc , quod illis quis dicat te levirum, 
te fbrorium volo. 

2 $■?• Quando verbum pin eft in Gerun-f 
dio Accufativi vel Ablativi , fiet per Gerun- 
dium Ablativi* ■ E.g. Qollmche $ei xxi pi$e* 
noahim-i ne dicerer, haberer vinofus, ne 
dicerenr me vinofum efTe. ventre v* vempe 
nipium vemqnelai, quancumvis ego dicam 
utfaciar, jubeam facere, non facie, vemabun 
camchij citmpemQei W piabueiim cbei, ego- 
ne hoc faccrem? nempe uc mihi diceres, 
me effeftultum. yaventuabin ni pibin> quod 
mihi dixifti , fcilicet quod me velis domo ex** 
pellere. 

260. Pin paffivo etiam utimurad fignifl- 
candam bonam vel malam famam, &quan- 
do fama vel rumor qui fpargitur,eftdeali- 
qua virtute vel vitio in fpecie, nomen hii- 
jus virtutis vel virii ponetur cum %en\ aut 
ejus loco verbum , & poftea piQen cum par- 
ticula perfonae* E. g* huenevoe Qei nipiQen> 
v* bueneiauquei w piQen , furti nomine ma- 
le audit. Quando fama eft incerta , & ru- 
mores, qui Iparguntur incerti & vagi 5 fi 
eftde perfona, ponitur piQen cum poflefli- 
vo. E. g. mi pitgen tva> ilte rumor de te fpar- 
gitur, diffipatur: fed, fi per(bna nonadeft, 
pofleffivum omitttrur. E. g. piQen tva, ru- 
mor fpargitur, voces currunt, volat fama. 

z6i t 



1X6 



#» # *m 



261. Quando vocatur aliquis, & alius 
eum rnoner, hie vel dicit (implrciter : audi? ? 
audi fis>vocaris : & tunc ponitur verbum 
in fecunda vel tertia perfona ; & pin vel 
Imperfonaie , vel Paffivum 5 ita ur concordet 
cum perfona quae voaatur: cupaiaimi v.]cu~ 
paiai-i piam v.pigeimi , re vocant. Idem fit 
quando ille, qui vocatur, ipfe loquitur. E«g* 
cupaiaimi^ v cupaiaipiam v piQen mevo- 
cant* Si vero quis vocatur noimneproprio, 
ponetur velfolum nomen cum Imperfonalu 
E*g. Pedro piam , vel fi cupan adhibent, il- 
]ud ponetur in tertia perfona vel Futuri vel 
Imperative E* g. Pedro cupaiai v. cup ape pi- 
am v 4 piQei. Quando nomen illius , qui vo- 
catur, nefcitur, monens dicit: inei em! 
At fi auditur nomen , fed nefcitur cujus per- 
fona^ monens dicit ut in exemplo. E.g. 
inei Pedro nipiQen? cupaiai piQei v* piam. 
Quis Petrus vocatur ? ipfum vocant , adefie 
jubetur. 

262, NB. Si quis mittat famulum, qui 
quserat, an domi fit Titius, fi famulo di- 
cunt, Titium non adefie, famulus refpon- 
debit: Qelai piQei<> & fie. quidem bene, re- 
&e,& (adsclare: fed firefpoadet, utquan- 
doque fit: Qelai piQen, tunc erit aequivo- 
cum: nam heec retponfio habet fignifica- 
tum duplex: alterum ; mihi dicunt v. dixe- 

runt 



■ 



*§&> 






d& 



127 



runt ilium non adefle: alterum: Egodicor 
non adefle, 

263. CAPUT VI- 
DE RELATIVIS & INTERROGA- 
TIVE 

In Lingua Indo - Chilenfi non dantur Re- 
lativa, fed fat fuperque fupplentur* irao. 
per Participia qua? habentur pro omnibus 
ac fingulis modis & temporibus* E g.elu* 
lu, dans* elubuhij qui dabat. eluuyelu^ qui 
dedi* eluiiyebulu •> qui dederat. elualuydz- 
turus. item pro omnibus & fingulis cafibus* 
E. g. incbe elulu v. elulu incbe, ego dans elu» 
lueiffiiy dans ru, elulu teye > dansille,&c. 
In pafllvo. \eluQelu, cui dau/r, \\i elueU mi 
duel , ni eluel, &c. quod do > das , dat. ni elu- 
Qeel, quod darur, ni elueteu> qui mihi dat, 
v, quod mihi datur, mi elueteu, qui tibi dat 
v* quod tibi datur. ni elubin^ illud quod 
mihi das, mi elubin, illud quod tibi datur. 
141. 146* 

264. ado, utuntur Pronominibus tva, vei> 
veichi, &c. 19, 20. 29. E. g* aiubiQe ta 
DIOSy vel aldiin temoQelu , ama DEUM qui 
eft pulcherrimus. uia acutulucH Patiru vei 
mai inche , ego fum Pater , qui heri adVenit. 

z6f. Exemplar ilonQelu y qui habet car- 

nem* 



< 



128 *$& ® d& 

ncm. iloQelu , quern comederunt. cofqueelu- 
Qelu v. etuQeel, panis, qui fuit datus. inche 
Uecbi entumnamon ta ni cuVdn , ego fum, 
quern vos bonis (iiis exuiftis* laQmHuinca- 
che , laQmHuincahtcbe , latginHuincaquecbi 
cbe y Homo, qui Hi(panos folet occidere. 
inche ni duel t a BIOS, DLUS eft quem 
amo, ta mi pibimi, quod illi dixifti, ta m 
pibubimiy quod illi dicebas $ei ta ni duQu- 
\abin<) habeo quod tibi dicarn, quod tecum 
loquan 

266. Interrogativa funt: zWz/quis? (de 
rationalibus) chem , chtcbi? quid ? quae res ? 
(de irrationalibus auc inamrnatis ) cbum, 
chumQelu , quomodo. cbuml, quando. cheu, 
ubi. *7/7//, an, num. chei , foriitan, fortafle* 
cbemmoy quare* chumal 7 ad quid, quem in 
finem. i»« w z?/tf , propter quem. chem ni 
via, quam ot> rem , quam ob caufom, mivu, 
cbumtn-i quot, quotes, chemiom, quid am* 
pirns, quid praeterea? 288: 13. .. 

267* Exempla : ineilii / quis ille. fee/ j^'- 
Qeimi? qui vocaris* cbucM ta.mi iiiii? quod 
eft tibi nomen* Pedro pitmen , Petrus appel- 
lor, Petrus v* Petro mihi nomen eft. vem- 
Qelai cam ve,veino camcbi? nunquid ita„ 
chem cur a tvei? ifte quis lapis* chem rnamU 
teye? quae arbor, cbem lalmenf qua* herba, 
ad quid conducic ? quas virtutes poffider. 

chem 






c&wi mancana? hoc malum eftne dulce, an 
aciduria r/&^m cabueUu> equus cujus colons 
eft* chemv. chuchihiientu tvaf quid hoc ho- 
minis. cbeupitpinri mapu? unde domo^quse 
cua Patria. cbeupiQei Puren 7 quis locus J 5 ^- 
?v» vocatur» r^/^& Rauco , quails eft Arauco> 
ubi fita* cbumQei ta mi miaitn? quid hie 
loci, i^iw» / quid agir* cbumlei? qui valer, 
xbumQeabui? quid agas* cbum conan? qua 
ratione intrabo* cbuni tipaiairtri, qtiomodo 
te expedies, qua rarione evades, quo paclo 
exibis. cbemmo allciiMiffapalaimiy quarenon 
venis ad audiendum Sacrum , cur con inter- 
fuifti Sacrificio Miffe. mivucom-) mivutufyi) 
quor vuloera aceepit ? cbumtn coni? quam 
profunda* cbumQecbi tuhi? quo inftrumen- 
to. cbucbi mo? chucbfple mo tttQei ? in qua 
corporis parte, cupalai c<?m,&n non venir. 
amolai cam ve? non abivic forfitan. aciilai 
cam ve ? atqui jam adeft. cbucbei , chucbemai? 
unde id fciarn. cheucupai? unde venit. cbem 
cupali? quid attulir. chem cupalnchi? unde" 
fciarn, quid atruleric. cbeu laij ubi obiin 
eheucbi') nefcio ubi. chuml bueweii quando 
eft furatus chumlchi^ quando v de tempore 
oon conftat, chuml uxiotuaimi? quando re- 
dibis* chuml nnotuancbi , num rediturusfim. 
ignoro* mlelai Patiru? Pater Miffionarius 
eilne domijuum adeft mlepei^ mlequei , ad- 
eft , videtur adeffe &#*otj r^rr/af 7/20 / j bisne ad 
I civi- 



FT 



130 ^i 8 c# 

civitatem, iiancbei ulaianckemai , non fatis 
fcio, num icurus fim, chumqueimi I quid 
agis* chumquelan, nihil fZ>^ cupaimi, unde 
■ venis,redis, o&ew cupalan^ nusquanm ftoi- 
g^i&i CMiimiy quomodo intraftu ?7/#, CgiA?*» 
n'ego fuppoiitura z'm fvri/ quis ille ^m 
d$u tva ? quid hoc. o&tf/j ^g« tj#/ quid 
novi. lanciivumei, novi nihil, cbem duamQei- 
mi? quid vis. cheiiaimi f quo vadis. Ruai- 
quilafquen eimi / Tune Huaiquilaf* eimi co- 
rn 3 ami conaQeimi? an es miles, an Martis 
pullus , validus > fortis , viribus & animo pras- 
ttans. fto Qeimi ? quis genitor. z'^i ro ra~ 
r# iw/ haec domus cujus eft. g<?//« /# mi 
chao? Dominus Parens eftnedomi. cbemmo 
multgequei tva, iftud, ex qua materia fir* 
cbem mo tipai^ cbucbi ni tipamom y ubi, un- 
de nafcitur, mi cbao ta mi chao Qebum, but- 
nelmqueabuimi cam cbi •> homo ingenuus & 
bene natus furem , latronem agar, latrociniis 
fe macules cbuml Qei , v. cbuml ula , v. cbuml 
cittUy v.chumtunma mo Qeifan Cuanf quan- 
do eft dies feflus fan&i Joannis. chumtn v, 
mivii antit mo utaimmi, quando proficifce- 
ris, pott quot dies iter inftiruis, facis. cbu- 
mam v. cbumal vacbibuaca? quetaiam cbei , 
laQmal chei? ad quid haec vacca ?an adaran- 
dum 3 an ad occi dendum cbumal vachi mamU y 
ktaltual cam y titpuam cam> hoc lignum ad 
quern finem? ad incendendum, an ad verbe- 

randunn 



randum* vei cbeif eftne ille , eftne idem* 
eimichemai) esne tu, tune, chiicbi rupu^hdCjz 
via quo ducit chem ni i^quarn ob rem, 
cauftm. inei ni via-, propter quenrn moQei 
ann-i an vivir. cbumQei chei nimoQen y quo- 
modo viram agit? an (atis commode, ju- 
cunde* chupiqueimi? quomodo dicis. cbu- 
pit&ei-i quomodo vocatur* cbem piqnei , quid 
iignificat, cbemkdauQeimi? quo occuparis. 
cbnmtn antii? quae hora* ta mi chumtgeit tm 
vei piqueen , ta mi PatiruQen mo cbei , ta mi 
bnincaQen mo cbci mail quo pafto mihi hoc 
dicis an quatenus Pater Miffionarius? an 
quarenus Hifpanus* chumQelk lauyei fenor 
JESUCbrifto-ita ni Diostyen mo cbei v.carn, 
ta ni cbeQen mo cbei v, cam. quomodo mor- 
tuus eit JESUS Chriftus, qua Deus, an qua 
Homo? 

268. Quoties cur vei quare non eft in- 
terrogativum , explicandum ac vertendum 
erit per Gerundium Accufarivi, E g. nien 
lti mUal ni meet mo-, habeo facienda domi, 
domi mihi eft manendum, eft cur v. quare 
domi me conrtpeanm Jtui ta wiuiitaiat^ iter 
niihi faciendum j eft cur me vise, itineri me 
commictam* 



I z 



CAPUT 






FT 



132 



m* 



&■ 



& 



269, CAPUT VII. 

DE COMPARATIVE * SUPERLATL 

VIS, & DIMINUTIVE*. 

Comparativa formantur perparticulas/o/, 
doi,iom. Pedro quimquei , Cuan iod quim- 
quelu^v. Cuan qmmquei , Pedro ventenlai-, v* 
Cuan iod quimquei Pedro mo, Joannes Petto 
eft do&ior* Ac melius per, 

270. Exempla. Doilu, major, rida mo 
iodQei, palmo major, yene quine yutan iod 
prai llame mo , Balena Itatui a horninis eft al# 
tior lupo marine, pu malum nobi tani hu- 
entu kdaumoj mulieres viros diligentia & in- 
duftria fuperant* inche iod eimi wnoeimi? 
fu.malriorte, re excedo,vinco* noulai^nv* 
uuauiQn pu Patirih Pacres v, Religiofi iunc 
«equates* iodn quine cbaQlI, fum major digi- 
to. iod pichimi quine rula, palmo eft minor. 
torn quine vara-, amphus una ulna , una ulna 
(upereft, fuperar*. torn v. iod quine vara tnoy 
plus quam integra ulna* Qenocbi quine vara, 
iod pichi quine vara mo-> non eft ulna Inte- 
gra, eft minus* pichi iodpe y quine mari marh 
parum fuperet, adde pailulum, pero aueta- 
rinm, auctariolum. iod aiuquebin ta DIOS 
vill mapu ta ni culUnmo, anio DEUM (u- 
per omnia, Creator em rebus creatis ante- 
pono, pnrfero* iod aiuquebin tani raquia- 

He! 






Hfe • ^ *33 

Mel ta DIOSy ta nibuerilcaiabielmo> iodva- 
quiduamabin , v iod cuparaquiahin ta DIOS y 
ta ni buerilcaabiel mo> melius mi hi efh & 
praeftat DEUM coIere,& DEO fervlre, & 
malo DEUM honorare , quam offeftdere. 
iod aiiihm ta ni umantuabueU ta ta ni chill* 
catuabuel mo mallem dormire>quam legere, 
Huemalaiabun Jnierilcalaian mai> rnalomo- 
ri , quam peccare. Huema laiahin pi y* td&i 
lacbi pi y huenlcalai maiy maluit vitarn amic- 
tere, quam pecpato ft obftringere. uiiaui v. 
uyauQei ta in qt&mh'i fumus Iftteris & fcien- 
lia pares. tiyauQei ta mi qitimn , ta mi pent 
ta ni quimnon moy v. uyauuiQuta mi quimih 
ta mi peni ni quimnon eQu > tarn tu peritus. es, 
quam ignarus tuus frater. vill vemQeiy non 
datur difcrimen. tmauiQu, uyauiQn, funtae- 
qualia, cofque iqueUebin^ilon no-, rnagis me 
panis ? quam caro dele&at, plus mihi fapit 
panis, quam caro* tva maiyteye no. hocpo- 
tiusj quam illud» incbeiompiquen vacbicuUm 
vioy ego plus offero* iod picbi pin , ego mi- 
nus* quine miiv cur am torn eluaeimi y p%voyo- 
rum addam* iod citmequechi , melius, maricbi 
' cutncquecbi y optime, cbem iom piabnn > quid 
plus dicam, iom Qelai dQu, fatis e(t 5 fufficir, 
nihil reftac. iom rapa$e> progredere, pro- 
fequere. iom monmabueQen ami men , cogna- 
tione mihi \> quam tibi > elt conjunclior ; corn- 
munione Sanguinis ar&ius ftri&iusque illi 
I 3 de- 



1 1 







devinflus fum , quam tu. aVate ladcimche , tri- 
flior* alXw tem>allue vucba-> fenior* culaQeit 
moyteye iod bueraQei, trium v. ex tribus iHe 
pejor eft. Nabuelgru cida venten iod piitir 
quel Pichibuala mo , v. Nabuelgru ni puxun 
cida venten iodi Pichibuala ta ni pxxtim mo > 
Nahuelgru ter tantum amplius bibit, potat, 
quam Pichibuala,* pichi iod yovulu y pm\o 
audacior* iod pichi ioviilu, paulo minus au- 
dax* 

271* Superlativa fiunt per cad, mu , no> 
ddun*, cauchUy&LQ. 22 f. E. g* Vitt pu dom9 
cadcitmeifanta MARIA , Optima inter mu- 
lieres fan&a MARIA eft. mu cumelu> opri- 
mus. aldiin quimluy doflillimus* cad antu- 
Qei, maxime fol ardec , calidiffima tempeftas, 
omnia fblis ardore flagrant, fatifcunt, calo- 
re nimio aeftuamus , languemus, folvimur, 
deficimus. 

272. Exempla: inei dot conaQei eimft mo? 
quis veftrum eft fortiffimus ? Marichi iod 
conatyeh pu Huinca mo yfalamajtca Uechi> in- 
ter Hifpanos animi vigore atque magnitu- 
dine caeteros praecellit Salamanca* chiUca- 
tuprai, non eft iili ftudiorum modus, ni- 
mium in litterarum ftudia incumbit. utfechi 
cutaniy gravi morbo decumbit, jacet om- 
nium judtcio defperatus. duQwztengei, mira 
eft ei vsrborum copia > fummaque loquaci- 

tas* 



. 



<«fc e^* 



I3f 



tas, no JuQuitniy concinna fuit & elegans 
tua oratio, teftiva, compta & tempeftivisjo 
cisafperfa, peracucisque fententiis condita. 
iifenqeimii mirum quam formofa bellaque 
lis. udenQei ta mi chaxxtnnmaun , acerrime 
pugnafti , certatti , dimicafii , te defendifti , 
admirandum in modum , mirifice tegeflifti, 
genoponi/ O infolita malorum , pomorum 
terreitrium copia & magnitude. motinQe- 
praivachihuentUy nimium pinguis, craflus, 
obefus eft homo ifte. no antvali ta DIOS , 
DEUS eft infinite amabilis mu quimi y ni- 
mium fapit, eft fapientiflimus , do&iffimus, 
periciffimus. mu huentu , homo gravis, con- 
ltans,ad multa natus, nptus, idoneus. mu 
che, praeclarus , egregius * egregie eruditus. 
mutu quimbiti) cerre, cerro fcio, coroper- 
tum mihi eft, compertum habeo, explora- 
tum mihi eft , exploratum habeo. mu vutai> 
valde altus. mu rumei , valde crafTus. cautun 
v. cauchwi) efle multos. cauchu cwwi, longe 
optimus. ciwieQei piQei , hueluquemai mavi- 
chi iodi ta 'tit ciimen , non tantum bonus, 
led optimus & longe optimus. 225-. 

273. Diminutiva fiunt commucando lite- 
ram vel litems in alias raagis blandas,mob 
les, tenerss. E.g. cuchani pro cutani*, #gro- 
tat. amochuiu pro amotidu, earn us nos duo. 
cufe pro cuye , anus, quifulen pro qutdulau 
lum folus. vocham pro votm , filiolus. //** 
I 4 pro< 







pro n& > carduelis. Item praeponendo />z- 
rhiv. picbn] patvus* ^?/Vhz /m;/i, fluvioliis. 
^zd?* />nm* infantulus. Item addendo m* 
aoo. tgamnozoi. v* 29a: 4, 

274. CAPUT VIIL 

DE CONSTRUCTIONE NOMINUM, 

VERBORUM, PARTJCIPiORUM &c. 

De bac NB. imo. Quamvis ordinarie 
Nomen & Verbum in Numero concordenr ? 
quandoque Nomen Pluralis Numeri dele- 
datur tern a Perfbna Singular is. E. g aldun 
pu che tavui 5 magna hominum confluxit 
multitude, aldun buentu cupaialu pet , vide- 
tur fore , ut ingens hominum turba conve , « 
niat 3 concurrat, confluau 



27 j% ado. Adje&iva, quae in lingua la- 
tina regunt cafum; in Hngua Chilena partU 
cula non indigent. E. g* Millacuxiiivaly egens 
auro 3 pecunia, lien cunuvalQei^ argenti in- 
ops* 

2j6. 3tio* Adje£Hva aureus ? argenteus* 
ligneus, terreftris, cceleftis, & fimilia ver- 
tuntur anreponendo fuum Subftantivum. 
E*g* miliajarru, cantharus aureus/ mamli 
tuca } domus Jignea* cura cmcui, ponslapi- 
deus. iuemidQu: res cceleftis* TuedQu } res 
t erreftris* 



1 



. 



4Efc • d» 



*» 



277. 4to 4 Verba a&iva petunt accufati- 
vum line proposition*, E*g. JESU Chvi- 
fto ramtupaialu villchi cbe> JESUS Chriftus 
eft judicaturus omnes homines* 

278. ft©. Verbadandi 5 &c, praetereaDa- 
tivum poftulant NB. nilifiatmodo, quidi- 
cerur 28 u Quine Huinca mo aretubin ni 
huaiqui^ commodavi lanceam meam Hifpa- 
no : Hifpano haftara meam utendam dedu 

279* 6to* Mpneo , doceo , &c 4 duos Ac- 
cufativos requirunt : quimlbin pu che DIOS 
ni d$u, docui homines Catechifrnurrn 

280. 7mo. Verba vendo, emo' 3 &c* pe- 
tunr nonnunquam ablativum pretii. ulinri 
ta mi cbuquel quine Huinca mo , arma tua 
Hifpano vendidifti Huelulun quine huentu 
inchitt quine cahueMu mula mo , mulum cum 
equo permutavi. Huelutubimi ta mipUu al* 
hue v. albue mo quine rupacbi tuyun mo, ani- 
mam tuam Diabolo momentanea corporis 
voluptate vendidifti QiUacan quine iatehue 
picbin cbadimo) paucis g,ranis falis corbinam, 
( v, pifcem Hifpanis corbina ) emu 

281* 8vo* Eft modus loquendi perelegans 
& frequens faciendo ex verbo fimplici & Ac- 
cufativo principali compofitum, in quo ca- 
fu non eft necefle particulam mo vel men ak 
teri cafui adjungere* E* g* antuHuaiquibin 

quine 






rnr 



138 



<& 



:& 



quine Huinca* 278. entumiUan, aurum effo- 
dere. Idem fit ex duobus Verbis. E*g. 
pelan-) video rnori. perupan > tranfiens v, 
tranfeunter video* peconn, inrro ad viden- 
dum. tariaipalcben , adducere homines vin- 
£tos > vinculis conftri£tos , ligatos. ievupaHu > 
incalaian-i non ibo ad adducendosHiipanos* 
re mi pepapin, non veni nifi ad te vifendum* 
tiyetipai) exivit ridens. Et NB, inde funt ver- 
ba; diiQiiconcloquilmi , non te ultro ingeras 
ad colloquendum nobiscunn deumaili, poft 
menfam, prandium, coenam, finita menfa. 
entuullcui) ira ejus deferbuit> detumuit* en- 
tumencan, exonerare, onus deponere 5 one' 
re aut fafce aliquem levare pepiymautulim , 
. non pofium dormire» fbmnum capere, v* 
Baldiv«c j\ 

z%2> jno. Quando utuntur Tranfitioni* 
bus, cafum verbo ordinarie anteponunt. E. 
g, macun eluaeimi* tibi dabo veftem ftragu- 
lam. quine conae elueneu , agnum mihi de- 
dit , donavit > largitus eft* 9. 

2,83 iomo, Verba motus, quietis, &c. 
particulam men v* mo poftulant. E* g utlo- 
men mapu mo, ex Indorum Provinces, fini- 
bus, territoriis redux fum. mlequen rim 
mo> fum domi*v, foleo efle domi , intra do- 
mefticos parietes me contineo. quimllucano- 
lu 7 lafquen mo qiiimai> qui nefcit orare var 

dat 







dat ad mare , vere rernere te poteft mare do- 
cere* rupaian leuvn mo y flumen trajiciaro , 
traducam, rranfibo. Qemen car a mo> fui in 
urbe, turn Arauco v* Avauc® mo, ibo Arau- 
cum. aldunman Penco v. Penco mo, multum 
v* multo tempore Pencopoli, five in Form, 
urbe , civirare Conceprionisme detinui, mo- 
rat us fum* laQmHuacamei Colue v. Colue mo 7 
ivit in Colue ad occidendum vaccas. miaul- 
len Hudiquilafquen y invifi, falutavi Huaqui- 
laf. Tuutun MaripiVian mo, in regreflb, re- 
ditu, rediens Maripilo bene precatus fum, 
vudutuquci pulelvwiy in campo aucupioper- 
dicum indulget, perdices infe&atur , perdi- 
cibus infe&andis, capiendis intentus eft. #- 
mautuquei pulemu, in fylva fbmnurn capit , 
edorrnit crapulam , fbmno fepultus jacet* 
\\ami pu ruhy errat, oberratin aequore cam- 
pi. anUenpu ktal> fedeo ad ignem. utuan 
pu ruca, redibo domum. viUcbi che wimkn 
mo Qellei cutancaquecbi mo$en, quo quo te 
vertas omnia plena malis, intus pugnse, fo- 
ris timores. iebige mencun ta ni elupuam mo> 
porta noftras farcinas, impedimenta noftra 
ad hofpitium., diverfbrium, cubiculum. Igle- 
Jia ta ni elQeal mo v$alt£ean-> in loco, ubt 
fabricandum eft templum, fepeliri, fepul» 
turae mandari volo. elmeaimi cachal tardea- 
tumamUmeal mo> fecurim , ubi fecaturus, cae- 
funis, fjflurus fum ligna, portabis, pones, 

relin- 






^H 



-. 



^s i 3» 






140 

reltnques* itmautumeaimi mo , ubi cubitum* 
dorcniturn ibis* laQmQei mo 7 ubi occifus eft* 
ta in coniQen quine tecan rume pulelai ta in 
eltan moy ab incunabulis fepulchrum vix 
paflu diftat* xxcan anfii mo quixte imnman Qe- 
lai Borobue mo Tolten ciitu > Tempore selti- 
vo Boroa Tolcenum ufque eft iter integrae 
dieL cixla uunmanQei Puren mo Penco mo , 
Pureno eunci Pencopolim , five adcivitatem 
Concepcioois, ad minimum iter integri trw 
dui eft canficiendum. rupaimi mo^ ibi ubi 
tranfifli Senor jESU Chriftolauyei Jerufdt- 
JempiQelucbi cava mo tain buerilcan ni vla> 
vei ni j)Uu naitnyti minu Tue meu montuam 
deftuquehchi pupllii) vei meu Qetuupai prai- 
am huenu mapu meu > Dominus JESUS Chri- 
jftus mortuus eft Hierofblymis pro peccatis 
noftris : Ipfius anima defcendit ad inferos 
ad liberandum animas detentas in lymbo : 
inde redux reunions fe corpori,hocfevixit 
una cum anima afcenfurum in caelum* 

284* irmo, Ad Interrogationes* E.g* 
inei? quis eft > non refponcient inch 'Qen> 
Pedro Qei, &c. fed kicbe go, 

38 jr, 12010. Abftra&a fiunt per Verbum 
Qpn additum adje&ivis vel Subftantivis. Evg, 
citmeQen , bonitas* apoQen > fubltmitas 3 celli- 
tudo > fummus honor , fuprema poteftas* 
Et NB« quod in idiomate Chileno fiunt ab« 
y ftxa&a 




1 



itrafla ufque adeo de Pronominibusac No- 
minibus propriis e. g. incbeQen , eimi^eny 
PedroQen) &£♦♦> Perreita.s* Pofluntqueab- 
ftrafta variari tribus modis. i) addendogw 
invariable* 2) Dum fignificatur perfona de- 
terminata , quae ha-beat adjunctam particu- 
lam pedbnae, verburn $en murari poteft vel 
in Parcicipium, e. g. m nuaQen> ninuaQelu 9 
fua nequitia, fuum fceius, im fraus, iuus 
dolus, fuum flaginum ; vel in Tempus, 
quern fenfus popofcerir* E*g\ mi ulmenQen 9 
mi ulmengeimi, tua celiitudo , dominatio, 
generoiuas,&c\ 3) Perfingula iingulorum 
modorum : ( prouc verus fenfus poftulat ) 
Tcmpora* E* g. mi ulmenQen, mi uhnenQe- 
bun j mi ulmenQeam , &c* Et cum Negatione. 
E* g mi ciimeQenon mi cureQenoel , &c* Quan- 
doquidem non es bonus, npn es jun&us, li- 
gatus vinculo matrimonii, uxorem non ha- 
bes* NB* 2do. Haec abftracta non effe ter- 
tiae perfonae, fed quam indicat , quae adjun- 
girur, particular E* g, mi Patiru$en-ve?na- 
huimi cam chi? Tua Paternitas hoc faceret. 
Sic dicitur etiam juxta difta fuperius N.jju 
8^ Tuyupiitqiie } faetiria cordis* conute^xu 
gusquod intravit 92. Qen pjaepolkum fub- 
ftantivo, Dominum (ignat* E. g. Qen ruca. 
Paterfamilias* $en mapu> DominusTerrito- 
rii. Qencakuin, Hofpes* Qen chiUca, poffeC 
for iibri. Qen prim, choragus* %m duam~ 

Qeimiy 



- 



ill ^ m e*8* 

Qeimi y es tui liberi arbitrii , tui juris, elmetu- 
bit^e Qeu te mo> porta iilud fuo domino, w- 
noltubitge Qen macun mo , banc veftem ftra- 
gulam-iuo domino reftirue, reddas, incbe 
Qen ovicha Qen^ ad me lise oves fpe&ant, 
pertinent. En totam ferrne fyntaxin in 
media philura! 

286. CAPUT IX. 

DE ADVERBIIS. 

piflurus de Adverbiis caput hoc in rres 
divido Paragraphos. Primus dabit regulas 
adverbia formandi. idustraflabit de Adver- 
biis refpondentibus Lingua* latina?. gtiusde 
Adverbiis idiomati Chileno propriis. 

287* § i. Regulae formandi Adverbia. 

i mo. Componendo Nomina vel Verba 
cum particuia/zwtf 21 u fiunt Adverbia Tem- 
poris., Quantitatis, aliaque, prout fuerit No- 
minis vel Verbi fignificatio. Notahdum au- 
tern quod fingulae voces qua? in nma fini- 
unt, habere poffint fignificationes omnino 
tres. ima, fi componuntur cum Verbo, 
funt pars Verbi; fi cum Nomine, funt pars 
nominis. 2da , quando junguntur cum fut> 
ftantivo, extra compofitionem fupplent pro 
adje£tivis. 3tia, li pon-untur fo!a, erunt No- 
mina fiibftantiva & firou! Adverbia, prout 
libuerit. E. p. aldxxnma^ jam dudum, jam 

pridem ; 



H 



*%b> c^ 



143 



pridem : item qui moratur, cun£latur,cun- 
flantius 3git , moras ne£tit, moram facic, 
tardius res, confilia expedir* Ira pichinma^ 
chumtnma •> ventenma^ munanma^ quae om- 
nia applicantur ad tempus, locum, ac quan- 
titatem fignificandam* $4.3. Adverbia hujus 
terminanonis, quae denvantur a Verbis vel 
Nominibus , eorundem fignificationem a£ 
fumunr* £ g.tacun , cooperio. tacimma>oc* 
culre. tajn , convenire, confluere , uniri* 
tafma v, chafma , una , fimul NB. quando 
tafma V« chafma derivatur a tafn , erit fcri* 
bendum & pronuntiandum vel cum/aut v 
confonante, vel cum b: neconfundaturcum 
tauma v. chauma , lufcus. 

2do. Addendo aliquibus adverbiis Loci 
particulam pa 213. fignificant cis v. ex bac 
parte illius quod nomen indicat. E*g. Hu- 
ente pa , (uperius , fupra ex hac parte* mi- 
nupa, interius ex hac parte, pimpa, idem, 
bttecunpa\ foris ex hac parte, pa nonnun- 
quam etiam anne&itur Nominibus. E* g* 
lom> praerupta montis. lompa, ex hac parte 
praeruptorum. nopa , ex hac parte aquae , 
viae, & fie de reliquis. Adverbia babentia 
annexum me non obfervavi alia, qua mnome 7 
ultra v. trans flumen , ex altera parte flumi- 
nis vel vise, & naume , inferius ex altera 
parte* 



3tio* 




3tio» Jungendo numeris cardinalibusj 
item . adverbiis quantitatem indicantibus e, 
; chumtn, ventn parriculam chi> dicenc il- 
lud, quod numerus vel di£h adverbia ex- 
ponuntj tot contigiffe .vicibus* E, g qui- 
necbi, una vice, epucbiy duabus vicibus. nip 
■vucbi, quoties* alducbi , fepe , faepiffime, 
vmtencbi , tories, 5-47. 278:6. 

4td; Si numeris cardinalibus addis parti- 
culam bue, Rent adverbia remporis futuri 
fignificantia quando vel poft quot dies, E- 
pubue, poll duos dies> poll biduurn , peren- 
die* cayubue, poft fex munahue, poft pau* 
cos* Nondicitur^«m^^)poft pnum diem, 
fed utile 5 eras, lisdeni fi in fine addas mo> 
tempus praeteritum oftendent. E g. epitbue 
moy intra bidaum, nudius tertius. culabue 
moy nudius quartus. mclibue mo , nudius 
quintus, &<:♦ munabue mo, paucis abhinc 
diebus. Nee dicunt qtdnebue mo, fed uiua y 
hern Aliquoties mo fuperaddunt m 210. di- 
cendo epuhiiemoin , cidahuemonn Verum 
tunc eft Verbom,-non Adverbium. 210/ 

5* to. Ex omnibus Partibus Orationis for- 
snantur adverbia addendo in fine Qechi Vel 
quechi) quae qualitatem Nominis aut Verbi 
proprie manifeftant: Verbis tamenultimum 
n eft aufferendum. E. g. lefh ? currere. lef- 
quechiy curfim , eito* praquechi , lurfum, de 

pratty 



~ 



^s 



J& 



Hf 



pran, afcendo* MaripiVLanqitecbi , ita ut Afo- 
■17/0Z. tehuaquechh initar canis, Ipfaadeoad- 
vcrbia addito ^m^i v* g^&' erunt adverbia 
duplici titulo. E. g« cbemquecbi f qua ratio- 
ned mucbaiquecbi , quam primum. vaquechi> 
fie, ita,hoc modo, in hunc modum, hac 
ratione* veiquecbi, iilo morfo. Adverbia in 
Qecbi fiunt negativa ponendo no ante chu 
eluQenocbi) elunocbi^ &c lefnocbi^ lefnoque- 
chi , pranoquecbi , pvanocbi , cbemnocbi , ge- 
»or/?/* P. Baldivia notat , quod particula 
quecbi adhibeatur iis, quae in a definunt; 
ceteris autem poftponatur $ccbi> at ufus eft, 
quod apponantur promifcue Qecbi v.qitecbh 
folum in duobus adverbiis cbumQecbi & 
vamx&ecbi eft frequentius Qecbi. 

6to. Addita particula tu i) Nominibus 
numeralibus notat vices, ut fupra diximus 
cie cbi. E. g. quinetu^ una vice, eputu > dua- 
bus vicibus. eputu pinomi tva y bis matri- 
monio conjunctus efh His adverbiis fb- 
lenchoras numerare* quixxetu ^hoxz prima* 
eputU) fecunda , &c. eputa mo-> poft duas 
ooras. 2) addirur adverbiis* buectmtu, a fo- 
rts. mitiutU) intus. buenutu> fuperius* ft^zt, 
coram* mutu O certo 7 absque dubio* 

^88* §♦-* De adverbiis, quae adverbiis 

larinis refpondent 
Duo haec Lingua habet Adverbia , quse 
I ad 







ad negative refpondendum ferviant nempe 
mil & no: aliqui dicunt no cum n; aiiieum 
n. Diftinguitur hoc no a no verbcrum, nam 
hoc ingeritur ipfis verbis ac folum vei bane- 
gat no autem de quo loquimur , eft extra 
compofitionem ., negatque exceptis verbis 
omnes orationis partes: Verba autem , uc 
diximus iof* haberitad negandumfuas pro- 
prias particulas la > qui , no Ponitur iftud no 
omnino in fine, immediate poft totamora- 
tionem. E*g. Inch no> ego non. Quoties 
funt fimul & adje£tivum & fubftantivum; 
no poni poterit v« in fine, venter ad je£h & fub- 
ftant. E* g* cume che no<> v. dime no che. idem 
eft de Nominibus numeralibus, quandocon- 
currunt cum mita vel meL E* g aldit no mi- 
ta , v. aldu mita no. quinelque met no , v< qui- 
pelque no meL Idem eft de Nominibus quae 
adverbium comitantur* E; g. cuc/rillo ritme 
no-, v* cucbillo no rume. Tantummodoquan- 
do comitantur />/e vel mo ? no poftponetur* 
inche mo no-, vaple no* m non folum in re- 
fponfionibus, fed etiam in interrogationibus 
adhibetur; E*g* vei no cam? nunquid ica? 
amino? nonne tu? NB. ingens difcrimen 
inter no adverbium negativum, & inter no 
fuperlativum* 27 *♦ 272* nam alterum negat, 
affirmat augetque alterum : dignofcuntur 
autem quod no fuperlativum femper tarn 
verbum, quam reliquas orationis partes an- 
tecedat, contra no negativum poltponatur. 



H 



!tin M * »47 

Num no negativum habeat eandem origi- 
nem feu Etymologiam, quam no fuperlati- 
vum , quod oritur a verbo non , vincere* 
Grammatici certant, & adhuc fub judice 
lis eft. 1 if, 116. 117. 

ido* Mu qucque idem eft, quod larine 
non. Quando eft adverbium negativum, 
femper vulc efle fblum , nee alios comites 
admittit, quam unurn ex his tribus: oz, mai, 
nla } qui folent efle fui pediftequi. E. g. mu 
a?,- non; & eft cum imperio , fignumque 
fuperioritatis, mu mai, non , eftqu@ urbanita- 
ris, obfervantiae & reverential fignum 4 mu 
«//*, nequaquam , minime, neutiquam, nul- 
latenus. Adverbia ca&c mat affirmativa ni- 
hil ofEciunc mu negativo, potius ejus ne- 
gationem approbant , confirmant, decer- 
nunc* Quoties mu vel Nomen , vel Verbum 
vel alteram orationis partem praecedit; idem 
erit quod aldu, multum* E.g. mu quinti, 
fcitmultum. mu quimlai, non eft valde ver- 
(atusj peritusp intelligeds. mu huentu, ad 
muka aptus, idoneus* muche, nobilis , prse- 
clarus, ad multa magnaque natus. cum mu 
non raro fe jungit tu, & rune fignificat 1) 
utique; mutu veipiklen, ne omittas rogo 
dicere; non committas 3 ut defis. zdo. fupra. 
mutu mamll mo, fupra fcamnun\ 3) intus, 
mutu earn mo, intra urbem , in medio civi» 
tatis* 4) eft exaggeratio. % g, mutu quin- 
K 2, tulel 



1 48 
tulelaeimi , 



3& $ & 1 






inquiram fedulo, oniniftudioac 
dilicrentia,rem indagabo etiam atqueeriam, 
iterum iterumque , magnopere , tnajorem 
in rnocium. f) Certe,profe£to, hercle: mu- 
tu quimhin , certiffime fcio , ira medius fi- 
dius, ita me hercle gefta res eft. iif* n6* 
117. 226. 271. 171, 

3tio. Adverbia , quibus affirmative re- 
fpondemus , dividuntur bifariam , nam quae- 
dam font mere affirmativa , alia vero & af- 
firmant, & confirmant fententiam. Inter 
mere affirmativa praecipuumeft mat uGmum 
in Miflionibus ; emai'in Chiloe & inter Huil- 
liches : Jacobopoli dicunt ca; nonnulli&z, 
mulieres > pronuntiant he! ha! cum quadam 
modulatiuncula , & nonnunquam hu claufis 
dentibus* 

4to. Confirmativa numerantur quam pJu- 
rima. En turbam: He , Becbi, veille, veillechi, 
vei He ve , pel tie Qas vei ca, vei cab a > vet ye y 
vei que, vei mat , vei each a, veibuel^vei no 
cam chiy Qatu y veigatu, lexx. His confirma- 
tivis utuntur in fuis Dialogis, feu, ut vocanr, 
Parlamentis: & quoties alter qui loquitur, 
coacludit aliquam periodum , alter qui au- 
dit, ipiius diaa vei aliquo ex prsec.edenri- 
bus, vei ex fequentibusadverbiisconfirmat, 
116. Adverbium §atu folet poni vei pod 
vei, vei port verbum, vei quid fimile. Etiam 

adhi- 






adhibent mupin, adverbialiten Item dicum 
mapimi) verum, veriflimum dicis. ca nun- 
quam ponitur folum 3 fed poll aiiquam ora« 
tionis partem. 

fto. His Adverbiis addi poffunt formulae 
jurandi x quae confiftunr in hac particula/fw 
v. xrn. Interrogant igitur : ineifm? per cu- 
jus viram juras ? & jurans refpondet : Paifm 
papaifm, nuquefm^ per matris vitanu chao 
fm y per patrem/ inchefm> per me iplurru 
&c. & hie eft modus jurandi verbo vel ex- 
preffis verbis At etiam fafto & opcre ju- 
rant V. mancuu uln. 774* 

6to. Adverbia dubitativa funt cbei 7 che- 
^tfi,forfan,forfitan. At nunquam ponuntur 
fola j fed Temper comitantur vel verbum, 
vel aliam partem orationis* E. g, vet chei 5 
eftneidenij ille* eimi chemai > esnetu. Quan- 
doque componuntur cum particula chin E. 
g 4 chuchei > chuchemai , fum nefcius. Attune 
aliquo modo peccant contra regulas urbani- 
tatis ac debits obfervantiae* chuchei \ unde 
hoc fciam , nefcio. chuchemai -> quid hoc ad 
me? nuttt ego..* Dicitur etiam tume> Ui- 
mechi , forte, fortafle. Huilliches pro chei di- 
cunt/?^', item Chilli, utuntur etiam Qepei 
adverbialiter , & tunc eft idem quod chei z 1 4. 
Chei annexum adverbiis tempus indicanti- 
bus notat ironiam. E.g. abuecbi> tempus 
K 3 lon ~ 



longum incertumqiie ironice. abuecbipeuain> 
in altera vita v. DEUS novit,quandoiterum 
nos videbimus; fed ironice: nam verusfen- 
fus eft, mox fe vifuros iterurn. chai chei v* 
chaichi : chaichei Qebui veichi dQu> fie erat 
dim, ante annos aliquot, ironice, veletiam 
absque ironia. abne vemaimi chei f an fades 
ftatim? chai chei veman, fortafle ftatim fa- 
ciam. 

7mo. Adverbia Temporis font quae fiunt 
per hue & nma. 287. : 4* Reliqua quae tern- 
pus indeteiminatum lignificant,(unt chuml y 
quando. 226«. 227. In Picun mapu^ dicunt 
chugh chuml 7//#,quoufque tandem, veichi^ 
tunc: in Picun mapu: veiciiL Hoc veichi , 
mox, ftatim , refertur ad tempus & praefens 
& praeteritum j & futurum. In aliis locis pro 
veichi dicuntmuna* veichi acutuimi quimbin^ 
mox atque venifti , fcivi de adventu tuo* 
mott-> femper* alii dicunt mQenque v* mi£en* 
quechi: at moU cum Qen , iaun y miaun y eft 
efle nudum, 

8m Tempus determinatum indicant tm$ 
cbai) mutai, mucbai> jam, nunc modo. ap- 
plicanturque tempori tarn praeterito, quam 
ruturo* cbaitum>> nunc exivL tai acutuan % 
moxredibo* culai, dudum* ado y jam,nunc, 
modo* picbi ado , picbi mutai , paulo ante , 
paulopofi Singulis his adverbiis jungi poteft 

ulai 



*§& • *" 



in 



ula: fignificahuntque tempus praeteritumSt 
fururum E.g. chat ula, pauloante, paulo 
port. veufo>r\unc. munahuev muna,moAo y 
haud ita pridern. muna acuUebmn , eimi tuui- 
mi y paulo ante quam veniremus, tuexiviftu 

9no* Ante, quando eft adverbium Tem* 
poris: buema ,. peiicacbi , pencbu > quomvis 
«0M&0 fir etiam advc-rbium ofcRnis fa pen- 
cbu & fe/rctf formanmr verba buemaln.pen- 
chuln, incipere; primum efle* ula> poit , 
poftea, «fo cupaian v* cupaian ula, veniam 
poftea. 

jomo. «KM,hcri. «fe v. uuk, eras* fcjfa- 
«/*, vefperi, vdpere. Hodie.fi intelligatur 
dies viginti quaiuor horarum , proprie non 
datur., per Penphrafin vachi until vet chat , 

ii. CaQecbi adverbinm numerate, figni- 
ficat iter.um , at adverbium temporis , fonat 
alia vice, alio tempore , & appiicatur tarn 
ternpori prarerito quam future Item dici- 
tur & folum , & cum ula Mel fignificat & 
numerurfi & tempus* quinelque > aliquoties. 
quixxemeU feme), ca mel> alias: Tempus re- 
inotumfive praeteritum , fivefuturum, or- 
dinarie unius annu camel lai 5 obiit anno 
preterite* camel cupatuan> redibo anno fe~ 
quente* Quando volunt enuntiare multos 
K 4 / annos, 



If2 



m*> m d& 



annos,anteponunt adverhium/m/; mucamel 
lai, ante multosannoSj multis abhinc annis 
eft mortuus* cuivi, olim, antiquitus,quon- 
dam* tute, opportune, tempeftive, intern* 
pore* Et inde derivantur tuten, tuteln: in 
tempore venire. tenn, idem* 

12. Adverbia loci, Vameu,vtimo, hie* 
hac, hue: in Miffionibus dicunteriam vauz 
in Chiloe tivu. Vei mo, vei men, ibi,eo > il- 
luc. teye mo, teye men, teyeu, eieu, 102* illic, 
illuc* eieu etiam fumitur pro tempore remo- 
te* eieu peuain em , poft aliquot tempus,men- 
fes nos videbimus. 290 : 22 cheu / ubi , quo, 
unde ? Temper interrogando* cheu rume y 
ubivis, ubilibet, ubique. cheu no v. cheu ru- 
me no, cheuchi, cheuchei, cheuchemai , ne- 
fcio ubi , quo 5 unde. Hue etiam pertinent 
prsepofitiones fignificantes locum ii fiant 
adverbia. 290 : j\ 

13* Adverbia Interrogandi; Cbem,quid? 
266. 267. in Cbiloe- dicunt chuven. jungitur 
cum Nominibus, Verbis, &c. chem tva? 
quid hoc. chemdgu Qei/ quid novi ? quid 
rei? quid eft mgmit Pro chemn in Chiloe 
dicunt chemon de chemo nomen rei indeter- 
minate chuchi, qualis ? chachi rpii , quae 
via? chumamv. chumal, quid , ad quid, quo, 
quern in finem, quam ob rem , cau(am. In 
Chiloe : cbumiam , chumial , chwnabum , rH«- 

abueli 



— 



4ft» • d£> 



if? 



abuel ; at ifta funt Participial Gerundia & 
Aorifti Verbi chumn* chern mo, cur , quare* 
chumQeluy chumQechi? quomodo. chem Xii 
via , pro quo? propter quid? cujus amore, 
cauft ? inei ni via f propter quem. DIOS 
ni via , propter DEUML eimi ni via , 'prop- 
ter te : ita ut via Temper habeat fecum vel 
rem , vel perfbnam , vel particulam perfonae, 
excepto folo quinevla, ftatim, illico, quam 
primum, quine via amoin> eamus, prope- 
remus , non morernur diutius* aequivalet 
tino* 230* cam, an,num: chem cam? quid, 
quid ergo, quid enirru chem camtpuabuen 
cheiy quid igitur?egone abs te vapularem? 
cam ordinarie habet adjun&um ve vtlchu 

14. Adverbia demonftrativa, quae refpon- 
dednt a En, ecce! haec Lingua non habet: 
fupplentur autem per Pronomina* E. g. va 
Hechi, tva llechif Ecce ifte eft. Quando ali- 
quid volunt monftrare vel oftendere aut in- 
terrogando vel confirmando, dkuntveitva> 
vei tvei. Edam utuntur Praenominibus de- 
monftrarivis vel folis vel duplicatis, Teye, 
v. teye teye, ecce illic eft. tva v. tva tva, en 
hie eft. vei v. tvei , v. tvei tvei , ille eft* Quan- 
do adhibenda funt Nomina propria vel ap- 
pellativa , Pronomina Nominibusjungantur* 
Tva Huaiquilafquen, en Huaiquilaf. Teye 
Huanqitelonco , ecce HuanqueU At fi fuerit 
aliquod ex Pronominibus primitivis , non 
K f ponen. 



mm 



if4 ^5 W d& 

ponentur di£la Pronomina > fed verbale mien 
cum particula perfbnae» Tva ta in mien -> ze- 
es adfumus. Idem fiet in primo loquendi 
modo. Teye nimlen^ ecce ipfurm 20.13. 

1 f . Adverbia motus matu^ aval , ahue y $e- 
\\i : feftinanter, celeriter , propere, praepro- 
pcre. De his fiunr Verba vel addendo n fb- 
lum , vel una cum /♦ ahuelaimi, non feftinaS, 
properas, acceleras* ahuelbiQe r urge ilium, 
infta illl arol lan y mors repencina , fubita- 
nea. mancha>> allhue, nochi v. 72ochiquechi y 
atthueqiiechi , manchaqnechi , paulatim, fen- 
fim,placide. Adverbia tnancha y alJhue •> no^ 
chi nunquamreperiunturfbla,fedvel duplU 
cata, vel cum particula quechi. E.g.mancha 
mancha-) allhue allhue, manchaquechi, allhue* 
quechi: fenfim,lente, feftina lenre; at cum 
verbis, utroque rnodo poni poffunr* De his 
adverbiis cum particula ca formantur verba* 
152. E. g\ nochican , aUhuecan > lcnte proce- 
dere. 

1 6. Adverbia qualitatis quae refpondeant 
Latinis in & I fecundse declinationis. E g. 
certo, certs , fan&e , jufte, re&& , &c* item in 
er aut e tertiae declinationis* E*g. facile , fa- 
ciliter, difficile, difficiliter, &c, formantur 
in Chilenfi Idiomate non folum per adje£ti- 
va , verum etiam per fubftantiva, verba & 
adverbia ut di&um 287: ;♦ addendo gechiv. 

quechi. 






$b • *#fc iff 

quechu E. g* cumequechi, bene* hueraquechi, 
male, leuquechi, cerro* 

17* Numeralia funt rnivuchi? quoties. 
alduchi, faepe* At NB pichichi, non eft in 
ufu , fed ejus toco dicitur alduchi no , raro* 
gwmi mita,icmd , una vice* wwm mita, de~ 
cies* pataca mita, centies* huaranca mita, 
millies quinelque mita, quinelquemel , Cjw*- 
«?*/, aliquoties : /?zV/;i mita , non dicitur* Ut 
fiant negativa, additur no vel in fine vel in 
medio. Epu mita no v. epu no mita, bis non, 
haud bis* quinelque mel no , v. quinelque no 
mel, non iemel. alduchi no , aldii no mita> 
non fepe. ca mita, iterum* ulcatuQe v* ca 
mita tdcaQe , canta iterum. Marichi : fignifiU 
cat imo* decies* ado, eft numerus determU 
natus pro indeterminate & confufb* E*g* 
tnavichi veipibin, illi dixi fexcenties , plus mil- 
lies, pro faepiffime ilium monui* 3tio* figni- 
ficat propofitum firmum & feriam volunta- 
tern faciendi aliquid vel non faciendi* ma- 
ricbi aiulan , nolo , nee perficiet > quamvi$ 
maxime inftet, urgeat, ccnetur,ut faciam* 
marichi vei pile, vemlabin, quamvis cenxies, 
millies jubeat,mandet 3 imperet 5 nonfaciam. 
marichi lali rume, Patiru Qetulaian , citius 
mihi vitam extorferint, quam Religiofum 
officiant* NB* Difcriraen inter mita & mel. 
Mita, quod eft mutuatum a Lingua Qiiichu& 
feu Peruviana ; folum numerat vices prae- 

fcin. 



15* 



lb m d& 



fcindendo a tempore , fed mel applicatur ad 
fignificandum ram numerum quam tempus, 
feu inquot occationibus* quine mel , femel , 
in una occafiotie*. epumel? bis 3 in duabusoc- 
cafionibus. 

ig* Hae di&iones: prima, fecunda, ter- 
tia,&c. vice, vertunturutvidereeftin exem- 
plis. i) Veula amocaquen y v* veula ni amo- 
caquen-i nunc prima vice irerfacio. tva tani 
eputun ta ni t$iaw> nunc fecunda vice mihi 
venam incidunt, (ecant, mihi fanguinem ex 
brachio> pede, venis mittunt , detrahunr. 
tva ta ni melitunta mipihin y jam teadrno- 
neo quarra vice, a) nal quine mita , prima 
vice* nal epu mita , fecuoda vice* nal quine 
mita tubi-i laQmeiu, primo ilium i£tu, vul- 
nere occidic, peremit, inrerfecit. 2) citlatu 
cudei\ vill narhhi ta ni cuVdn y v 4 ta ni culatun 
mo ta ni'cuden'y '&c. tertio lufu, ludo, !u~ 
fione tenia omnia amifit, omnium ja&uram 
fecit) nihil illi reliquum fuit, omnibus ert 
exutus* culatumo) v* culatun mo\ v. culatu- 
$ele> kueunQki, in tertio lufu confiftit viftoria. 

19. Hae: hac vice, ab eo v. ex eo tempo- 
re fie redduntur: vachitu mo /meulaiaimiy 
palmam hac vice non confequeris, feres, lu- 
craberis. veichitu mo cuwivalcaumecuumeimi , 
ex eo tempore omnia tua ad interitum ver- 
gunt* 






*3§(3 



■*■ 



if7 



20* Adverbia bifariam, trifariam, multi- 
fariam, v.dupliciter, rripliciter, &c. expli- 
cantur imo addendo Nominibus numerali- 
bus ad cum Qen , vel commurando Nomina 
numeralia in verba. E. g. epu ad Qei ta mi 
pepium y v. epui ta triad pa mi pepium , duplex 
elt veftis rua, v. veftiris duplicirer. 2do.ad* 
dendo rume. epu rume pepium Qeimi, idem. 
3tio* mutando rume in parricipium , item 
addendo quecbi : epu rumequechi v. epu ru- 
meluvempiny duobus modi's illud feci* earn- 
melu-> ca vumequechi ■> alio modo* quinelque 
rumelu-i vumequechi , aliquo modo. aldiiru- 
me-, rumeiyvumelu-i vumequechi , mulrifariam, 
multis modis* aldxx rnmequechi no , paucis 
modis* NB. rumelu v y rumen cum Nomini- 
bus vel Adverbiis quantiratis quantiratem vel 
craflirudinem indicate E g. aldii vumelu v. 
rumeiy valde craflus, pinguis, obzfas.pichi 
rumelu y muna rumelu. Item ad notat imo. 
confanguinitatem* f03* ^do. mores bonos 
vel malos, Qelai ta ni advachi cabueUu-> hie 
equus non videtur malus. epui taniadizm- 
bidexter , duabus fedet fellis* 

2i* Adverbium negativum quod refpon- 
deac Latino ni , Lingua Chilena non habet, 
verum fupplet particula qui cum fuo Impe- 
rativo. E< g« ne feceris, noli facere/ vem- 
quilmu 

22» 






i 






iff *%k> ^ ip 

2a. Adverbia ad refpondendum quando 
quis vocatur, funt duo : chem tkai. Quidam 
rudes & inculri refpondent an! 

%1< Adverbia Taxativa fat, facis: funtdua* 
I mo. Vanten-i vent en, & fignificant imo«. 
non plus , baud amplius : venten* venten. zao. 
fa&um verbum eft idem , quod fads eft , 
fufficit, venteni-) ventencai, ventenpe. Et his 
vocibus utuntur ad fedandas difcordias, nd 
vagitum feu fietuminfantiscomprimendurTU 
Item in menfuris, &c* item fblet e(Te ultima 
claufula in colloquiis, ac ultimum vale, ven- 
teniy ventencai vacbi d%u. ado* mtn quod 
fonat fatis, atque etiam fblum, tantum* el- 
mi mtn •> tu fblus, quint mtn 7 tantum unus* 
m mtn votm> meus unicus filius* Rechemtn 
mlei) (bli Indi adfunt. Hoc item adverbio 
fuppletur nunquam,fed tunc ponitur affir- 
mative* Tva ta ni mtnpeun, hacfblum vi- 
ce nos videmus. Suppletur etiam nunquam 
per particulam //^dnfertam verbo negativo* 
Femhuelaian^ non faciam impofterum. Ex 
wnten & mtn fiunt abftrafta mtnt&en , ven- 
tenQen. quimlan ta mn mtngen , nefcio quot 
v. quotnumero litis* tva ta ni mtnbuen v. 
taniventenhuen, finis, non poflum ultra, 
nihil fupereft, finita res eft. tva nimtnn* 
hoc poffum praetereaque nihil, cbeu mtnaimi 
v. chem tami mtnal? quoufque pervenies? 
ta ni mtetun , v* mtetm ( fblum ) quoufque 
potero» 24. 



24* Adverbia quantitatis indeterminarae 
/unt chumtn > quantum» vanten v* venten> 
tantum. Applicanrurque tarn quantitati con- 
tinual quam difcretae* chumteni v chumtn 
Qei ta mi ovifa ? quot oves numeras ? ^/m- 
/^»i vachi mmntt? quantum eft hoc lignum* 
miviiQei ta mi votm? quot filios habes, mu 
vutai-, eft valdealtus, magnus, procerafta- 
tum* mu rumei-, erafTus , ebefus* Rehqua 
adverbia quantitatis ram continue quam di- 
fcretae funr aldu>cad : cauchu, multum. Pi- 
chi cum Nominibus fubftantivis eft adje£li- 
vum parvus , cum verbis eft adverbium pa- 
rum* pichin vinuy parum vini, ubi parum 
eft fubftantivum , m\aldiin> multum* Ex 
adverbiis fiunr verba pichin , parvum efle* 
aldunj cadn, cautxm? cauchiin> multos efle. 
cauchun fignificat etiam traniire, jungitur- 
que cum pa > me. 

2j\ Magis refpondetzW, tlo> nocbijom, 
plus^mphus* lndeiodn 7 non>iorw?. Aover- 
bia comparativa ficnt anteponendo iod ad- 
verbiis finitis in Qechi v quechi , zW lefquechiy 
currendo citius, iod cumequechi , melius, 
Eodem modo formaotur fuperlaritfa ante- 
ponendo marichi iod , marichi iod ewneque» 
thijoprime. Si iuperlauva fuerint abtoiuia* 
adverbia fient vel per marichi iblurn, E. g, 
marichi cumequechi , op time; vel addenda 
quechi fuperlanvis abfolucis, quae fiunt ex 

ver- 



VI 




i£o 



m # • ■&> 



verbalibus cum particula ten, cbovuntenQe- 
cbi v< cbovantenquecbi , negligentiflimejom- 
nino negligenter. 

26* Quando Adverbia tantum, quantum 
funt relaciva > fient imo per uuaun efTe pa- 
rem , aequalem* wz/# z/i v uyauQei ta mu quimn- 
eftis in littens, fcientia, doftrina pares, uu- 
au$ei ta mi quimn y ta mi petti ta m quimmm> 
mo v* eQu v. uuauiQu ta mi quimn > ta mi 
petti ta ni quimnon eQu, tantum tu es peri- 
ms, quantum ignarus eft tuus frater. 

27* Habet haec Lingua quod refpondeac 
quando in terrogativo, nempe cbuml ,atnon 
quando fine interrogatione . hinc imo abs- 
que omni adverbio utuntur folo fubjunfli- 
vo :aculi v. acutuli^ qunndo advenu ado abs- 
que fubjun&ivo fimpliciter E. g. acuipiru y 
incbe mlelan va meu, pefte graflante, in om~ 
nesque fevienre>egoaberam. 3tio, perge- 
rundium Ablativi; ni acuabuum v. tti acua- 
bun mo : quando erat venturus* 

28. Adverbium Vix explicatur imo per 
Qecbi) at NB. quod Qecbi cum Nominibus 
elt participium in lu e* g* cotyecbi id eft co 
Qelu: Qecbi co, id eft Qelu co 200, fignifi- 
catur per buera v* bueraquecbi. Huera mo- 
Qen> bueraquecbi moQen > segre vivo, vix re- 
Ipiro. qtio* per ape v* ?pe* ape acui , v$te- 
pelcaquebi ta rUca, vix vcnit > quando totam 

do 




domum concitat* epetuui,v*apetuulula$m- 
mebi quine cunuvaly vix exivit,quandopau- 
perem vita exuit, privavk, de medio fuftu- 
lit, morte affeciu 83» 

29. Adverbia hortativa funt imo. ca, 
quod Temper poftponitur , & ordinarie cum 
Futuro vel Imperative: non imperat, fed 
fpiritus ac animos infundit* Cum reliquis 
Temporibus eft adverbium confirmativum 
vel affirmativum* ado. ea. at iftud ex Lingua 
Hifpana videtur accerfitum* 

30* Potius quando fequitur quam, red 
ditur 1 mo, per adverbium iod & verbum 
dimen> quod fiet Participium, fi fenfus id 
poftulet, & fi ponendum fueririn Prseteri- 
to, eriam cum motn. iod cxxmeabui ta ni u- 
tuabuel) ta ni mlecatuabuel mo va men^ po- 
tius abirem, quam manerem hie. iod cilmei 
ta tli ilomom, ta ni icbaQuamom mo , potius 
carnem, quam pifcem comedi. 2do, per no. 
eofque iqueUebin^ Hon no > potius pane > quam 
carne vefcor. 

31. Jam jam: ape velepe. ape x.epe tana* 
miiai, jam jam cafurus. 83» 

32* MoXjftatim quando eft fblum , ver- 

titur per adverbia Temporis : at fi jungitur 

atqueut, redditur imo, pecveich\mucbar, 

v, rnutai. Si fenfus eft de futuro , potent 

L etiam 



etiam fieri per praeteritum fubjun£tivi veicbi 
V* muchat acuai v* acuU, deftuQeai > tnox til 
venerit , conjicietur in vincula, in carccrem, 
rnanuni illi injtcienr. 

33. Eft Regula universalis, quod quaeli- 
bec pars orati©riiSr ? ex qua poteft fieri ver- 
buro , poffic etiam efle adverbium affumen* 
do Qechi v. quecbi , vel n auferendo, Velpo- 
nendo illud poft n ulrimum. 

2§9. § 3- De Adverbiis propriis 
Linguae Chilense. 
1 mo Rume. 224. 2do. CaUL 193. 3tio* 
Re. 222* 4C0 Em, ema. 200. fto* Ula.229. 
6to.. Petu. 21 f. jmo.Marimari, quod eft 
adverbium uflcatiffimum > ac fignificarioni- 
bus abundans, exundanS) inundans. 

Etyrnologia eftab idvetbioimtri's decern, 
unde mart man, decies decern, & eft mo- 
dus affumptus a Lingua Qutchua: nam In- 
dt Peruviani fe invicem ialurances dicunt 
chiQca chuQca, <juod fbnar decies decern. 
At m Lingua Indo-Chilenfi habec fignifi- 
cationem magis amplam : nam 

1 mo. Eft Adverbium gratitudinis : nam 
quoties Indo Chilenfi aliquid dono dacur> 
velaliud quodcunque praeftatur beneficium, 
vefyondst rnari fftari : ago &habeogratias> 

amo 



tit ^ e^ 



163 



amo temulcum de tua liberalitate: charitace, " 
diligentia, grata mihi Temper erir tuidoni, 
benefkii, munufculi memoria* :zdo. eft for- 
mula falutandi , valedicendi, &c» nam in 
congreflu & quoties falutant auc valedicunt, 
dicunt marimari: falve, £alve - plurim-um "j 
faluce te impmior, jubeo tc falvere , bene 
vale, valete pariteromnes, optotibibonum 
diem , contingar ribi felix fbmnus, ferver re 
DEUS: omnia haec & alia fimilia fignificat 
mari mari Et refpondens, etiam marimari 
refpondet; (eu ialve tantundem,& tu falve 
perpetuum; eandem tibi opco falutem, & 
ego vicillim tibi bene precor; idem ribi op- 
to, valebis tu quoque,&c. 3tio eft adver- 
bium obfccracionis» mari mari Buremeen y 
rogo, obfecro,obteftor, manus ad te (up- 
pliccs tendo, per DEUM peto, ut mihi igno- 
fcas, veniam des, ne me rogantem (iippli- 
cemque rejicias. 410. mittendi falurem.&c 
///iu mari maribichi , ta ni mari mari elnabi- 
mi, falutem ipii a» me dices multam , pluri- 
mam, falvere eum jubebis meis verbis, fa- 
lutem illi rurfus a me nuncia, (ah ere ilium 
quoque a me jubebis. j-c6 4 iixmari mari 
fit verbum mari marin v. mmrimariln\ (igni 
ficat omnia qua 3 marimari. Qu ?; omittunr 
falutem absque pin>> dicunt: aldit marimari- 
Xen v '♦ aldit marimarilelaen : At cum pin: \al 
du mari maribicbi\ pi^piabimi , y. aldit mari 
maripieimuy piabiini. 206. 2^4, 

L-z Ad 









1 



i&4 



^fe» # «#> 



Adverbia Vocativa non habent nifi hoc 
unum em: at utunmr fuo proprio invicem 
fe vocandi modo. imo. Nominibuscon(an« 
guinitatis* 2do. terminis communibus cum 
variatione aliqua, aliisque, E,g. Vocat fi- 
lius matrem : chacha. patrem , cbachai, chai, 
%ai. Vetulasvocant cut pro cuye. Decrepi- 
tas cufepUu-t animavetus, fenex. Fratres ac 
forores fe voeant invicem* Uam, pro Uamu- 
en % lamuen. Viri fe mutuo vocant vur> 
terminus proprius HuWidrium. Filii matres 
etiam Papain Pai vocant: & Pater filias na 
v. nahu pro xiahue. Quando fe appellant 
Nomine proprio, aut gradus confanguini- 
tatis, addunt cau E*g, XXuque cai! 6 Ma- 
ter I Chao caiyd Pater! Huinca cat , 6 Hi- 
pane I Bernardo cat I 6 Bernarde, &c. f. 

290. CAPUT X. 
DE PR/EPOSITIONIBUS. 
1 mo. A,ab* Praepofitio vel poftpofitio 
( ne Inftituamus qu-aeftionem de nomine) 
in Chilenfi Lingua magis ufitatata eft two, 
quae etiam pronunciatur muv.meu y & se- 
quivaiet quam plurimis praepofitionibus la# 
tinis , ac pro iis abunde fupplet* imo. pro 
a , ab* car a m<i, ab urbe. ido. e , ex. lemu mo, 
ex nemore* 3tio. in. rulu mo, in campo. 4*0* 
de* roumo, de ramis* yto* pro. eimz two, pro 
te # 6to. cuin*cbtfO7«0,ciiimpatre. ymo.per, 

lelvun 






MvunmO) per agros* 8vo apud, inchemo y 
apud line, ^no, propter. Huerilcan f/^prop 
ter peccarum, ioma ad. mapu mo> ad re- 
gionem. 1 1 mo* in. charu mo , in vas. i imo* 
inter* eimn ma^ inter vos* 13* erga. DIOS 
mo-i erga DEUM. Praepofitio wo etiam fup* 
plet pro va mo y* fc« //20, jungiturque cum 
omnibus Perfonis modorum finitorum* #- 
quilmi mo-> pro uw /;zo > non eas illac, illic>il- 
luc, Gaudent eriam figura Apoliopefeos ta- 
cendo vel oroittendo nonnunquam mo. in» 
che Qelai > pro inche mo Qelai, per me licet.2 8 ?♦ 

2do* Absque 5 idem quod fine ; fit eodem 
modo. Addi poteft , quod quando' jungi- 
tur verbis abfolutis; non fblum poteft fieri 
per adverbia negativa, fed etiam per Parti- 
cipium in /// negativum* E, g* inolu uiita- 
quelaimi vume , nunquam exis, quin v. abs- 
que eo quod cibum v. potum fumpferis./K- 
nolu tuutui , tacitus exivit* Quando interve- 
nit Tranfitio primae ad fecundam vel fecun- 
dae ad primam , non fiet per ejusdem parti- 
cipia, uti fit per participia ad tertiam, fed 
vel per Gerundium Ablativi. £♦ g* utuimi 
tii ptnoeiimy me infalutato abivifti: vel per 
Tranfitiones modorum finitorum, uttdmi 
pilaen. 

3tio. Ante, imo, quando jungitur cum 
Nominibus Temporis , fit per adverbium 
L 3 tf>£ 



1 66 



m* 



d& 



ape v. epe. Ape quine cuyen acntun v. acutuan-, 
ante men (em veni v. veniam. apt raQi an- 
tulaiai) ante meridiem morietur. 2. quando 
habet annexum quam , fit cum ula poftpo- 
fitum fubjun&ivis negativis: comutunobilmi 
ula ta DIOS ', piaulQeaimi , antequam frua- 
ris DEO, rnulta tibi f'unt perferenda. 

4to. Clam. Quando eft adverbium , & 
verbis jungitur > verti poteft i per vuri. 
vuri ieiyfhm portavit. 2. per Uu?n. Hum cu- 
paiy venitclam. 3, peradverbia Uwmquecbi> 
elcaQechi. elcatyechi nuaiauquei , clam , clan- 
culum pergraecatur , fcortatur, in luxu ac 
libidine aetatem agit. Si jungatur Nomina 
bus, reddi poterit per eadem adverbia ad- 
dendo no Nomini. elcagechi ta ni chao ti- 
papatui v. tipapatui quimnolu v. quimnoel ni 
elmo, clam patre, patre infcio exivit, egref- 
fus eft* 

jto. Cis citra : trans, nome , carcu , cis, ci- 
tra : nopa* quamvis nopa eft proprie ex hac 
parte aquae vel viae: unde melius vertitur 
per particular™^* poftpofiram Nominibus. 
E. g. mahuida pa , citra montem. Quando 
citra eft praepoiitio taxativa vel exceptiva, 
non fiet per pa fed per no. ViUtoqitiaimi^ 
latgmn no } ad omnia fe extendet tua jurisdi- 
£tio, citra mortem. 213. 287: 2. 

6 to. Contra, cum verbis intranfitivis, fit 

per 



4fc • ^ 



167 



per mo. Mculen eimi mo, fum iratus contra 
re* Cum verbis aftivis, u quando praecedic 
verbum , vsrbo pra inferunt. pipraeneu, lo- 
cucus eft contra me. 2 mtepoowit Huera, 
v. hueramna. Huera v. hueramna pieneu, 
contra me eft iocutus. huera v. hueramna 
niemu, eft tuus eontrarius, Qehuelai dQuin- 
chiu trnftiihil eft nee contra me, nee con- 
tra te* Qehuei d$u inchiu mo, adfiint quae- 
relae contra utrumquenoft rum. Qehuelai dQu 
vachi huentu, nihil contra hunc indum op- 
ponunt, objiciunt. Contra, fi fignificat ex 
'adverfo, e rcgione; rito, ritoinche v ni ri- 
to inche. 

7mo. Coram, luppletur j. per ina, pro- 
pe. ina Pedro, Pedro xti via: ina Pedro mo, 
coram Petro. 2. per ad: eimi mi ad mo, co- 
ram te. 3- per a$e. Apo ni aQe mo , coram 
Gubernatoie. 4 per taftu: taftu inchiu v* 
inchin , coram nobis. 

8vo. Cum e$u v. moJ Chem me v. chem 
eQu rputihimi vachi mamll? cachalmo v. e$u. 
quo iltrutnento fomafti hoc .lignum? fecuri. 

9no 4 Erga V. a, ab. Extra adverbium 
huecim; praepofitio, ur in exemplis: tutelar 
mi ta mi piel men , vemn meu, extra chorurn 
faltas. huedhued Qetui } v. huedhiiedi,vMued- 
huedtui, infanir, deiipir, de poteitate mentis 
abiit. caQeduamn, catiiduamn, ecftafin pati* 
animum i api , abnpi , aulorberu 



% 



1 68 



3& 






& 



i o. Infra, i, nau , »/z«p& , ^ mo , *<?£ ma 
/>/<?; deorfum. z> mmche. minche gilan v. 
m£ Cji/tf/z, vadum inferius tranfire, fuperare* 
minctie pmxpuya], Cub axilla» 

t U Inter* i 4 ratjz $k raQin v. ragintu. ra- 
Qi v. raQin puck v puche mo: v. raQm mo 
puck, inter homines, in medio hominum. 
raQtn v. raQintu anu$e ,fede medius, in me- 
dio, 2, uudanmautnn> dividite inter vos. la&- 
muiQu, alter alterum occidit, mutuis vuU 
nertbus conciderunt* g. Qiiando funt plu- 
res, qui ad aliquid faciendum concurrunt, 
& ifti plures funt ejusdem generis in ilia li- 
nea, quamNomen exprimit, tunc elegan- 
ter adhibetur Nomen illud genericum una 
cum litera u; & fa<2um verbale jungitur 
cum particula perfonee refpondente. E. g. 
TainpeniumdeumaVLein ruca y nos fratres ft^ 
li , v. nos fratres omnes fimul v. unadomum 
banc a fundamentis ad colophonem erexi- 
mus, vel (ut Hifpani loquuntur ) inter nos 
fratres perfecimus, perduxiraus* ta in moxi- 
mahueun , inter nos confanguineos. ta ni 
maUeun peniun ei$ncai> inter patruos, fra- 
tresque. ta in quine ckun , inter nos qui 
ejusdem fumus familiar, domus, vicinitatis, 
©rdinis* 

ti. Intra, intro: minu, puminu: dicitur 
tmmpu folum, pit mlei } intus eft, pu ruca, 

intra 



intra doftmm. Inde minutun, minuln, intro- 
mittere* 

1 3. Juxta, prope, quando eft adverbium, 
llecun. Si diftantia eft parva , ina ; inde lie- 
am, inan E. g* lieculei, parumabelh inapra- 
quei, accedir* diQelei, eft propinquum,pro- 
ximuim diQelbiQe, paululum illud remove. 
dentumn v* pelolemn , #Mi diQelelai ta tnn la- 
ial, attendite & vigilate, quia mors appro- 
pinquate nee longe abeft hora, quae vobis 
vitanr^inien Quando juxra eft praepofirio, 
verri poteft 1. perpu: anulenpuhal, fedeo 
ad,prope,juxta ignem* % per tafytaf leu- 
vu, v. leuvu mo, juxta fluvium. 3. ina. ina 
leuvu , v. ina leuvu mo , prope flumen. eimi 
mi ina, haud procul a te. inaltu leuvu, pro- 
pter v. praeter ripam* 

14- Per. quando (bnat juramentum/w; 
fi obfecrationem via. DIOSfm/ BIOS ni 
via, per DEUM CXM Si motivum, mo. 
inche mulai, v* inche molai, v* inche molai ta 
mi umautual, per me non flat, quin dor- 
mias :4,9a. inche uQepieimi, per me licet, 
ut eas* 290: i„ 

if* Poft. 1. Vuri, Vuri coyam, vuri coy- 
am mo , vuri mo coyam , poft quercum. Ex 
vuri fit vuritun , fequi , regredi. vurilen, fla- 
re retro, a tergo. vurintun, abdere fe, fe 
Qqgultare, fua tegere, celare, diffimulare, 

vu- 



■ 




vuriQnen, fraus, dolus, perfidia. vuriQnen- 
iun-) cretizare, vulpinare, fraudulenrer age- 
re* vuridQu, res fufpe&a* vuri ' piel> di&ain 
abfentia, a tergo, iido* man. eimi inanQeimi 
v.inaleimi, tu fequeris. gcio cpuQentU) pri- 
mus a primo. culaQentU) primus a fecundo/ 
tnelitfentu, primus a tertio 5 &c. Qelaita mi 
ehtQeam v cluneal} inaQechi acuimi , v, ///^Z- 
palaimi , tenpalaimi , fero venientibus ofla. 
410* Vuri fan Cuan > poft feftum fan&ijoan- 
nis* j* to* rtf/w». rft/w/i quinecityen cupatuan, 
redibo pott menferru 6to »;/j0* aldunmamo, 
poft longum temporis intervallum.^/cbim/7^ 
mo,, ftatim, poft exiguurn temporis* rft/?#/ 
MW, poft pera&a n&gotia* rupan umautim>> 
poft fomnum. chiUcatuli umautmnen , poft 
ftuduim eo cubitum* deuma ta mi imomlra- 
pituitniy poft menfam v. bene potus, vo- 
niuifti. 

iC Praeter; i.re> mtn* Vitt amomaripa* 
iaiQn; re vucha v. viicha mtn amomaripalau 
ai y omnes prseter fenes , exceptis (embus» 
precibus interfunto. v. 2. -vitt amomaripaia- 
i$n y pu vucha no, 3. ovifa nielan , mart mtn 
nien v. re mari nien^ non habeo oves prac- 
ter decern, chem cumelcaeimu, re umautim 
cumelcat]tieimu r n\\i\\ tibi prodeft praeterdor- 
mirev chmi rume d$u aiitquebi tacbe> lanno> 
V.Ian mtnaiuiabif omnia amant homines 
praeter mortem* viU rupaquei maputu dtxu y 

DIGS 






DIOSni aiuQen no, vi DIOSni aitt^enmtn 
afrupalai, omnia pratereunt prseter amate 
DEUM viUchi d$u mo cumelcaqneimi , mi 
Miffa picloel no, v re mi Miff a picloel mo eii- 
melcaqaelaimi, omnia facis lads' bene, & fa- 
ns accurate praeter infirvire Miffe, V, nifi* 

17 Pro» CbaUua eluahuen v. chaMna ni 
eluabnbin , vilu eluuyeen , xriihi dedilti ier- 
penrem pro pifce. Ta ni ciimeQen mo bure* 
nieaein mo ta BIOS, pro bonitate fua tnife- 
rebitur noftri DEUS , v. propter fuam bo- 
nitatem. mipiitimmo aUciiMiffalaimi, pro- 
pter potum non inrerfuifii Sacro* DIOSni 
via, propter DEUM. 250: 1% 

i8*-Prope..V. juxta. Propter. v. pro. fi- 
ne* inadiiamnoquecbi v 4 inaduamnochi notu- 
caqueimi, inattentus res proteris, obteris, 
conculcas, pefundas* K ralli deumaimi cafca- 
ma\\ Qenolu, v, cafcaman no eimi, absque eo 
quod fit rui officii; nee lis opifex lancem 
ex Jigno formafti. quidu titpubi ta ni peni , 
vaquinobilu ta ni chao , fine v. absque reve- 
rentia erga patrem, fratrem ipfernet verbe- 
ravit. hueracaQei raquiQenolu, injuriofe ac 
fine omni reverentia rra&atu?, vex3tus,ex- 
agitatus eft. huera duQucabimi mi buerilcano- 
eteu, male eum verbis accepifti fine caufa* 
cahuellu tgenolu aldunmalbin ta mi pemeabu* 

bin % 



m 



**»•.«** 



bin , quod equo carerem tardius ad te vifen- 
dum accefli. chum cofque catuabun v, chum 
catucofqueabun ' Qenochi cuchillo v* Qenochi cu- 
chillo moy qua ratione panem fcinderem abs- 
que culrro. maldittulaimi nime tamiialQe- 
nocbadi) nontangisfinevabsquefalecibum. 

tjsf. Sub, v* infra» io.$u$zv>huente. Hu- 
ente ktal miauquei^ multis calamitatibus ex« 
ercetur , multas aerumnas fuftiner. huente 
ktal umautuquei 3 nullis penculis terretur* 
huente glam temlaimi> non es bene educatus , 
eruditus , inftruftus* huente glam temmquebi 
ta ni puyaU: prolem fuam > fuos gnatos 
Chriftianae fidei rudimenta docet, urbanis 
moribus inftruit, ad humaniratem informal 
duamtunmaeimi , fuper v* de te cogito. hu- 
entelMn, illud fuperpofui* huente mlei^ \\u« 
ente mefa, fupra flat, fuper menfam. 

20. Supra, 1 mo, Huenu y quod plures ha- 
betfignificationes, nami. coelum , coeleftes- 
que regiones fignificar* 2. cum n huenu, 
alicubi e(t magifter. 3. furfum, 4, fuper & 
fupra , poniturque vel fine praepofitione,vel 
cum mo poft nomen , v. cum mo ante no- 
men. E. g. buenu pdlJ, v. huenu pdU mo , v* 
buenu mo pdU > fupra pavimentum* plquitu- 
quilmi huenu mo y v. huenu pie-) ne cum Diis 
gigantum more pugnes, in caelum ne ex- 
puas* huente leuvu, ad verfo fluorine, huente 
v.buenpepk) fupra* ' zu 



H 



21* Tenus* i.pte. ancaple : usque ad me- 
dietarem, loncople^ ufque ad caput, 2. ri//#> 
pel ciitii) collo tenus, 216, 

22 Trans v, Cis,citra. Verfus*. lafquen- 
ple v lafquetkmo pie , verfus mare. ?;#/?/<> , 
vamople-) tvapk> tva mople, hue, hac* v** 
ple > tveiple , z;« mople^ tvei mople \ illac,iftac* 
teyeple, teyemople, i!luc 4 iy?/>/i, alio,nonad- 
mitnt moj neque vauple, teyeuple^ quia iw# 
derivatur a iw w, & #ye# a /£j£ »/*«♦ ^«/* 
nenple: ex una parte, verfus imam partem* 
*/?//7^/e, verfus utramque partem, villple^ u* 
bique. vachiple x ex hac parte* NB, Huilliches 
dicunt/>/e pro cat, & /?i//^ cofqite pie, pro 
pz//a/ oj^tfi fj« j panis & potus. 

23. Ufque v imo. ciitu* leuvucutu> leuvu 
mo ciitu* ufque ad fluvium* cumebuelaian , 
laQmelmi cutu, noncefTabo, non definam, 
donec v. u(que dum te occidam* eimi mo 
cutu, ufquead locum, ubi ftas. inchenimlen 
mo cxxtii) hue ufque ubi con(i(to> perfifto* 
ado. ple. V* Tenus. 

291, CAPUT XL 
DE GONJUNCTIONIBUS, 

i* Ac,atque,&,etiam:ft#: haec conjun- 
£lio cai (uppletur imo, cum huen. E* g* 
votmhuen , pater & filius. conihuen , matet 
& filia*a;o4> ado*cum/>te» 250:22. stio. per 

lilepfin 



»74 



<%, 



w 



fiiepfin reducendo Nomina fingularia copu* 
lata cum,&j ad Numerum Pluralem, E, g; 
eimi inching ego & tu, rsos duo. teytnmtt^ 
tu & Hie. inchin , ego & vos , vos & no?. >£, 
J8* 2,1. Cai quandoque eft pa'rticula exor- 
nativavocativa; Chao cai/ o Paten Ntique 
cai/ o Mater! 285. 

ado. Aut, vel, item ve encliticon. chei, 
chemai , cbiUi . Qepei ,pei. Tva chei 5 teye che- 
mm r mt hoc aut illud. ciimeQetuai chei , cu- 
me ^etulaiai chmai\ erit tempeftas vel fe- 
cunda vel adverfa , aut ferena aut turbida, 
288: 6, 

Itiqu At , attamen , fed , tamen. i. /;o, mau 
Fill ImenequeiQn > inch mai no , omnes fa- 
ran tur, at non ego. v. inchemai huenequelan. 
2. inei chilkatulai fume , inch mai chillcatu- 
quen> nemo ftuder , at ego Iftteris navo ope- 
ram ; nemo eft mufarum cultor, at ego fum 
difcendi eupidiffimus ; nullus fe ad littera- 
rum ftudia refert , at ego; totus in eo fum , 
ut animum do£trina excolam. quimlaimi pi\ 
Qeimi > eimi caQei ta mi duam> dicunt te non 
intelligere: at tu optime fcis, quo curfumdi- 
rigas,quam viam teneas,fequaris. V 4 imo. 

4to. Ergo , ideo , igitur. Feimo : vei ni vta> 
DIOS ni piel raqiiilahimiy veimo alhue vuca 
upe piQeaimi > DEI mandata non (ervas, er- 
go condemnaberis* raquilabimi ta mi to- 

qiik+ 



m> 



• 



**> 



*7f 



quieten , veimo tpuQeaimi, fuperjoribus obe* 
dientiam nonpr&ltas, ideo vapulabis. 

$to* Equidem, qui.dem* mau Imhe mat 
DIGS H ni piel inattuquebin, equidem DEI 
mandara lervo. item vet/iQe mat-) fac fis. 

6to* Et,eriam V. ac,arque. Ideo V^ er- 
go > quia, imo i Huelu, quod fclet habere 
adjundrum mai, & interdiim inrerponunt 
qui. E. g. huelumai •> hueluquemai Verum 
adverbiuro ; non (alum ; in hoc idiomare o- 
mitticur* chQarcubi, hueluquemai latgmtubi) 
vulneravit, imo Lnterfecii. cumeQei piQeiy 
hueluquemai marichi iodi ta ni cumen, bonus 
imo opti-aius. Huelu etiam figmficat: at, ta- 
men * arramen* vill alcitMiffapaqueitgn , huelu 
eimi no, v. eimi huelu no, omnes Sacro in- 
terfunr,artamen ta non. 2. ina, & eft ele- 
gantius. chQarcubi, ina laQmtubi> ilium pri- 
mum vulneiibus, demum morte mul&avit* 

7 mo. Ne. cam. inche cam aiecahue $en ? 
incbe aiecahue Qen cam chi ? Egone fcurra ♦ 
egone parafitus? ta ni umautunoabum , nan^ 
pUmeuyei, ne dormiret, ambulatum ivit. 

8vo» Nee, neque, rume: eimi rume no > 
nee tu. tva rume vemlaiabimi , tva cat vem* 
laiainfi, nee hoc fades inei rume inchiu, neu- 
ter, nee ego nee tu, inei rume eimih M^ 

tu 



l 7 <5 



3& 



dtf" 



tu nee ille. inei rume inching neque iffi,ne- 
que nos, inei rume Pedro Path e$u qidm- 
ChiliduQuquefaimU) neuter nee Petrus nee 
Paulus linguam Chilenfem caller* ulaian 
mlecatulaian rume , nee ibo,necman@bo* 

9no* Nifi* re ->mtn* re eimi, eimi mtn> 
nemo nifi tu* re cofque pin> panem folum 
poftulo* 

io, Quamquam, quamvis* cumeQelu ru- 
me v* chmelu rume^ eimi chanapiiiqueknolali- 
mu ta mi chao , quapivis bonus , Pater tuus 
iua tibi arcana non pandit, non communis 
cat, non patefacit, non manifeftar* 

ii* Qua , quatenus, fecundum quid, ma 
& faciendo ex nomine abftra&um : ta mi 
mapucheQen mo , QoUirqueimi r qua Indus po- 
tu te ohruis, ingurgitas* ta mi chumQenmo 
vei piqueen , ta mi PatiruQen mo chei, ta mi 
HuincaQen mo chemai, quatenus mihi hoc 
dicis ? qua Miffionarius , an ut Hifpanus? 
ta ni aUcunon mo y rupalmavaM ta nirulmen> 
qua furdo, furdaftro, & quod graviter au- 
dit, il!i ignofcendum, danda venia eft. 

13* Quia, i* mo* mi laQmbiel mo quint 
huentu j pltutyeaimi , quia homini necemat- 
tulifti , quod hominem vita privafti, exuifti, 
tu quoque fufpendio necaberis , vitam finies, 
mi cume che^en mo awiynu v. z> cume che- 

Qeimi 



— — 

\ 



Qeimi; veimo aiiteimi, quia es vir probus; 
iwihi in delitiis es» Sed , verum , verum enim 
vero» quimlaimi pigeimi , £/»/i ?##£ caQei ta 
mi duam, (implex appares, fimplicicate cares. 

13» Si» i mo, cum fubjun&ivis; omitti. 
-tur. acute, nietuabitni - 7 eum fi venerit, de-- 
Xine.-peHU laQmabin , fi viderem ilium, tru- 
cidarem» pebabili laQmabubin y ilium- fi offen- 
diflem , peremiflem» 2do» hiievilcauyen chei 
v» tumechi huerilcauyen , tureniemeUechj fi 
erravi, parcite, 

14, Sic, ita. i.vamQecbL vamQechi uuda- 
queimi huera Uin / iiccine feparas amara 
mors. 1* vemv.vaw. vemniebi$e y fie, ita 
illud teneas» vain amoQe, lie, ica ambula. 
inche vemQen , ego fum ua conftitutus, hu- 
jus fum ingenii» eimi vemQelaimi* eatibi in- 
doles non eft* vemQelai, Qelai , Qelai veichi 
Jqu, non eft ut dicis, eft fallum, fallens. 

1 j. Sicut, ficun» velut,veluti ur, utL 
I mo» vamQehu Inche vemQelu. inche vem- 
Qechi) ficut ego 2do omitneur ficur E g» 
tli amocan , ficut fecit iter, ni piel> ficut di- 
xit, nitoquiely ficut praecepit mi vemeteu> 
ficut tibi fecit. 3tio» eimvemQelan 7 non fum 
ficut tu , tui ingenii, fuse indolis» mi chao 
vemQeimi , patri affimilises, parrem ore,ha- 
biai; inceflu refers, es patris viva effigies» 
Mi eimi 











eimi vemQelu citmei y eft bonus ficut tu» e//wi 
vemQetu quimn> fcio ficut txx. eimi vem&eiu 
inche quimlan , uti tu , fie & ego ignarus fun** 
vamQechi eimi DIOSfm pipraqueimi vamge- 
chi inche amomavipaquen , ficut tu per Deurn 
juras , ita ego ilium meis precibus imploro, 
colo, invoco. 

1 6. Tam. imo* fi fequitur ut: ventenv. 
v ant en : vantm citmei y inche quimlabin v.van- 
teni ta ni ciimen :'■-, inche quimquelabin, tam 
bonus eft v ut ego nefcianv ado. fi eft ad- 
mirativum, vertatur per mu > aldii, no. no 
citmei ta BIOS/ tam bonus DEUS J 3tio. fi 
fequitur quam: uyauitaiu ciimen-, Tu non 
es melior me, fum tam bonus quam tu, 

17 VeK V. aut, velut, veluti, ut, uti. V, 
ficut. Ut caufalefit per Gerundium Acca< 
fativi. E*g* ni ' aiuam>> ut arnem* ni aiiiabu- 
am^ ut amarem, &c* 48* 66* 67. 260. aiu- 
paquen, venio , ut amem. utut. chuchi ru~ 
me, chuchi rumeQeluy chuchi rumeQele,yaven- 
tulabin^ ut lit fit 7 non refpuam, non afper- 
nabor, 

292. CAPcT XIL 
DE INTERJECTIONIBUS. 

Tribusmodis Indi Chilenfes fuos demon- 
ftrant affe&us. 1 mo* voce & fignis accom- 
Hiddatis affe£lui 3 quern fignificare aut ex. 

citare 



citare defiderant: in duobus autem afFe£li- 
busexckandiSpraecipue antecellunr. imo*in 
affe&u triftiriae & commiferationis , adeo 
graphiee & proprias, & alienas calarnirarts 
defcribunt* ado. in amore & blandimen. 
tis. Tamblandi funt & blandiloqui, praeler- 
tim mulieres, quae uc verborum concmni- 
tatem & ornatum aucupentur,amoremque 
fibi concilient, mirum quanropere fuis di- 
itiinutivisj aliisque orationis pigmentis pul- 
cherriauun idioma corruropant* 

293, ado., per Interje&iones* E.g. tui y 
aiiu-i atittui! vox ejus qui vapukt, doloris 
acerbiratem fignificans. achuchu ! indicans 
vehementiam frigoris.' tittu > .fignum irae & 
conremprus, titiytiticam! injorise^cavilla- 
tionis ! id id! defperanonis. ehu , terror, 
horror, pavor. veicu ! ehu , e x uem > admira- 
tio. Em ! affli&ionis incheem/ omiferuiri 
me! ema 7 em/ amoris. vot ! common, & 
cbturbati animi. ananai, (knCus d Moris>dum 
jocantur & lafciviunt* hue! admirationis 
dum audiunt nova vel inaudita. 

294. 3tio* per partes orationis vel (bias 
vel compofitas, fie bbn ctmnrur viris vocan- 
dd ipfos chachai) tat chai 7 zai: mulieribus, 
chacha: exrerms , lttf/V Minantur dicendo 
tnuchai! fubinrelligitur : peaimi v< petimua- 
imi) v* nacmaeimi* Exprimunt exceilum 

M z quan- 






i8o 



«ft» 



«*■ 



quantitatis imo 4 per m/ ovifa em / 6 in- 
gensoviurrf multitudo* 2do* per gmo> quod 
idem eft quod Qeno ironice : Qeno ovifa / 
Defperationem declarant per laimoabun : caV 
h lachi: minam rnorerer. Triftitiam: cu- 
tantuQen em ! affligor ! quot me obruunt 
mala ! piaulQen em! vexor , cribulor, exagi- 
tor. lmprecanturmulieres: larwneQe , tana- 
rumege. Affe&us defiderii :pidcucm ! utinam 
haberemad bibendum* mifqui iabun em! 
mel percupio* Dolent abfentiam a Patria, 
vel a re aut Perfona amata^ ehu ca lihuen ! 
enaliud fufpirium* Ad confolandum: chu- 
tnabui > cbumgeabui ! quid agas ? Ja&antiae : 
caUi v. caUi mat! exfpe&a, videbis* item 
dicunt ironice penmaulaiaimi mat /nihil tibi 
mali aceidat. Addunt nonnunquam Nomina 
Frater> amice, &c* amoQe, amo^e pewit Qe- 
lai ! canes vocant per vachi vachi / incitant 
per toto v* to to! cohibent per chuchii. Quan- 
do propellunt equos, mulas, vaccas, -&c* 
clamant ala ala! % ale ale? jo6 yo8. 

295. CAPUT XHL 

DE PARTICULIS EXPLETIVIS ET 
EXORNATlViS. 

Duplex eft particularum exornativarum 
genus; nam quaedam ipfis verbis inferun- 
tur , de quibus jam fepe fa£la mentio eft. 
Aliae autem funt e^tra compofitionem , nee 

funt 



mm 



m* ® «#» 



i«i 



fiint pars orationis fignificativa , fed tantum 
exornativa, quamvis aliqui iis utantur non 
tarn ad corxdfinitatem & elcgantiam , quam 
ex ufu & confuetudine. Sunt autem frequen- 
ces: 



mo* Cha eft mere exornativum, & or- 
dinarie jungitur adverbio ca. Eg* cacha^Sx. 
non cum alia voce aut di&ione , & quidem 
folum icacha. 662. 

ado* Chi, i* eft idem quod cbel 2. eft 
pars eflentialis verborum in prima perfona 
Imperativi absque Tranfitione: Scfecundae 
pluralis ad primam fingularis cum Tranfi- 
tione* E* g* elucbi , elumochi , item in pro- 
nominibus demonftrativis* E. g* vekhi&acbu 
item in adverbiis numericis quinechi> epuchiy 
&c. 3tio. eft exornativum , concurntquc 
cum quacunque orationis parte, praecipue 
cum participiis in lu y &adverbiis cam^mai % 
He, &c. 

3 do* Qa. Quandoque eft pars Nominis 
aut Verbi, & tunc eft fignificativum , non 
ex fe 5 fed ut unitum verbo* E.g\ Qnatu v. 
Qatu. profe£to,mehercle. $apin> uxor mo- 
re patriae* Qacan, haurire fentinam* Exor- 
nativum , illud verbis aut Nominibus quan« 
doque intercalant, praefertim in fuis canti- 
unculis. 41 t. Extra compofitionem illud in 
fuis Oialogis frequentant, 

M S 4^ 



m 



^3 m <*» 



4to. nu ha?c particula raro invenitur, & 
(blum cum ca. 

fto. To. zij. Que extra compofitioneni 
& poft adje&iva k aequivalet articulo Plu- 
ralis, ut di£tum 10» ^do. pofirurn poft ad* 
verbia & pronornina , eft particula exorna- 
tiva. Item cum nominibusnurneralibus cum 
/ & fine/; E» g. quineque v* qttinelque^ qui- 
dam: quamvis jure dubitetur , num hie fit 
exornativuro, an nota numeri Pluralism 220. 

610. Ta* aliquoties eft fignifieativum, i. 
dum agit vices chevi^ atqueita illoutuntur> 
quando non fatis audiunt > vel percipiunt» 
quod dicitur. zdo* quando difcernit acdivi. 
dit vocem aliam ab alia: fie adhibetur ante 
ill Eg inchin ta ixi-> nos; ut diftinguatur ab 
itt> -edere ,-bibere* Cseterum quando eftex- 
ornativum, eft quo frequentius, &frequen- 
tiffime utuntur , & quandoque ponunt in 
principio, quandoque in medio , vel fine» 
nal ta tipan , liber exeo. 

7010/ Va , ve funt mere exornativa. va 
repecitur pqfk ca* vei eavav+caba. /^cum 
quacunque orationis parte, utrumquefem- 
per in fine* 

gvo* Quaedam orationis partes fignifica- 
tivafr, adhibentur quandoque ut non figni- 
ficativae, qtiamvis non communiter: funt- 
que inftar intercaJarium. E.g.vei tayveimO) 
minima 7 pichi^a v* pektya* 

CA- 









3& 



*m 



is» 



29* CAPUT XIV. 

Jdiotifmi feu modi loquendi Linguae 
Indo Chilenfi proprii 

Habet baec, uti quaecunque alia Lingua 
fuos proprios loquendi & explicandi mo- 
dos, faltem apud Latinos, quod fciam, non 
ufurpatos. E*g. - 

297* 1 mo. In gravi dolore autaffli&ione 
dicunt uudalei xd piuque , cormeum eft di- 
vifum: & quando affliftio ceflat , ac iterum 
func contend , utuntur hoc idiotifmo: nity 
tuletuita ni piuque , jam meum cor eft ite- 
rum claufum: latine, Tranfiit, qui animo 
haerebat infixus dolor* 460* 

2do. Hanc pbrafin latinam : hoc non ad 
me, ego in aliena me non intrudo; ego in 
officii mei regionibus me contineo ; Lingua 
Chilena vertit; conmpaqudan vachi dQu mo, 
vel hoc idiotifmo: inche pivalan. J27. 

3tio, Haec: quiefce, conquiefce, ad trarr- 
qulllitatem animi redi, reddunt : naiipapeta 
mi idlcuny naupape ta mi piuque. 488- 

4to. Dunrlacine dicitur veriit hora, Chi- 
leni dicunt finita eft* E.g. deui ta in iabuel> 
eft horaprandendi , edendi, bibendi* J43. 

h fto. Latini dies, nodtes Chileni nume- 
rant: epu pum> ante duos dies* epwpunai\ 
poft biduum, f 43* 

. <£to* Latini anno dant menfesfolares;Lu* 
nares Chilenu f43* 

7mo* Apud Latinos aliud eft comedere, 
bibere aliud: at apud Chilenfes eadem vox 



184 



*%& m d& 



in & edere fignificat , & bibere. ilan vinu± 
non bibo vinum , quamquam non careant 
proprio verho putun> bibere. 475. 

%vo.Cbem crhf mlei , amoquei > miaufuei , 
quis ventus?quae aura, qua? rempeftas? f6o. 

9. peeimi cupan . venio ad re vifendunn 
76. 79. 165. 

10 Laic all v. laieli ta nipitlom> mortua 
eft ipfiuxon f 58* 

II* numululaUy olfa&u non me percipio, 
non oboleo. pro : fum jejunus, integram 
famem ad ovum affero* 

12. motitui leuvu y fluvius jmpinguatur 
eft. pro: intumuit* 433. 

13 epu antii vemtfreluy v * epu antii vemh- 
hiy duos cftxtter dies. £43* 

14. Iram ob qnam exceflerunt verberan- 
do,&c. excufant : ni tani cuu> item hoc 
idiotifmo : ///;; ta ni cuu. fix. 

if. Tva ta ni mtn cupan , venio prima 
& ultima vice, yja 

1 6. Vircit mollbun mo v vircule molhw > 
absque irae, Hbidinis, &c. impetu.484 4£$#t 

17* coni Mijfa y Sacrum incipit* tipai 
Mijfay Mifla eit finita. $-24« 

i$.yemein ca dQUy Tranfeamusad alia, f 1 6. 

19* mivu coni, quot vulnera illi funt in- 
fli&a? f 33* mivu /#g*i/quotaccepit. 267. 

20* afpe vachi dQUyhtemi prapey pu puUi 
eonaiv. conpe, oblivipni ilia tradantur 3 de 
his mentio non amplius fiat» fi6 9 



I 



^fe • d& 



i8f 



; 2 i ♦ tlmi moyavuluquen > in re confido. 48a. 

22* pichin ptm duamtmeneu ; parum taba* 
ti obfecro. 414. 

23 ta mi pnen ieubin mo> quod te amem 
Ut maier filiuim s°l* 

24* Cj&*« uunmaimiy ubi transegifti no- 
£tem. 494. 

Haec pauca fufficianr, ut conftet Linguse 
Chilenae , uti aliis non deeffe fuos Idiotifmos 
& mooos loquendi proprios, quosLe&or, 
ut fervet in loquendo proprieratem , dili- 
gpnter obfervabir* 

298. CAPUT XV. 
DE ACCENTU & ORTHOGRAPHIA. 

De utroque (at fuperque di£tum Cuo loco 

1. a. 3. 4^ f 34* f 2 - S3* f 4- f f* &c. Cetera 
ufus ac Magifter docebit* 

Geirtapa6. Augufti 1772 
299. EPISTOLA. 
SRi aiuelchi Patiruem Bernardo Haveftadr. 
Mari mari # 
Aldun mira cupa chillcaeimi vachi tipantu mo ;haela 
pepi vcmlabintvaepudgu tti via. une : HuerquenChe 
fli pevalrrtn mo, epulelu : ta tti quinobun mcu Chilidu- 
ju tva. HueluadoHuerquenche nieiv cume quimnoli 
rume Chiiidugu , doi pichi mita rulmcan cai # Vei M via 
Patiru ema ! vill ni piuque meu manumeimi , viii antu 
1110 cai manumaeimi ta tni ciime duam , mi cume piuque» 
w)i aldun eiime fcdau manumeimi pitaquellcn , manuma* 
«imi cai mi Chilidugu ni Grammatica, 

Chum<jechiquimimi> inche Chillcabiq tva , ramrucil 
tom ? vei pian ado* Quiitc antu mq.pibin irtehe ta vuta A- 






~ 



1 86 



4fc <G d» 



po Nicolas Contucci : vill antu mo gneituquen pichi ta 
Chilidugu : cume quimbubiiichi, ta tti pepi glamquemean 
doimatugechi ta puChe ! veimo Patiru Provincial clue» 
neu ta mi cula Quaderno : veichi pa Quaderno pegelbin 
ta tti aiuelchi Patiru Loncopagi pigeiu : vei quimbi ta mi 
ehillcael, vamgechi quimbi u , inei chei vachi chilica» 
voe gei. 

Veimo vill chillcabin, chillcatubincai: vill antu mo 
cai utintubin gneitubin cai/ Vei tti via quimquen pichi , 
aldun pichi Chilidugu. A aiuelchi Patiru J chuml chei pe* 
pi duguaeimi taf age?chuml chei kdaucloaeimi gncituam, 
bautizaiam cai ta pu Che J pepi -aldiinmaliai tva , vamge* 
chi inche yavuluquen DIOS meu, 

Veula gncituquen S. Theoiogia culaielu tipantu mo*: 
vei abyecuumei cn\ veimo quine tipantu mo gneituan. 
c*a tipantn mo iniean cai culalelu f*robacion meu, vei ta 
Hi via cpu tipantu mo , Dios pile , pepi conpaian ta mapu 
•meu. vei n'i via dugunmaen ta Dios Patiru em J dugunp 
maen, rt'ttabige ta mi lanta Mifla meu , opulbigeni pilik 
fervor mo ;nianca cumelenmo, ttipiuque alduchi pa* 
ciencia caridad m v o cai\ 

Inche re nittaeimi tva: chillcalen ta Miffion , ta Patiru 
tti cai quineque cume nutamcan. chumtn Patiru, inei, 
cheu cai mleign. Chem dgu norume moventen tcpelgen, 
vemgelu vachi nutamcan mo, Inche ni quimqoeel eimi 
doi quimimi , vei ni vja chiJlcalaeimi. 

Inagechi mari mari piltlaen vill ta pu Patiru veieht 
mapu mo mlelachf* Veichi pu Patiru quimnochi mo ru- 
me ! inche penobili rume cai , huelu cume duamtubin » 
doi aiubin cai. Vem vemaimi aiuelchi Patiru Dios ni via, 
aldun tipantu mo cai cume mogeaimi, mogeaimicai moll 
antu, vill tipantu mo cai Huenu mapu meu* 

San Miguel nicollegio meu , fetiembre pigeluchi cu- 
yen mo, mari epu antu mo» Huaranca, relue pataca» 
quccfcu mari , relue tipantu mo 4 

Ejmj ta micumepiuquc mo 

5ervieteu Andreas Febres # Chili* 




£$. te .et JnMz J7RU9& 



lloria*.. Credo— (TS 
X>. atavestddt tnv. Wsmm Sc > 






^9 



tf* 



187 



CHILIDUGU 



PARS SECUNDA. 
Indicukis univerfalis R. P. Francifci Po- 
mey Soc. JESU in Linguam Chilen- 
fem translatus > additisque cxemplis 
quam plurimis ad facilius addifcefti 
dum au&us. 

IHS 

300. NB* Tametfi Lingua Chilenfis fit 
inuko abundantiffima, li ejus oeconomiam 
fpe&es, ut in Prologo ac tota Parte prima 
probavimus ; nihilominus non eft negan- 
dum , earn magna plurimarum vocum la- 
borare penuria. 

imo, Propter defectum communicationis 
commerciique cum aliis Natipnibus: unde 
cum res ip(a\ E g* Varia fru&uum, legu- 
minum 3 plantarum , arborum , animalium , 
artefaftorumque genera, quibus RegioChi- 
knfis caret . eo perlata non fuerint , nifi 
pauca ulrimis his per Hifpanostemj oribus, 
quid mirum,quod voces quoque his nomi- 
nandis Linguae Chilenae delint. Quaeautera 
Velex Hifpania , vel ex aliis Regionibus, eo 
poftea funt allata, fca vocibus corruptis ob 
gentis rufticitatem & infcitiam nominentun 

Habet 



188 



*%> w v m 



Habet propter com mercium, quod Chilenfi- 
bus fuit cum Peruvianis ,quasdam di£tiones 
Linguae Quichuae, E. g, Apo> Gubernator f 
fuperior. *«/>«, feuca, antUy fol atahuaU v. 
acbavatt , gallina , &c. 

2(Io* Cum animum ad artes liberates & ftu- 
dia litterarum nunquam ad jecerint, adeo ut 
qui vel fcribereautlegerenorit, (it nqmo,in- 
de eft ut apud illos non fint in ufu voces gene- 
ricae, termini "technici , & verba facultativa 
ctiam alibi opificibus non incognita, item qui- 
bus exprimantur potentiae tarn materiales 
quam fpirituales, habitus morales & intelle- 
duales, a£lus interiores , columnae, lineae, 
anguli, &c. 

gtio. Quandoquidfem inter IndosChilen- 
fes nulla floret nee invenitur Religio , nee cul- 
tus divinus, fed mera culpabilisautinculpabi- 
lis ignorantia , & folum nonnullaad res dome- 
fticasapplicatio ; non reperiuntur voces, quae 
Templo, aftari, facrificio, victims, oblatis^ali- 
quehujusmodkefpondeant, necquibus ex- 
plicentur res fupernaturalesaut immateriales. 
E. g. fpiritus, gratia, gloria, virtutes, vitia,Sec. 
in fenfu Theotogico* 

Qus omnia benevolum Le&orcm praemoneo* utre# 
fie&enS quam immenfi laboris fuerit, tot voces, quot 
hie liber affert, coIligere,iisquss hadenus acquirere po* 
tuicont€ntus,reIiquasdum fantta JESUSocietasinChi- 
lenfesRegionesredierit, patienter exfpe&er. At nee eft 
fieceffe, at expedes amice Le&or, nam habet Lingua 
Chilenfis modos , tor quot voles , voues ftrfmti negotio 
formandi, 574. 859. 86a* gei. 






*& ■« «*» m 

301. Indiculus univerfalis. 

Pars prima, de mundo, ejusque Partibus» 

Ejus Creatio. 

Vill dQu ta \\i tmi. 
Ta mapu , vittta ni c\\aQ cai y unelelu cbaQ. jpg* 
Ta ni elQen. 

Quis mundum condidit? DEUS eft, qui 

ilium creavit ex nibilo. Ineieli camtamapui 
DIOS entubi chem meu no. 

302. Quantum tcmporis interceffit, ex 
quo ilium eduxit ex nihilo? 6971 ( ufque 
ad praefentem annum 1772. juxta marryro- 
logium Roman, if. Decembris. Chumtn 
tipantu Qepei ta ni elgen cutu ? cayu buaran- 
ca> aillapataca, relue mariy quine tipantu peu 

303. Quantum temporis infumpfit in Ulo 
condendo? (enos pofuit dies, tametfi uno 
ilium momento creare potqiflet, fi libuifler. 
Chumtn anth mo eli? cayu antxx moelbi , mu- 
chai pepi vemuyealui rume. 

304. Quid prima die fecit? Coelum fecit 
Empyreum, Angelos, Terram & aquam, 
nee non lucem* " Chemchi d$u vemi unelelu 
antxx meu/ Dot huenulelucbi mapu,pu Angela 
Tue mapu,co, pelon cau 

30 j\ Quid altera die? Firmamentum feu 
coelum ftelliferum produxit. Cbumi epulelu 
antii meu? pu JfuaQlen ni mlequeum* 

30^ 



306. Quid vero die rerria in lucem edi- 
die? Aquas tota Terra fufe, DEI juffii fuos 
in alveos cavernasque fubterraneas conflu- 
xerunt. Turn produxic Terra genus omne 
planrarum & frugum. Chemdmvemi tidali- 
lu men? Co buente Tue mapu mlebulu,\\ipiel 
meu ta BIOS com pu rQ/m mo. Feimo tipa- 
zQn pu mahuida , pu lafquen : veimo cai ttetui 
pu mamll vitt pulabuen cai. 

307 Quid demum quarra , quinta & fexta 
die condidir? die quarta Solem, Lunam, 
caeteraque aftra; quinta pifces & volucres; 
fexta denique hominem & foeminam pro- 
duxir. Chumichei melilelu> quecbulelu, cayu- 
lelu antii mo cat? melilelu meu eli antu> cuyen 
ca§eluchipubiia$kt2. Quechulelu mopu cha- 
Uutiy pu itnm cat : cayulelu meupu cabueUu 7 
pu buaca, pu vilu r caque vamttelucbi animal 
Uavacha cai, Feimo ta pu Che , Huentu 
mai, domo Che cat. 

308* Exemplar Ape BIOS mlepe pibi; 
vill mapu mlepei, vix unum dixit DiiUS 
baud imitabile Fiat; flat mundus Domi- 
Hum monger ante fuurn, Pitt pu Chi ni 
Cbelme ievalbiel ta BIOS) omnes homines 
obiigantur DEUM ranquam Conditorem 
fuum agnofcere* Aldhn manumyebin tck 
BIOS ta ni ciimelaeteu mo, DEO propter 
plurima, quae ruihi contulit bencficia? muU 

tie 



^ # *■ 191 

ris nominibus fum devin&us. ZJ/OS* zy- ' 
vieinmoy vei aldun aiiinmamui ", nofterCon- 
ditor DEUS omni amore dignus eft* foo 4 

309. CAPUT I. 
DE iMUNDI PARTIBUS, 

Uneletu Capitulo. 
Vill mapu ni cbaQ. 

Quaenam funt mundi partes ? praecipuse 
funt Corium & elements qiaatqor,, ignis,aer> 
terra, aqua. Chucbityn mapu ni chat£ ica ? 
Doi vutalu Huenu mapu Ue-> meli elemento 
cai, ktal maij criif, Tue> co cai. 

310* Quot funt coeli ? Duo font praeci- 
pui, videlicer Empyrium &Firnn3menrum, 
Cbumtn Huenu mapu Qei ? epu. Duo Huenu- 
lelucbi mapu mai , puhuaV^kn ni mlequeum cat* 

- 3 1 1 ♦ De coelo Empyreo* 
Doi Huenuleluchi mapu mo. 
Quodnam eft coelura illud Empyreum ? 
coelorum omnium eft altiffimum vaftiffimum 
idemque pulcherrimum Cbucbi maputvei? 
Doi Huenulelu , dot vutalu , doi pelonfylu , 
doi temoQeluy doi cumelu cai vill pumapumeu* 

312. Quern obfinem DEUS hoccoeluro 

con* 



1 



~ 



condidit? ut efler Beatorum fede$* Cbumai 
DJOSeli vachi Huenu mapu f moU penma* 
$elu icata ni mleam. 

313 Quinam illi Beati funt? Angeli,feu 
Beatae menres,& Homines fanftL Ineicam 
Qei§n vachi pu peumaQelu / pu Angel mai^pn 
Santo caL 

* 514* Quid eft Angelus? Spiritas eft ab 
omni concretione remotus* Chemchi Jqu 
Qei cam Angel ? Efpiritu Qei ta in pUu vem- 
Qelu } huela anca nienolu. 

3 if* Suntne omnesincoelo?nequaquani» 
Tertia quippe illorum pars, quos DEUS 
initio mundi creavit, converfa eft in caco- 
daemones, & pr^cipicata in inferos» ViU 
Pu Angel mleiQn cam Huenu mapu mo? mu 
ca. -ffillpu Angel Huenu mapu ta nittitutyn 
meuy elQelu ta BIOS mo ; cidaklu chaQpi- 
chi veimo QetuiQn pu PiUan-, utuventuQeiQv 
cai mu minche Tue mapk mo. 

|i& Quee caufa fuit hiurationis adeofu- 
neftae? eorum peccatum* Chem ni via cam? 
ta ni huerilcan eQn ni via. 

317* Beatae illae mentes, quae Dei gra- 
tia non exciderunt , eundemne omnes ©b- 
tinent in ccelo ordinem? minime; font enim 
interaas Hierarchy diftributi, unaquaequs 

autcm 




«Kb 9 ^ 



191 



aurem Hierarchia in tres ordines. Fill pu 
cume Angel uiiauiQn? mu< tidantuQeiQn ciila 
Hierarquia meu y moll quine Hierarquia xitla 
orden men. 

31 8* Quinam Angeli funt primse ac (u- 
prernae Hkrarchise ? En nbi illos omnes fito 
ordine* Suprema Hierarchia Seraphini, Che# 
rubini, Thronu Media Hierarchia: Virtu- 
tes 5 Poteftates, Dominationes. Infima Hie- 
rarchia: Principatus •> Archangeli, "Angeli* 
Chuchi pu Angel Qeign unelelu , iodraquiva- 
hichi Hierarquia mo cat ? ailciittiQe ta ni pu, 
Hierarquia eQn , ta ni pu orden cai. Unelelu 
Hierarquia pu Serafin^pu Chenibin^pu Tro- 
no cai. Epulelu pu Firtud } pn Potejiad \ pu 
Dominacion cai. Inalelupu Principad , pu Ar- 
cangel , pu Angel cau 

315. In quos ordines diftributi funt San* 
fti? inpiures: hi funt praecipui : Apoftoli, 
Patriarchae, Prophetae, Martyres, Confef 
fores 5 Doftores, Virgines, Vidua?* Sando- 
rum aliorum acSanftarum innumerabilis eft 
mukitudo, quorum Rex eft JESUS Chri- 
ftus ; Regina autem fan&iftirna Virgo MA- 
RIA ♦ Chumtn pu Orden meu udantuQeiQn 
pufatito Huenu mapu mo mlelu? aldiin meu. 
Tva ta ni uui e$n. Pu Apoftol > pu Patriar- 
chal pu Prophet a y pu Martyr , pu Confeffor , 
pugnehoe,pu Quimhuentunolu , pu Lampe. 
N- Qehuei 



194 ^& • 'dft 1 

tgebuei capu Santo, pu Santa cai, tarsi mu 
vuta Apo eQn JESU Chrifto Qel , mu vitta 
Toquiqitelu cat Virgen fanta MARIA. 

320. De Firmamento & Aftris* 
Pu HuaQlen ta ni mlequeum meiu 
Quornodo partiri's attra ? in fteila?, & Pla* 
netas* btellae Temper a fe invicern eociem 
diftant intervallo; Planets autem eandem 
perpetuo a fe diftantiam non fervanr. Ca- 
QeiQn chet quinelque pu Huaglen / pu Hua* 
glen neQumunolu 7 ?ieQiimuqutlu cai* Tvei 
Planet a piQeiQn. 

S2U Quis ftellarum eft numerus? innu- 
merabilis eft illarum multitude), quae tamen 
oculis eerni pofliinr , mille & viginti duae 
fimt (quibus addendae una & viginri fupra 
centum , dete£he a recentioribus Aftrologis. 
NeQumunoluchi pu HuaQlen chumtriiQn? Ra- 
qmvallaiQn; raquivalu buaranca pataca^me^ 
ti man cidaiQn. 

322. Qu^e magnitudoftellarumeft?Tan* 
ta eft magnitude, ut earum minima Ter- 
ram vincat decies o&ies magnitudine* Al- 
Jim vutaiQn cam pu huaQlen? vmtenita ni 
vutaQen , veichi doi pichilu doi vittai viU Tue 
mapu men mari pur a mita. 

323* Suntne omnes inter fe aequalesma- 
gnitudine? nequaquam, Differunt enirn fex 
gradibus magaitudinis , aiiae aliis ma jores* 

bteilas 



4S& ® dS» W 

Stellae magnitudinis primae font if. Fecun- 
dae 47. teniae 208* quarts 474. quintaeai/ 
&xt*e 49* nebuiofae quinqu^ , & obfcurae 
novem. iiiiaui cam vill eQn tli vutaQen ? mu* 
cayucbi caQei ni vutaQen* mari quecbu iod 
vutaiQn ; meli mart que chit iod publish epu 
pataca pur a petu iod pichiiQn meli pataca re- 
lue man meli doi pichiiQn caiyepn pataca re~ 
lue doi pichiiQn cai u meli mari aiUa viU men 
iod picbilu. quechu chihuai 7 .aiUa dumincleiQn. 

324. Quam alrse funt ? fain alrae fum t 
ut a Terra diftenr viginri teqcarum millio- 
nibus. Aldim buenuleiQn f venten buenu- 
leiQn ) epu marie bi mari pataca huaranca tu- 
pu doi buenuleiQn vachi Tuc mapu mo. 

32$. Quam celereftearum morus?adeo 
movencur celeriter, ut intra horae fpatium 
quinque milliones leocarurn confidant, ma* 
tu necxxliQn cam? venten necidqueiQn^ re qui- 
tie horn men , quecbuchi mari pataca hffiram 
ca tupu armnQn 

32&. Qui motus illarumeft? moventur 
circa fuos polos in Oriencc ad Gccidentem. 
ChumQechi neQumiQn? neQwmQn cheu tipai 
qntu cum , cbeu com < 

317. Quomodo dividunmr flellte? in fi- 
dera* ChumQecbi uiidantuQeiQn pu huaQlen? 
pu ConfteUacion mo 

$z$. Quid vocas (idus ? fignum eft ccs- 
- N z Jefte 






f?6 



Mb H d^ 



lefte certo numero ftetfarum fibi vicinarum 
qompofiturn, Chemcbei conftellacion piQequet f 
auinelque inauckluchi pu buaQlen ta m taun 

329 Quot fidera vulgo numet»antur?Nu-. 
merantur fexaginta duo* Ex his camen duo- 
decim celebratiora funr; quas domos folis 
vocant, quia fingula perlaftrat fol fwgulis 
annisv Chumtn peiQn vacbi piibuaQlm taunr? 
eaiu mart epu. Vti eQn men man epu , anth 
ruca piQcqueiQn , ta ni rupan men quine ti* 
pantu vitt vachi pu ruca men. 

330 Quomodo vocamur? en fingulo- 
rum nomina: Sunt Aries, Taurus, Gemi- 
ni, Cancer, Leo, Virgo, Libraque,fcor- 
pius , Arcitenens, Caper, Amphora, pifces. 
CbumQecbi uiiituQeiQn? vamQechi : Aries, 
Taurus , B 3 ^ 

331. Cedo mihi nomina reliquorum fi- 
derum. Signa vicena terna recenfenrur in 
feptentrionali plaga, nempeurfaminor 3 &c* 
In Auftrali vero vicena feptena ; fcilicetCe- 
tus, &c* Quae fequuntur, recens dere&a 
funt: Grus, &c CbumUecbi uiiituQeiQn ca 
pu buaQlen taun / pu Conftellacion fetentrio- 
nal epu man culaQelu: Urfamenor ,&V. pu 
Conftellacion meridional. epu mari relileQelu: 
Baliena Veicbiaio uuituQealu munahue m& 
qtiimQeiQn : Grulia , <&c. 

332* Firmamenti pars ilia lucidior,quam 

vocant 






m,M^ 



157 



voeant viam la&eam; aliud nihil eft quam 
rmnutarum ftellarum innumera multitudo * 
oculorum aciem fugientiurru VeicU dot pe- 
loQelucbi cbaQ Hiienu mapu men rpu epeu pi- 
uelu; Qelai ca d$u , raquivahioelchi pit bua- 
Qlen III taun, ta m picbiQen mo ape pevalnalih 

333 Pal, rito. Sidus v. lignum tot ftel- 
Jarum, quot numerus expriroir* E ft Cult 
rito, Tres Mariae. melt pal ,meli rito , Crux 
Auftralis. 

Unelvt 9 Lucifer, yepun , Hefperus, to- 
fiifer, noftem portans, trahens, afferens* 

Qaucuponi, Pleiades. 

HQaco, du« nubecula ptope viam ladteam. 

Ayanim, mico, luceo, fplegdeo* 

P'uyeUciin, fcintillo. 

Antxxmlele, ta buaQln peQelai > antu mle* 
Hole, ta buaQln ayavquei , Sole micante la- 
tent, fole latente micant ftellae* 

334 PLANETVE 
Quot funt Planetae ? feptem omnino (lint. 
ChumtniQtipu Planet a , hua$len cbei qui- 
du neQumuquelu / relueiQn. 

33J-. Cedonomina: Sol, Luna, Venufc 
Jupiter, Saturnus, Mercurius, Mars. 

UuitukiQe: antu, cuyett , %?e. 

336* Qui Planetarum n^aximus eft? ma- 
x^mus omnium eft SoU 

N| Cbucbi 



I5S 



m 



8% 



*m> 



Cbuchidoi via at pit Pimm fa men? iodt;u~ 
tatu antingei. 

S37* Quialtiffimus eft? altiffinius Plane- 
tarurn Sarurnus eft. 

Chitcki dm buenu ttei / Saturnh* 

33 g Suntne Planets Terra majores?Sa« 
turnus nonagies & femel major, quam ter- 
ra, Jupiter nonages quinquies. Marssequat 
rerraiB magnirodine. Sol centies fexagies 
ilia major. Mercurius vicies niillies & femel 
nunpr* Venus autem vicies oofces* Luna 
deaique tricies novies minor quam Ternu 

Pu Planet a doi vimitgn cam Tae mapu mot 
Satumo ailla man quine mita doi vutai: Ju- 
piter aiiia man quecbucbi. Marte uuaui Tue 
mapu. antiipataca cayu man mitaiod initai $ 
Mercurio'epu marichi quine huaranca iod pu 
cbiu Venus epu mari pur a. Giiyen cxxla mari 
mUa cau 

Nli Autor fecutus eft Alfraganeum & 
alios; alii aliter fentiunt* 

3 39 Moventurne celeriter Planetee? Sol 
intra horam ducenta leptuaginta quinque 
kucarum millia conficit; Luna vero decern 
millia : de ceteris conjice* 

Pu Planet a matu . neQumuqueiQn cam ? 
Antii quine bora jneu necidquei epu pataca y 
rejile mari, quecbu huaranca tupu. City en cat 
mari huaranca: vamQecbi toquiQe ca pu Pla- 
net* mem 340^ 






*%h 8 e» 



199 



340. Nunquamne lumine deficiuntur Pla- 
netse ? fepiffirne : at defeaus feu Echpfes 
Solis & Lunse font omnium maxime fpe- 
ilabiles. . ■ . 

Pu Planeta quinechi rume Eehpfe$elai$n 
cam? aldiinmita* Huelu pu Eclipfe ioa Iptgfc 
valu^ antu Ciiyen cat ta ni Eclipfan Qei$u. 

341. Quonam pa#o contingit defeftus 
Solis & Luna?? Solis defeaus contingitLu- 
n# interpofiru inter ipfum Solem & Ter- 
ram: Luna vero turn deficit, cum Terrain* 
terj aa e(t inter ipfam Lunam & Solem* 

ChumQecbi vemt$ei antu ciiyen cai ta ni £- 
chpfe ( tva Inn no) ? antu ta ni Eclipfe vem- 
Qei raQicleum Cuyen antxx mo Tae mo cai. 
Ciiyen ta m Eclipfe QeiraQicleum ta Tuema- 
pu Ciiyen meuantii meu cat, 

342. Umbra. Hauven > Baubuen > Uauvh. 

Umbraculum , Uauviitu. 

Recipere fe ad umbrofa , ad locum opa- 
cum, Jlauviitun. 

iiffe fub umbra , xtlon , ononchn. 

Umbra v* fpecies hominis , aihuin* 

Confulere fpeculum , diaas (pedes colli- 
gere, abuintun* 

Soli fe exponere , panutun , panuftu*. 

Calere , calorem pati, folis ardore affligi, 
mtxxntun* 

Solem micare , fulgere, ayominn. 

ft 4 Rc * 




Refulgere, aipinn. 

Lux Lunae, ale. 

Lunam felgere, ciiyeln. 

Sol urit,ardet, arei^ptei antxx. 

Calidiffima tempeftas, omnia fblisardore 
flagrant 3 fatifcunt. cad antuQei. 

Galore nimio aeftteo, fblvor , lang^o, de- 
ficio, arei ta ni anca. $39. f^z* J43. 574. 
SS7* 558 sm 

343. CAPUT II. 
DE AERF. 

Quid habes diccndutn de aere? paucis 
dicam* Elementum eft, in quo refpiramus> 
ac fpiriturn ducimus', impletque omne il- 
lud fpatium , quod coelum terramque inter- 
jacet, & in quo Naturae ilia miracula fiunt, 
quae meteora dicimus* 

Chemchi dQu Qei cruf? Element 6 Qeivei- 
mo lihuetuhX) opidbi vill bueUinraQiclelu H11- 
enu mo Tue mo cat. Veimo vemQequeiQn Na* 
turaleza ni perimontu tea Huenu mo ta in 
fequeeL 

344, Quotuplex eft genus Meteorum? 
triplex eft genus: alia quippe funt ignea,- 
alialucida, alia aquea, Ennomina: 

Cbumfn caQeiQnvacM perimontu ka? Cula 
men caQeiQn. jQuinelque ktal QeiQn, caquepe* 
tonfueiQu, mivu ceQeiQn* Tva ta ni uuu 

34f* 



^fo • 4*»- 



^ei 



34f. METEOR A IGNEA. 

Ktatyelucbi pu perimontu. 
Fulmen* piQan. 80s. buebnin. 
Fulgur, fulgetrurru huilufcxxn* 
Fragor, tonitru talca* 
Ignes fatuu ktal vaple caple necUquelu* 
Srella cadens* huaQlen tanana&quqlu* 
Tonare. pitlann. 

346, METEOR A LUCIDA, 

ChuchiQn pu pelonquelu? 
Iris, arcus coeleftis* relmu , buepU. 742. 
Nubes a fole rutilans* huemi antxx y huircct, 
fenenu. 

Cometa. Cbeurvee. 

347. METEORA AQUEA. 
PtQe coQelucbi pmmontn ua+ 

Nubes, tomu. 

Pluvia* maun* 

Gutta. on. 

Nix. pire. 

Coeleltis aquae fpuma , tacitarum velkts 
aquarum. flocci nivis. pinu pinu. 

Grando. llapd^ nctpxxd^ 

Glacies* ralilco , peWad. 

Nebula, chihuau 

Pruina* pilin. 

Pruina afcendens , unde frigus & pluvia* 
lolma* 

RoSi mxxlvm ; wilhen > vifom* 

Miel 



iOA 



^, wi0. 



Miel mifqui. 

Manna* aio< 
■: Scillare. tiidcun. 

Tenuircr pluere vainun. 

Pluere. 7H/ntf?» 776* 

Aura ineonftans. pichique maun* 

Ventus pluviam indicans, mauah 

Pluviam portendere, praefagire* mmhuelt?* 

Gelare* pilim > chid ft 

Ningere. piren. 

Grandinem de ccelo mere, delabi, prae- 
cipi tare, piden , ttapiidn. 

Liquefcere V liquefied. Hem. 

Irrorari, rore afpergi. wlmwu 

Sub teftum fe recipcre ; contra pluviam 
/-ifylum quaererS. chutum 

348- -Exempla. HuehuiPMan^ Vulcanus 
fulmina confiar. 

Antii ni conahunmo v* ni conabuel mo, 
huebuin ktal naupafei, Sole oceidente ful- 
men de codo decidit. 

Petu mauquei , petit pirei cam ? petalu for- 
tafle adhuc pluit, ningir? etiam. ^ 

niUeuabuel mo /v. ni Ueuabun 3 v. Heuabui 
iitar; maulai: femen pluvia qua v. cujusbe- 
neficio prodirec , caruit, 

Molbmi mauquei 3 cum mauqueam, Fan- 
guine , lapidibus pluit* 

maunman-) mihi pluit , pluvia madefio* 

Maunmamoin-y funms v. fuimus madefa- 
fli piuvia. vd- 



«Hi H e^ 



2^3 



Relmahin vachi maun. Haec pluvia egrer- 
gie mihi faciem percuflit. 

HuepiiUi hienuy maupelaiai. En irrdeQf> 
forte amplius non pluec/ 

Pirenmaimi ■> nive re£lus 5 obrurus es* 

$en Huenu. 809* yf 8- 579* f^o. 

349.XAPUT III 
OE 1GNE. 

Ciilalelu Capitulo ktal men* 
Ignis elemcnti proprium eft calefecere? 

exficcare , cremare , exurere , eaque omnia> 

quibus adhaeret , confumere* 
Ktal enumi, ancumi ^ptei , apumL 

35-0. Quotuplex ignis eft? coeleftis, a&* 
thereus, terreftris, fubterraneus* 

Chumtn caque ktal QeiQn i meli : Hiiemi 
ktal-> cruf ktal^ Tue ktal-> minche TuehaU 

3fi. Quaenamilla funt, in quibus ferme 
reperimus ignem* 

Chuchi d$u mo ktal mlequei? 

Mons ignivomus, flammivomus* defiin. 

Focus, furnus* ktalhue. 

Prunae* aykn. 

Thuribuluirt. aylenhue* 

Candela* pelohue* 

Lucerna* pelolqueum. 

Titio ardens* madom , mchiaiy mchuihae. 

Titio extinftus* chomecu. 

Arundo, 



204 



^5 8 d^ 



Arundo ,. canna incen^a, quae lumen Jew 
ftar facis adminiftrar. aide, ea lumen admU 
niftrare , praebere. cudetun* 

Lignum quo ignem urgent, excitant, itu 
citant, maipilL 

3fi. Quid inigne fpe£hri poteft?Chem- 
Qeikial mo? 
Flainma hueibuin^ liiflitf y uilQun , yul$m* 
Scintilla. puyeU pitelcim-> tefcun. 8©cv 
Carbo ardens ahuitl > aylen* 
Incendium ,' uftio. piitetun* 
Fumus. Iritun. 
Vapor* uruan. 
Cm is. tufquen. 
Flos cineris. apulchen* 
Lixivium, chiltufquen. 
Fuligo. mxxlpun , mlpun* 
Ardor mem 68x 
Calon enum. "/if. alim>€>7%. 

35" 3- Qua? res excitando alendoque igm 
inferviunt? Haec font: 

Cbem mo ktaltu^ei ituiquei caif veirno ; 

Pyrites ae. m. ktal cura. 

Ignitabulum, hat emuqueum. 

Lignum quo ignem.excuant4 r^/A 8*4* 

FolHs. pimocabue* 

Lignum, mamll. 
r carbo. cnyull. 

Adeps, fcvum, &c* ihuiu. 754» 

Sulphur 



% v# ;* 



aOjT 



Sulphur, cdpaftue* 

Pix 4 &/??♦ 

Bitumen, fciffftfc 

3f4* Excirare ignem. £ta/# 5 haltun* 

lgnem fubjicere, admovere. halman. 

Incendere, uimn 3 Uiptnn* 

Ardere, Jflagrare, uin, bin •> alincun ,lubn. 

7 6 4* 

lgnem quiefce^e, tranquillum , plactdum 

efTe* llopidn, Ueupidn 

Excandefcere, (cintillas projicere , fpar- 
g re, teun 

Leviter amburere. cuphln, extadtcun. 
Urere , adurere, cremare, aren 7 peon. 

758. pten. 8 1 4* 

Ignem modice e* g, ad fanandum > ad- 
movere* pnern, pnerciw. 

Fumare, fumum emitrere, pton. 814* 

Fumum oboIere> concipere. bitunman* 

Ignem urgere , exftimulare , madomn y 
madomtun , mchln , mchxxln , mchmtun , 3 f 1 ; 

Flare, follicare , inflare* pimun pimon 7 
pimotun. 

Ignem vefte inflare , follicare. mhxxm> 
mburcun* 

Extingui choQn-, 702. 

Extinguere. cboQunin. 

Furnum efle calidum. ahum 
Calefieri enumtun. 

Tergum calefacere , v* calorem obverfo 
igni tergo excipere* huincxxltun* Su- 



2o5 



^ 



9 



^ 



Sudare, fudorem ernktere* arofcxxn , ap* 
txxtun. 

Rumpij dirumpu tofn. 

3jf, Mivu ktal Qeimif quot ux-ores no-, 
meras? nam fingulae uxorcs fingulos focos 
nurriuoc. 

Ktal cup alaimipiam v. cupalaimipiamktal^ 
ignem juberis afferre* 

Anvlen pu ktal 5 fedeo ad v* prope ignem* 

Hueitte ktal miauqiiei: multa patitur, mul* 
lis calamitanbus exercetur. 

Huente ktal umautaquei , ere&um Temper 
animom habec : iiullis periculis terretur, fi 
fra£his illabatur orbis j impavidum ferienc 
ruincE, 

lehuequelu ta ni conal uilgun mo-> conxmi- 
Qequei pu alien* Sfz. incidit in fcyllamdum 
vuic virare caribdim* 

Chuchi com ta mi snumlmoUum ta mi an- 
my v* ta mi enumlQemom ta mi anca y quo» 
jufculo es. calefactus? 

Tufqueni. eft'reda&um in cineres.. 

Tnfpau hucyfque auditus eft fragotv 

Wimbi^e vela, accende candelam» 

356. CAPUT IV. 

DE TERRA. 

Melilelu Cap. Tue mapu mo. 
Quas terrse %pra e(t ? rotunda efh 
QAumQei Pa Tue mapu? Temviilclei* 



An non bfficiunt ejus rotunditati tot mon- 
tes ram alti? noo officiunt rotunditati mon- 
tes ; quippe qui verrucularum inftar fe ha- 
beant , ii cum orbis magnitudine compa- 
rentun 

ChumtXechi pepi temvulclei nielu vent en vxx- 
ta pu mahnida / ta ni pe^en mo vachimahui- 
da ica> vxxta Tue mapu men , pichi peyuUen 
tea vetnQelu, 

3f7* Qf 18e 0Y ^ S Terrarum magnitude 
eft? 360 gradus, quorum quilibet quinde- 
cim rnilliaria germanicacomprehenditjcom- 
pkftitur ambitus terrae 

Chemchi rumen niei Tue mapu? cula pa~ 
taca cayu mari gradu niei y moll quine gradu 
epu mari topii niei 

Quse Terrse profunditas eft Pejus femi- 
diameter eft leucarum mille & ducentarum* 

chmntn devueoni ta T e mapu ? wxx 
mine be mo nauam , huaranca epu pataca tu 

3f8* Quaenam gignuntur a Terra? anU 
mantes, arbores, plantae, lapides, metalla. 

Chemchi d$u $eit$n Tee mapu meu? pu 
animal , pu ?namllt pu tucun> pu lahuen, pxx 
cur a 3 pu metal cau 

359. Terram refbnare> reboare,renwgi- 
Xe+ cmtulun* 

Terrae motus. nuyim. 

Terrae 



Terrae fines, hoftibus confines* afmap®> 
nfmen v. />u&;hu# mapu. 

Sinus* Qion mapxx. 

Mons. mahuida. 

Montis praeruptum , lom. 

Coilis perpetuus, huincul. 

Afcenfus, praial, pranmalmida 

Defcenfus, naual y natiquen mabuida. 

Clivus depreffus; Klueu>anca pu\Mi> 

Vallis, lof. 

Campus planus , apertus : pratum , khun, 
fulu. 

Sylva , lemu. 

Rupes? 7/7, Ule+n 

Fofia, fovea, lolo. 

Coenofus , anfra&us , lutancu. 

Angiportus, nutaf rpu. 

Terra carens aqua , co tgenolu , co Qenochi 
mapu. 

Hio, dehio: terra hiat aeftu, town. 

g6o* Exempla: P'adutuquei pumlu, per- 
dices aucupatur , in campo perdicibus in. 
fe&andis intentus eft 

Umautuquei pu lelmn, in prato fbmno 
indulget, lepultus fbm'no eft. 

TClami pu lemu, in fylva periit. 

Anqxxen mamll Qenochi lemu, ngjnus ca- 
rens ligno ficco* q.$2* 493- 494* 

36c* 



g€r\ Quomodo partiris genus omneani- 
mantium ? Trifariam partior : alia enim ter- 
reftria , alia volucria , alia denique aquati- 
lia. Cbumvpcbi udalquebimi pu animal Cu- 
lachi: unelelucbi miauqueiQn huente Tae; epu~ 
leluchi lefi§n criif meu; inaleluchi bueuilque 
it$n co meu. 

Animalium quaedam funt domeftica, quae- 
dam fylveftria, alia ferocia, ferpentia, am- 
phibia , infefta Miauquelucbi pu animal meu 
huelque manfuQeiQn ; fevviquebilu ta pu cbe: 
caQelu pu lemu mo miauqueiQn : caQelu man- 
funolu. Qeicai pu vilu> puamphihiu ado Tue 
meu 3 ado co meu moQequelu } pu Uavacba.iGf* 

%6z. Animantes Cicures. 
Pecus > ovicha , ovifa* Aries, alca v* vuta 
ovifa. n. Ovis , do?m ovifa* Agnus, pichi 
alca ovifa: coxrne* 708* Ovis recens nata, 
hue ovicha, Agna v. ovis quae necdum con- 
cepit y itUcha ovifa. 

Aries Chilenus ; melior St praeftantioc 
fpecies turn propter alcitudinem & proce- 
ritatem , rum etiam ob lanam. Hueque y CbU 
ti Hueque* 

363- Ovium grexj lof \ quechan ovifa: 
Parere, coXiin. nafci, %en. iiigo , lafteo, 
moyun* la&are) moyuln. pafcere, utaln* 
tttan ruminate, caimittun uberibus fuf- 
foeare 1 nufcan* arierare, midko^cun y to* 
O pel* 



%tQ 



u?h " pefte infici , pdhuinn. perire , peij- 
diytiamm mori, xiamn>lan. pecusagere, 
huenimn. 

Curare; curam alicui impendere, adhi- 
bere> quintunkn ( attendere )♦ quserere , in- 
veftigare, indagare, quintim. oboculosha* 
here , quintunien. Colligere , cogere , con- 
gregare, tauln, Qlnrn. 391. fimul efle in 
codem loco , inauclen. difperfos, diflipa* 
tos efle, Uudin. mixtos , permixtos efle, 
deipuimn. intrare , conn* exire 5 tipan. 
potum praebere, dare aquam, pxxtiicofoy 
paftum dare , utaln , utalmen. tondere , 
quedinn. occidere, laQmn. excoriare , pel- 
lem detrahere , buivun* corium , peliis, cin 
ris , tilque , huaquin. vellus , quedin. lana, 
cal y cal ovifa. Jana felox, huentu cal fif t 
lana fuavis, domo cal f t f. lana bona , cu« 
me que cal f 1 f ♦ ovile, ftabulum , malal 

Separo, fejungo, fepono, fecerno, fe- 
grego , pcbaQmn, pchat&tun. 
flare feorfim, feparatim , pchaQn pchaQexm. 

%6z> Exempla ; ViU antxx raquinmaVLebin 
ta ni quechan ovifa ta ni huinca 7 quoridie 
hero meo oves iwr gregis numcro. 

Teye ulmen aldiin ovifa nielu? quine ulque- 
hi mme , ille nobihs, dives licet oves pot 
fideac quam plurimas; nullam dai nee ven- 



tmm 



^m^ 



an 



namiquinepicM alca ovifa > quidam agnus 
non apparet, periit, mortuuSjamiflus eft* 

Ovicba caman tva; tva ovifa camanQei) 
En opilio; hie eft upUio , pallor ovium* 

tli huimmom v> ni huirubiel mo quineal- 
ca ovifa; tobi quine talca , dumexcoriarem 
arietem, exploferunc? fragor auditus eft* 

AdcaQepvaitache-) alii fementem faciunr, 
alii metunt; alius fama, lana alius gaudeu 
Hos ego verficulos feci , tulit alter hono- 
res; fic vos non vobis fertis aratra boves; 
fic vos non vobis vellera fercis oves. 

264. Taurus , Huaca* Vacca , huaca* 
vitulus, hue huaca. boSjmangun^ manfun* 
par bourn, mixr y tavin manfwu unum par, 
qnine mur. conjungere , copulare , mm 
knon. copulatum, conjun&um efle , mum* 
jugum boum , ciinchan. duos boves jun- 
gere , ciintaln. laqueo capere , clhuaknon. 
propellere, avehere, quechan > quechantun* 
ftimulare, pungere, vi§lun> pafcere, pa- 
ftum fumere, utan. paicere , paftum prae- 
bere , utaln 5 utifcim. aufugere , fe ab« 
fcondere, fylvas quaerere , rinim* 
coitus animalium , Min. hc,licbu extrahe- 
re, lichican. cornu, mta, mtaQ. cornu 
i&um impingere ; cornu peteie , ferire, 
mtatun. cornua iruncare, detruncare,p#« 
cadn^piltann^ ptltancm. occidere, laQnm, 
O z ex- 



excoriare , peliem detrahere , ronhwrun* 
in frufta concidere , fecare, chat&cun y cha§- 
tun* peliem infixis terras lignis extendere , 
mcun: pellis, til que. unguk, pes vaccae, 
tumu. armentum, quechan baaca. ftimu- 
lus, riiQL 

365% Exempla: BeutuQe> mucbai hftua~ 
eimu vafiri buaca ^ cave ne ifte raurus te in- 
vadat 5 adoriatnr , cornu fenar* 
LaQtnclen ta ni buaca, vaceas meas ad cae- 
dem 3 ad lanienam traho , adduce* 

Lafgmbuacamei Angol v$-' Angol fno, 
Angolam fuit occifum vaceas* 

VtUchi ta ni mien Cbe 5 QeUei cutanea- 
quechi m©Qen 7 ubique bos vel.arat vel occi* 
ditur: ubique miferiae, quoquo te vertas> 
omnia plena malis* 

CaknotuaUn ta ni huaca > vaceas meas ad 
aliusn locum transferam. 

Nienquine buaca laQmal,hdhQO vaccam : 
quam occidam* 

Manfun nielan ta ni quetaiam? bobus f 
quibus arem, careo, egeo, indigeo* 

Chumam v, cbumal vachi buaca f quetaiam^ 
laQmal) ad quid itta vacca? ad arandum, 
ad occidendum. 

Urn antitnmapraimiem ta mi biiinihiel 
mo quine buaca , medio die moraris in ex- 
coriando vaccam* 



^B^ 



2,13 



nopinel hitaca tva; vau tipamn > Taurus 
viftuseft ifte, abfcedite. 

366. Equus, CahuaUuy cahuellu. x ad- 
miflarius, yallquechix equulus 5 /^ar.equus 
canrherius , entucudan x. x curfor , necul X. 
x defulrorius , huitan x. veredus , totiqui- 
tux. gradarius, tecan x.amocanx* fuccuf- 
farius r (uccuflator ? fuccuffor yteltol? telpolx. 
epliippiatus>^7z# x. mali lumbi,delicatus, 
enercun #♦ proclivis ad iram, nauuntuQe- 
lux. contumacis oris, bneva iimx* me- 
ticulofus,pavidus , Uacanx. cefpitaror,wjtor. 
ferociter .exultans , choquel x calcitrofbs> 
calcitro , manciin x* cubitor, cuiutun x. 
fternax , tananan x. nob>!i§ , generofus, 
poftunx. pica, ex albo difcolor, pilintu x. 
itella in fronte clarus, inlignis, huircan x+ 
furto ablatus , abactus, hueneQenx. qui fu- 
ratur equos, huetten x. 

367. Afferre, adducere, yen , yemen > cu- 
paln. fternere equum, ephippium equo 
imponere, chiilan > fiVLan. frenum , pirina. 
ori immittere, pivinatun. ftratum v* ftra* 
gulum primum , ta vuvi cbanu, reliqua i% chtif 
\\u. fubigere, mollire, Qruny Qdun. fta- 
pes , etipu. corium , eoracea falcia , qua (ta- 
pes epbippio jungicur > chilue calcar li- 
gneum , in quo loco rotulae ve} orbiculi , 
ferrum acutura pro ftimulo eft, mch%* ia 

O 3 equum 



equum infcendere, pran. 81^ in equum 
nudum, liberum, vuiwn* ad incedcndurn 
excitare, amuln. calcaria equo admovere, 
equum ferrata calce premere , fodere , fati- 
gare; calcaribus agitare*, ftimulare, tuiim* 
€\m , tuluncun. fuccuffare, telpon> niton* 
equo tollutim incedere , empeln* habenas 
adducere, conrrahere, vxxtan. habenas re- 
mittere, laxare, mxxnaln. equo firmiter in- 
haerere; ftapedibus uti brevioribus , equi« 
tandi peritum effe , prn , purn. dejicere , 
tanmm. coxisequi vehi, mancadiami. de« 
fcendere, defilire ex equo, de rheda, nau 
pan ) tecanaun* equum murare , huehpran* 
ephippium detrahere, entu/iUan. tergum 
aqua abluere, ciichavwin. pafcere, wtaln. 
aquam ad bibendum dare , pxxtucoln. funem 
collo alligare , xxqxxeln. equum alligatutn 
alio mutare, Imichauln* folvere, murrain, 
entxxtarinn, folvi, naltun. folutum efle, 
leicumclen. ad ftabulum deducere,£/m#u#. 
curam illius alicui delegare , demandare, 
commendare, elvaln. pilos emittere, re* 
novare , mtiutun. hinnire , $ai$aicun. 
venter ex nimio potu lonat, cidculQei pta. 
equum faltare, pivavcun. fatigari , cufn, 
tamn. volutari, cwencan. prurigo, pruri- 
tus, are/iin. jubse, Gjur/z, roncal funis, 
capiftrum , maw. grex , numerus equorum, 
fjiechan x. ftabulum , malaU fbleas ferreas 

ju- 



«b #/«* 



us 



mento affigere, ferreis folds ungulas mu- 
nire , quelletm. fblea ferrea > quelle, eques* 
tvihumufli, 

?68- Exemplar Pemeenni cabueVLxx> ito 
vifum num equis meis bene fit: oculusDo- 
mini pafcic equum : pemean. 

Patim ni calmellu hi? num equi Patris 
adfunt? an nullus defideratur? 

TucahueUucloeth una mecum equoscol- 



W ( mi y Pedro ni ) amoquexxm > equus quo 
vehi foleo, quo confuetus fum. 

Prqeimi? an equo inhaeres? an nullum 
incurris ^x equo cadendi periculum: non 
times , ne dejiciaris ? 
praQe cabuellu, equum fcande,infcende* ^ 

Enque mexx elelen oofruiUu , locum fubli- 
miorem,ubi infcendam, quaere* 

Nutmieien etipu, ftapedem , ne loco ce- 
dar , tantifper fultine* 

Cume Imtalen ni tint a > cingulam aftringe, 
obftringe, fubftringe, 

CultecnobiQe , laxa, relaxa , remitte non 
nihil 

Qei ta ni advachi cvzhudlu, eft hie equus 
nee intra&atus, nee novus. 

Inci ni cahuellutva I inche>Hc equus 
ad quern perrinet? ad me* 

Humlcadmmrjmqmeti ni cahxxcUa , ne 
O 4 criU 



2l6 



• dfe 



cakaribus propriis , meo autem equo vein- 
ti alieno maris, 

Qnimlai efpuelavathi eahueUu y eft ad cat 
caria furdus; vix ea fenfu percipit» 

Qmmhipirixta vachi mula y haec mola fre- 
num nondum eft experra; ac repenteta&u 
exagirarur novo* 

Pepi mamadiaulaimi y hie equus fecun- 
dum ieflbrem non patitur. 

PracahueUiwoe no eimi ypracahueUun farm 
ad no j part™ expeditus in equo videris, 
equos ferocitafe exultantes domkoribus tra- 
de, ut his fecifioribus mi poffis. Dejota- 
rum cum plures in equum {bftuliflerit>vix 
haerere in eo fenex porerar* 

Pkhi -amohuQe vachi eahueUu y equum 
hunc nonnihil ad gradieodum incita* 

NaupaQCy defcende. 

huevai ni vuvi , tergum ulceratum, onere 
laefurri eft* 

Tanamui eahueUu mo y cecidtr ex equo* 

Huera montui , irnminend periculo vix 
feexemit, eripuit, fubtraxit. 

PitfutcofHQe j putucolfage eahueUu , da 
cqtto, quam bibat, aquam. 

Muquelbige y atrrabe funem, ne fir tarn 
largus , at equus impficetur, 

Lanmm quine eahueUuy equus mihi raorte 
praepropera fublatus eft* 

GahwUu Qenolu afdwmaffin ta m perne* 

tbubwt 



■* 



^ ® d^ 



21? 



4hibin> per equum mihi non licuit, ut ci- 
tius tuo alpeftu fruerer. 

Tanmanu cahue\kt y equus me ahjecitjex- 
cuffit, proftravit*- 

Tva cahueQu mi cupamom , hoc equo es 
adve&us* 

Aretuyecupan cahueUu^ equis meritoriis 
hue adve£tus iuw. 

Mala bueneyecupatuqmlmi , noli venire in 
znulis furto ablatio 

Quimlabin %en caljueUu y nefcio , quis equi 
Dominus fit. 

Elpaian v. elmean ta xd cahmUuy equum 
meum loco linquam fuo* 

Fepuaimi cahueUu, ibis ut equum tecum 
adducas* 

JTepumeaimi cahueUu 7 abi ad equum ad- 
ducendum* 

Chem cahueUu, quis equus >cu jus colon's? 

Colii cahueUu cupalen > equum badum v, 
ex badio tbfeum mihi adduc* 

EpuQen cupalaimu cahuallu, uterque una 
^quos adducat* 

Quechulque chUalknobipe vachi cahueUix 
ica> omnes quinque his equis ephippium 
imponite* 

CaQei gen te ta vii dtiam> caQei ca che ta 
tiiduamtuely multideliberant, ledunusde- 
cernit, aliud v*alio equus aliud v, alio do- 
minus cogitat. 

O ; AnU 



2IS 



*%,$<%? 



Areltulin ta ni malal cabueUu quitlehuen* 
tu mo , petivi ab Indo rtabulum commoda- 
tum v urendum. 

Opunpirim-i frenum cum fuis adjun&is, 
cui nihil deeft. 

369. Felis, cams, adurus, naiquhtnichi. 
canis , tebua. canis fagax , vertagus, (iator , 
vxxdu tebua, filentii obfervans, huancunoiu. 
Atrebatius , dime numutulu. Imperiorum 
intplligentiflimus & obfervantiffimus cam's, 
quimquelu , gneitulu , inaitulu. pecuarius 3 £vz- 
man x excubitor, tarin x> catellus, picbi 
tebua. canis , alteriusve animalis venereus 
aeftus, nancan x codenn* 

370. Unguis, huiln unguibusperftrin- 
gere, tutan. unguibus fcmdere, laedere, 
caupxm<> caulin. expe&o, praeftolor, oppe- 
rior, II of tun. promptum, expedkum,pa- 
ratum efle , Upan > ttpalen, lloyun, oculorum 
felineorum adinftar relucerc, coyolln* la- 
trare, huancun. pk>ro,fieo, vagio,ejuIo, 
ululo, Quman. mordeo, iman, iinatun. 
lambo, lingo, cuUman y cullmatun. curro, 
necuhy lefn* ringor* canes exertis dentibus 
fe mutuo perere, clQaun. buccea, buccel- 
la, bolus, mehlan* in frufta comminuere, 
buivufcun. aurem auferre , piluntwn. ani- 
maha pugnare, ac de fumtna rerum utrin- 
quedecenare, bualon. vox qua canes in- 

ciun- 



^©e^ 



219 



citantur, toioto! vox qua illoscohibent, 
thuchu. eos vocandi formula > vachi vachi / 

37 u Exempla* tebua miauluhuanculabuh 
ulula cum lapis cum quibus efle cupis; 
cum malo malus eris, cum perverfoper- 
verteris* 

Raqiiiq^ibibnn^ laQmtebua gei , non illum 
afficians honors , plebeius eft ,• ac mifera 
egeftate laborat. 

Tehuany in canem mutarL 

Tebuaraqwbin, toqutbin y inftarcanis il- 
ium habui. 

yimoQe bueva iehm* cacbuieimi cam, fa« 
ccfTe&cum tui fimilibus verfare* 

UuauUfiQn , pari palTu v* velocitare cur- 
run r, 

TototobiQe ta mi tebua , canem tuum ad 
infequendum incital 

TiipuntubiQe veicbi tehua y ejice canem 
iftum* 

372* Sus,porcus, porca, changu. Afi- 
nus , afellus, buficu. pullus afininus, pichi 
bujicu , bue buficu. admiflarius , yallquechi. 
mulus j mula 1 1 f ♦ grunnio , mruln. rudo, 
QaiQain. calcitro , calces conjicere, adjice- 
re,jaculari, mancun. volutor, curencan, 
imlcaxxn > imlun. cauda mufcas abigere, ma- 
ting mlpimtun. 779. folvere, folutum, li- 
berum effe^ mnalrt } mnan. 780, adcurfum 

inci- 



120 



^S# 



incirare> neculln. animal orbum, matreor- 
batum , tnatican. quodcunque animal la- 
£iens 3 come, dens columellaris , huahun* 

373* Belluae fylveftres, 

Caprea , puyu f puudu. catus , felis fylve- 
flris , codcod. fus fylveftris , aper , auca 
cbangu. guanacus, camelus non gibboiiis, 
luan. vulpes, vulpecula, Qfu \ cbiUa, hudncu. 
vul pes major, culpeu. , iimi& 7 malcbin. mus, 
deuu. mufcuius* Uaxxcha. forex , baaven. 
comadreja, quiqui. 

CbiQe eft fciuri fpecies ; fed albi nigrum, 
cujus urina diu ac cerribilicer fcetet. 

Cornu rWtki veftigium, item calco, con- 
culco, pn&n. fequi veftigium, ina pnon. 
pedibus obtero , protero , premo ^pnontun^ 
pnoncim* vulpem quirirare, tortorcim. 
vulpis pellis , huineu. rodere , uQeln , ul$o- 
itun* caverna , lolpan. 

374* Exempla* Leftuhin quine luan^ 
guanacum curfu afTecutus ccepi. 

Cofe Qepracbi $ru nebuen Qelai v. nehuen 
qxxelai ta ni acbaualtuam, fenex vulpes ca~ 
piendis gallinis fit inepra. 

Cbeuaimi Qriii hoquimean, ■chumal vachi 
ioquii tariam la. inei lai? cncuem. Qiwia- 
iuinri ni Ian i gwnabun em. chem pibui ta 
mi Quman / uuu/ Qua vadis vulpecula? 
tjuaero fuoem» ad quid? m ligemmortuuni- 

quis 



^m^ 



2Z1 



quis ille mortuus ? mea Domina avia* num 
mortem ipfiusflevifti? majorem inmodum. 
quid dixifti igitur ? uuu* 

Jbum y animalia parva quadrupeda* 
Ibum co\\i , natus ex animali. monftrum* 

7H* 

375% Ferae feu animalia ferocia, 

Leo , paQi. Tigris , nahxxeh 
UuintvQelairume > peQelu patui, Lupus: 
in fabula* 

Muchai coni buera que ad^ui picem tan- 
git , coinquinabitur ab ea. 

376. Serpentes* pu Vilu* 
Draco >ihuai* anguis, vilu. 
Anguis alatus, pihuichen. 804* manta 3 /#- 
que buectibu* lacertus 5 palum. lacerta ma- 
jor , labuane. lacerta minor, vilcun* 
equus diaboli; lignum animatum,;ta?graz f 
lumbricus , dulluL vermis , pim. 807. 

Se in orbemcomplicare, in fpirasfe con- 
volver , fefe ingyrum coliigere, feinot> 
bem contrahere, iuln. 
Serpo , prorepo , huiQdn. 
quadrupedem ambulare, huinolciift. 

377* Amphibia» 361* 
Lutra , buiUiU) coipo* teftudo> covxid^ 
covur ) CQVY, 

Arietes, canes, equi marini, quicumter- 
jreftribus coeunt r ffumtlepw. 

37§* 



Ill 



%8# 



378* Infefta. 
Atzmz , araneus, Ballin, paUu\ una. 
\?raneola,araneoIus, lalim. bufo, quirque> 
poco. bufo major, quern credunt aquas 
conferyare, armco. rana, Higquu 

Variae parvarum ranarum fpecies : ma- 
reupuantxx, ciircau, tauIt(ud 7 coltau> colchau. 
ranunculus, coltaii. Umax, mut chape. 
ricinus, ricinum, lime, locufta, chovi. 
fcorpius , reculclen , tehuanque. eruca , pteu* 
formica, J/epin,coUoUa. tinea, cuc/jiQ. 
pulex, nerum. pcdiculus, tx\n,piitai\ 
lens dis , xxten* 

Pulices & pediculos expifcari , ad necem 
quaerere, dumucan^txmtun -iputarn^ptarn. 

Pediculos dentibus opprimere, occidere, 
^xpin^ upitun* 

fcalpo , fcabo, ructm, pixxn. 

Abundare, affluere, daricopiam, ubei% 
tatem, affluentiam, Qecan 7 ptim+ 

379* Volucres* 

In quotclaflesdiftribuisvolucres? inno- 
vem clafTes digero* i. in avcs aucupes* z* 
in praedatrices* 3 in aves canoras. 4* in aves 
no&urnas. f ♦ in aves aquatiles. 6. in vora- 
ces corvini generis» 7* in menfarias & efca- 
ria$« 8* in aves, quae ad nullum cxiis or- 
dinem reduci poflunt* % in infe&a volucria. 

Chumtn caque pu ftnuj» QeiQ n f ailia. r. 

Tuvoe 



*$&md& 



%%% 



Tuvotpu utlum. 2. muntuvoepu unm* 3. 
muptmx. *. ulcatun x* A cox* d. ileal x> 7* 
urcunx* f. cax. 9. Uftu Uavacha ica* 

380* Aves aucupes, Tuvoe pu imm. 
Aquila! ma jor , callquin , calquin aquila mi» 
nor, namcu. vuftur, manque, accipiterj 
peucu* falco , clilqm. 

381. Avespraedatrices* muntuvoe x. 
Milviis,mHviu$> taru. corvus,jym/. 
ardea , ardeola , tla , txxlla , pilXu* 

Caicaietiy cadcaren r pifcatur cancros* 

Cxxlcatun , alitur pifcibus 

Piden;pifen. cancros fub aqua venatur. 

382. Aves nofturnae aihpunx* 
No&ua, m&icorzX) yatquen. bxxbo } nuco % 
nucu. vefpertilio,/?m/^. 

383* Avesofcines feu canorse, ulcatun* 
Lufcinia, philomsla , cholom. 
Pfittacus minor, tcau-> titcao. 
Pfittacus major, yahuilma, calandra, hviU 
qui. afio , peqtten. 
Riu yfiu , carduelis , acanthis, 

Tenca. 

Diuca. 

384. Aves aquatiles > co itnm. 
Anas, buala,culvu> anfer, caye> uriuL 
caucau. cauUe* 

38f. 






im. ^#d^ 

38 S Aves voraces, urcun iinffi, 
Striuhio, ftruchio camelus > cbeuque ^bmn* 
que* ciconia, canqnen^ piUu* queluu . 

Carnem crudam vorare, ilotun. 

3g6. Aves efcariae, thai imm. 
Gallina ^acbauaU^acbabual^ achaval* 
xg\ocmns,lJpanx. Galius, alcaachahuahiz* 
capo ? entucudan x. perdix, vxxdh, coium- 
bus > columba fylveftris 5 coin, tuitur , cxxll- 
po , maicono. turdus , rrm 

3§7* Avesindolis abaliis diverfe, ca x. 
Hirundo, pilmaiqum* picus* nti& 
JPiQda. 804. raqui* taQe* diUe, tecul. 
taltal. ptiu» chedquen* ttoica* 869, tiuque* 
chili* txxteu* udco* camtxx. meru* 777+ 
cbucav. iiiudt idm. 

389* Jnfefta volucria* leflu Uavacha. 
Apes j apis>- duUm. meJ apura , misqm 
duUith cicada 5 di$i£ crabro > oeftrum , 
colbuachu* culex , ydi formica , Uepin , 
foUoik. vefpa, ^u#, afilus, ^l/^i, fo/i~ 
#>/i «f c#» mufca ? ^Iu , yalL 

Mufcas abigere, maun. 

389* Avis partes & membra* 

Avicula nondum pennis ad voiandum in- 

firu&a , collma. 

Plumula, picbuttr^himOi gfamzCcopidum* 

tmm t 






<4fc 0. d£* 



**f 



Penna , Ipl crifta , criftula , rerbtn , queKu 
Roftrum , ufhm. Ingluvies , Quito, ala , 
mxxpu. Ventriculus,r^u/ 5 r^ Stomachus, 
torem. Uropygium, buente Ui. 767. Cau- 
da, den. dorfi v &c* plumarius amicus, 
caniu. crifta galeae 7 pilei : jubae , perquin. 

350. Roftrum aperire , wlto, alW#. 
Pipio , pispisn. 

Cano, canto > can tito; modulor, cantus 
cdere, fundere> xxlcatun. Salto, lefcim* 

Volo as> /gf/n 760* 

Avem al^iii aere jam attollere , jam de- 
primere; jam iftic moxillic inclinare,/^/!?. 

Alas batuere, mpun. 

Avcm omni velocitate ex fublimi aere 
humum ad capiendam praedarn petere, utuvn. 

Implumerrt fieri, JJamciw, pichun* 

Pedibus fcalpere, excavare rerram ,ungui« 
bus circumcirca fcalpurire v. fcalptunre* 
queipun. Rpftro ferire, pitoncxm* 

Nidus , dane. nidifico, nidum facere, 
fingere, conftruere, danetun. 

Glocitare , Upann* 

Ovum yCUYarn.jiz* 474* colligere, Qlmn* 
Ova incubare, ova incubando fovere* 

chaun : chaumn. 

Difpergere frumentum , furfur, &cibum 

gallinis enundere, pachixxn. 
Perdicesperfequi,mfequi> aucupari, maVian+ 

773% P Au- 



2l6 



ik-iw 



Aucupor: aves vifco decipefe, cantuad 
reria & laqueos allicere , ufliWufl. 
Vifcus j utiuj utuu 

39 K Exempfo, cwamtaru , milvi ova, 

P/V^i achahuall ta ni Xiamn mo, venten 
ladcuhakvam, non tarn cito fapiunc neclu- 
gent Phryges. 

. Qvlnvmdaenv. niiUumelan curam, colli- 
ge.mihiova. 

Otitic ?mr twram torn ehaeimi, praeterea 
dabo nbi par pvorurm 

}?axx mlei qmne imm , chan^^c. lawmal 7 
hie habetur avis, fas &c vellendus, degla- 
brandus : cui oporteat pilos, plumasevellere. 
474* i}h 47 6 - 

392* Pifces. pu ChaVLua* 
Cetus , cete > piftrix , balena major , yene, ' 
Baiena minor, icol, onoimu Lupus mari- 
nus, lame, uritl. Rhombus T cudua. 
Trutt;i , lipm , //pug* Sardinia , quicbau 
Corbina yatehue. PiCc\$-Rex , malck. 
Mullus i.&^r-, /«*fv folea, lingulaca,pttw* 
Lucius , vorotehua. 687. 

Citmana , pelad ilia /?£r«//\ cauquc. 

Utempe, lift* Pilapila,pMV% corbina* 

393. C^iW, lafquentu. 7f8* omne co- 
meftibile, quod prehtrndicur in mari* 

Zzdhe, cocbayuyO) herbae marinae,bonae) 
comeitibiles, -P^ 



P*H#, 8oo* /w<r> macbti) locos , conchas 
marinae. 

iiniydaxxViui nape 3 Uamu^ coinau, cancri 
marini; yupe 9 echinus, herinaceusmarinus* 

324* Pifcis membra. 
.„ Bvmchi^ ylkmpaplyciiticxxti 300^ fqua- 
ma , /u#, *7u/. f|Mna, two cha\Xua. 

35 y. No, nato, hueyuln. 

Immergo, demergo, fubmergo: merge? 
re fe in aquam, dimUn 

Pifcor, expifcori challuatun. 

Hamo pifces capere, prehendere, crahe- 
re, clintm. 

Rete , fageria , nehuen* Retia mittere* 
tendere, xxehientun* 

Rete ex cannis confe&um , HoUe. 

Hamus , chcu. efca , uni (cancer, qudd 
eo ordinarie utantun) 

Canna pifces trajiqere, transfigere, trans, 
verberare , rincxxn 

Pifcari in mari Jafquenn , Infquentun. 

Filum inferere, builpan* 

Filo pifcium , oftrearum , &c. lineam du- 
cere, mabueutan. 

Conchae quibus fibi pilos barbae radici* 
tus extrahunt, ioUm. 

Locus vel foramen ubi cancer delitefcit, 
fohunu 



P x 



Z$6> 



248 4& e 4g» 

39<n Exempla. JW dbftii At tujlomom > 
fcz niicbaUuamom , melius mihi eft camera 
<|uam pifces comedifle, 

jgomi cballua dot vutaluta nipeni nirtt* 
t\i tnO) tuQei ta ni pent mo, culahue mo #U- 
tun, audivi ante tres dies a fratre meo ca- 
ptum effe pifcem , majorem fratris mei ba- 
culo. 

HuercUvalpai ta ni petti v. ta ni peni mo 
quint mdm r hz\x\ fuo rhombum hue iriifir* 

niUamurmakbevaln Liencura mo v. niUa- 
mwmalcbebin Liencura, mifi petitum a Li» 
encura par pifcium, quos Hifpani pifciuna 
Reges uominant. 

txfiiacan quine yatehue pichin chadi mo p 
pauco fale corbinam emL 

HuenUelvalaeimi quine Upm ? mitcam tibi 
V. tibi mitti curabo trurtam, 

Huerapequei ta ni moQeam clintuqueluy 
qui hamo pifcatur vix aut ne vix quidem , 
undevivat, reperin 

Liencura ioa cbaUua tuqxxei Curaqueupu 
wo, Liencura plures pifces prehendit>quani 
Curaqueupu. 

Cbem tuqueam? quid pifcantur? lubram^ 
^atehuam , pifcantur mullos ? corbinas* 

397* Ar bores* 

Quotnodo diftribuisatbores? i» Inarbo* 
res felices feu fru<ftiferas f *„ in non frufti^ 

feras* 



feras feu infelices. ?* in arbmla feu frutices, 
Chumtn Qeipu mamU f cula , £u# mamU y 
temamUy pic hi mamU* 

398 Arbores fru&iferae* £«# matntl 

Avellana , g^u0* Pinus ,pchuen. Nux 
pinea , gllz/?u£. Nucleus pineus> QUiu f 
QuUiu. Pmnus,notu. 

Molle, arbor ex cujus fru&u pbtum con- 
fident. 

Queuti) arbor fru&ificans* Ritu^ arbor 
flores pfoferens. Clon , arbor dans maque y 
germariice SKorfeern* 

Pna> glans* neQbue> roboris fru&us* 

396. Arbores non fru&iferae. remamll. 
Quercus, peUin Gtens, pna. Robur,ro- 
yam > coyue. Laurus , tihue, Cupreflus, 
len. Alnus , lahual Populus., teiue. Spi- 
nus, cafen. Cinnamomum , foiue, cofaie, 
rehue. Myrtus 3 coUu mamU. 

400. LiQe* temUf peQu* huayu. 
patagua. maiten , tnautun. puta. chattar. 
iaQ. reuliyruili, cuUai* 716+ luma^6^ 
mclai, 776. plu. 810. p 

401. Arbufta. ptchi mamlL 

Rhamnus, rubus, Chacai>huaym. Spu 
na , vita, genilta , miicqui. vifcum , putiya, 
rufcus, cheqxxen. roboris virgukai hmlfa 
fhitex, rut an. 

P 3 4°** 



13© 



*fe tf d^ 



402. Carex > r/m/// , /ome , vatu. Arunda> 
calamus , canna , coleu > rQi , rug? , ruQL 

Juncus, rme. caulis, ulo. nalca , ,/wg? v 

i?o#u* > copin y coull > npu 5 pi/^n , /?/^ uvir y 
nomina herbarum quae inltar pohpodii ar- 
bores fubeunt 5 4isque adhaerent, & quibus 
uruntur funium loco. Harum herbarum 
Volumen* tencuU v. g tencul boqm> &c* 

P&tea, twzayrtQy Un y pim. s 

40?* Partes arboris* 
Radix , volil , miiVan. pullus , hueUon , rtf//- 
$ue. truncus> iwo, 8fjv cortex, fahua> 
lucun j oMbz; r kn mamlL 
Iiignum y mamlL ramus , ran. duramen- 
tum 5 nxxdo tnainlL f rons dis , folium, Mp\* 
830 Ligna ficea ad ignem comparata,^- 
fuen mamlL affula ae> fcidiaorum, <&>/m/- 
«r, diiUiv y dUf* julus , nueamentum, caniixti 
arboretum > arbuftum, locus arboribuscon- 
fitus^ lemuntu. Sylva , lemu. Locus jun* 
cis, fcirpis plenus , vmentu. 212. arbor 
frondafa , >alibuen> arbor proftrata > tan } 
tantu* 

Arbor transverft aut deje&a > m viam im- 
pediat atque aditum occludat, tantc\x y tan- 

tUnfCUL, %2f. 

Omne lignum incorruptible^ vel cor 
cjttsdem ac matrix, mllell 

Ligni ftuarboris medulla, cor> matrix * 
^m mamlh Ar- 



m © 3& 



* 91 



Arboris feu ligni nodi, centrum, 
ihamll) cbuchin. 399 

Lignum vel arbor cava , lun. 

Fungus, quales annofa quercus velro- 
bur producit , calQaL 

Internodium , pilco. internodio uti e«g* 
ad bibendum , pilcotun. 

Primi fru£lus, buemabim* 
Nux, cochor. nucleus, ixtav. caro,#/z,£u#* 
petiolus , pediculus , utitu cutis , lucun , ta- 
hua. fecuris , cachah 

404* Planto, fero, confero, ankmn, W- 
culttj arbores , anxxmmamlln. 

Radicem agere, capere, comprehendere, 
voliln. 

Crefco , incrementum capere , temn, xmn. 

Germino , pullulo , fru&ico , rotun ,peun f 
rotuipew. 

Maturor , maturefco , mitefco , bunn> 
hm y tcutij abun. 

Lego, colligo, carpo, decerpo, tnn,nitn. 

Difperfi coliigere , ditnin y dindtxm. 

Quatio , conouio, decutio , excutio , mu* 
toun , Qeibwt. 

Demitto, nx\vun> nac%m% 

Attingo, contingo, din r ditum* 
Veho, i-nveho, importo,accumulo, huinamtu 
Contero, contundo, comminuo, tuman* 
Pucamen auferre , ifcim. 



P4 



Soav* 



r i^r 



a^* 



^^^ 



Suave ad guftum , guftatu jucundum, 
granffimi faporis cibus , fapidus, dcurri, 
cumentun* 40; ♦ " c 

Pene, fere, prope, propejnodum , vix 
lion afringere, apelti. 

Flefto, inflefto , Qpmu fledi, infle&i, 
el$ircun y Qlliw. 

Puto ,amputo 3 catirn. 

Scapum a borro dwellere, ramum ex aiv 
bore detruncare, j^/wdW, piltann. 

Cum ftrepitu divelli, QaQarcun. 

Scindere,findere ligna, rian, riatxxn. 

Rado, radula deterere, mumuln. 

Radicitus abfcindo > refeco , amputo, 
twhentun» 

Mutilo , detrunco , truncam arborem red- 
dere , piltann > pilcadn* 

Frango , infringo > confringo , gtain. 

Lign^ findere* in frufta , aflulas* fcbi- 
diaque comminuere y dltibn* 

Pondusattollere, in alcum tollere, leva- 
re , fublevare , kmn > lemtunien* 

Ligna ihrercidere, in fruita concidere, 
iecare , cmpum 

Ligdorum ac foliorum ftrepitus, fragor, 
Qtifcxiti* 

Lignor, lignatum petere, lignatum ire, 
mamlln. 

Fuftem aficui impingere , fuftibus ali- 
suem casdere, percutere* debilitare,flftm§- 
mm. Ra* 



- 




^fe^t^ 



233 



Ramos colligere, ramis ornare, tegere, 
frondibus velare, inumbrare, voutun* 

Cafa ex ramis ad tempus confe&a, um« 
«fcraculum ex frondibus conftruftum, routu. 

Convolvere linteum , membranam , uUon. 

Funes colligcre, tncxxln* 

Traho ) rapro ) pedibus ab hofte traharis, 
vkamquc raptus rinias, hm$dn. 

Aufugere , fylvas petere , lacebras quae- 
rere, riniw> • 

Palca laedi, fcindi, queyxxn. 

Denfum, fpiflum , cendenfum efle , teUan, 
ieMan* 

Haereo, adhaereo, inhaereo , pmrcun, 
pnavn , pnadn , pnadcun. 

Cavum, inane, vacuum, piloL 804. pluL 
ficeffe, pluln. 

Obliquus, tortuofus, deflexus, tvx\l> fic 
efle, tuvblclen. 

In frufta concifum efle , pilquern. 

Repullulo, repullulafco, regermino* item* 
cutim contrahi; popofn 9 popofcxm. 

Revirefcere, bwalwu 

40f* Exempla* Cixme hiini manganatva 7 
ipalus hare quam onufta eft malis i 

Cbem mangana tvei f malum hoc num 
eftdulce, dnacidum? 

Jlueft, dulce,fugax, cito corrumpeadum* 

Fute, durum, fed diuturpum, quodque 
% emporc mitcfcic. 



Coc^u, fapidum, fuave ad guftum* 

Cotui> eft acidum, fubacidum» 

Ciwuntubimi / c\\mentueneu , num fapif' 
tibi? fuavis eft mihi cibus ifte ac perjucun- 
dus , magrmm ex eo volupratem percipio/ 
hujus cibi fapor gratiffimus mihi eft. 

Vuni-> guftatu amarum , acerbum eft, 
ineft acrimonia, acor, acerbitas: femicru* 
dum eft* mtuiy eft acidum. 

CochuQeiy mifqui Qei, eft gratiflimi (apo- 
ris, mellita eduha, eft faccaro conditum. 

Vuvi coyam v> coy am mo , poft , retro 
quercum. 

Huelu hueluknofriQe vachi r$i , Temper ali- 
quid inter has arundines interjice, interpo- 
n@, interftingue; aliud cum alio permuta, 
illas iriterje&im, interftin&impone^colloca* 

DamiQe yacht tome, hos caricis manipu- 
los alterum alteri proximum vicinumque 
liga* 

Cupaleieimi QuUiu pinones piel , afferotibi 
ftticleos pineos,qups Hifpani pinones vbcant* 

Via ida t a mdx&Un CMpamom quimbin va- 
chi dQUy heri primum hasC res niilii a capi. 
te ad calcern irinotuit, 

Elmeaimi cachal in Xli catumamUmeal md 9 
porta, pone, linque fecurim, ubi lignatum 
ibo* 

Dmulcometge $ abi leftum v* colleflum 
aflulas, fcbidia*. 

Kdau* > 






^fe^d^ 



*3£ 



KJautuQe > agedum, age fis, manus ad 
opus , ad iaborem. 

lubiQe cnveichicacbaly age> ftrenuehanc 
fecunm arripe. 

Lemlaiabimi vnchi mamU? lemlaian em> 
num ligno. huic fublevando par es V non 
fum,fum impar* 

CatumamUmean* ibo lignarutru 

ChaQquei huenu , hoc lignum v* haec ar- 
bor fuperius in brachia dividitur. 

Cbetn mo > chem cQu rputubimi vachi wamllt 
cachal mo v. e§u y maicbubue mo et$u > quo 
inftrumento formafti hoc lignum? fecuri* 

Quine nxxti? quantum pugnus capit. 

Qmwknoam , colligunt , accumulant. 

Incbeta ni mtottbium v. ni mtoun v* tti 
tntoubiel mo pna ; eimn umautuqueimn > dum 
ego glandibus decutiendis invigilo ; vos 
fomno indulgetis* 

406 . Plants Tucun > labuen* 
Quotuplex plantarum feu herbarum ge- 
nus recenfes ? quatrupkx, 1. frumenta & 
legumina* 2; • Bortenfes*- %. Medicae quas 
vocant fimplicia. 4. Agreftes. 
\ Cbumtn $ei tucuxi? melt, i.cacbilla. 2. 
Huerta lahuen. S. ampn tabuen. 4, cachu 
v. relahuen. 

407* Frumenra* Tucun. 
Triticum, triticeum frutnemum , cachiUa 
MchiUabua } caebiUua. 



-^ 8 



llS 



^#^ 



Siligo, maQu, tea. Hordeum , tahue* 
Uu hw+ Lini femen , tinchu. 

Maicium , granum Turcisum > frumen* 
cum Indicum, hua, uua. 

Maicium nigrum > cuswn , prhtta. 

Rubrum , queUu hua, Verficolor , piji- 
sna, mallehua. albo - nigrum, caUquintu* 
foliis fpoliatum , Uud v. tiodhua. 

Quinua> dahue. 

Madiy fernen ex quo oleum cibariumcx- 
primunt , excoquunr. 

408* Legumina. 
Ervum,. alvida. Faba, aval. Pifum* 
garoan$u« Phafeolus ,deQl 9 ritm : < Lenstis, 
UamiYj lantxi. 

409, Herbas hortenfes, 

Fraga , queUueth Cucurbita , cupatt± 
fmada 73 f. penca. Blitum, mucu, mcur* 
Chupones 7 nuyu. Achira ypolte. Achium, 
piper Hifpanum, tapi.gtf. Rapa, napus, 
napur. Radix raparum, coyecho. Raparum 
caules, gdotl. Allium ,■ achur. maia rer- 
reftria , papae , ponh. filveftria , alhuepotlu, 
lahxiymaVia. Sicca , ibh GeJu conftri&a, 
thid, putrida, vima ponu. 6g$. 

Ad fememem, tioncotu. ponii yitvbdpfcU 
favwflm. 

410. Simplicia. ampin lahuen. 
Apium ipanuU planrago, hueque pihiu 




BffiflH 



^B^ 



*3? 



Polipodium* pnal, mamtt vilcun* Papa^ 
ver> umaulahuen* Verbena alba, culla v&- 
du. Mentha , ilvahuen* Cen tauria mi nor , 
cackanlahuen. acetofa,n/lfe 711. Taba- 
cum , ptm , ptew* Tabaci petioli , voroptm* 

Ctden 7 tapilahuen* Ualli anth chattel 
chaikL concll* patyi namun 7 naman v pnoi 
paQh mulul. ttamculahuen. loiquilabuen> 
liaye; mllco* bualilahuen* huentai nHlhue y 
choUcho. Ihu-ilho* alhuelahuen. mxxtun* 
npdnpd* bualtata* lum. cxxnchamalin. 
palquL huUmo. clenclen. lanco. mevu- 
lahaen* picboa f melico. rellrnn. paco. 
plpU viwahuen. pircuUahuen. kiUoikilloi* 
palQnw* clcL tavoe. 

411* Machiorum medicantium cantiun- 
culac fett Qeieutthum pum&cbitaniuh 
u 

QuintuUabuenUau. 
fti pellabium 
fnelico llahuen 
pii niguman. 
Quinculican em! 

Vammlen 

Neyulican 

ta ni pearn 

huilquilahuen em* 
Burenie ~ ta ~ en 
|JLaacuUican cm 



23S 



*»• d^ 



elu- ga-erv huillquiliahueri 
ta ni mo - Qa - tfeam $m , 

Ibo quaefituro herbas* 
ut illas inveniam , 
dico ilens 

O chare Qmntulican 
monftra mihi herbam melm 7 

Ecce hic 

Neyidican 

herbam optimam builqailahuen > 

ut illam videam,1egarnque. 
Sane mei mifericordia ta&us, motus es, 
O LLancxxilican chariflime, 
mihi dedifti hert>am HuilquiUahuen > 
ut ad longam fene£huem pervenianv 

z.' 
Epuitaniduam 
ta lahuen gealu , 
vemgepraquilmi 
Neuulican* 

Epu duamquilmi 

ta iu lahuen 

tultahuenmean 

ta pehuen mahuida* 
Habiturus herbas 

pendet animo expe£tatione eventus: 
fed tu 6 Neuidican 
ita ne fecens, 

Noli cffe incertus, fufpeafus, anceps* 

iuper 



- 



luper noftras herbasj 

ibo lefturus herbas. 

in monte ubi eii pinetum* 



*& 



Huiri buirtuQen 
ta ni levial 
pu meuilen, 
ta rumean 
meullen tipalaian. 

Sum undtus perun&usque 
ad volandum 
intra ventorum turbinem* 
omnia fuperabo, transgrediar, tranfcendanv 
quin ex turbine egrediar. 

V 4# 

Quintu HueciwulUny 

calcunmaHuecubMant 

Huecubum queram , inveftigabo, 
Huecubum meis carminibus jnftigabo. 

41a Agreftes herbae* Relahuen, 
Fraga , K^/ra; Culta, queUiien. 
Carduus, nalca. Urtica , curt. Gramas 
coirofiy Qutan. 7SJ. Sagmen, chepica 
Partus > pabulum, cachu. Lolium, «*/ztf». 
Adchupalla, dudto, dto, dcho* 
Melofa j broquin , madi villam* 
Thearina, avenae fimiliSj Hru 
Rilbun-) cocoUe. 

RariH 



HQ 



Hfc.ft» 



Rarin > dadin* 
Panque. 

llQatu, dQatUy dQadii 
moL 

nocha , ex qua funes corbesque conficiunr; 
Chaura* 

Fungi comeftibiles , pkucho •> puuto> putcho. 
Fungi non comeftibiles , pque, raurauy 
ntitalhuey ptauquilquiU 
Gleba, $uepe* 

413, Terram profcindere, uneltun> catfc 
tun , maipun* 

Agrum colere, audn. 

Arvum, ver vadium, tuculhue yhualhue. 

Agrum fementi prseparare , uneltun, 

Arare, aratro terram fubigere, profcin* 
dere,fulcum imprimere, quetan. 

Terra arata, quetan , lumatun. 764* 
Stercus, fimum per agrum fpargere: 
ftercorare, flmo terram faturare , foecunda- 
re, agrum oblimare,fimo pinguiorem red* 
dere , efficere > vunalttm. fimus> vunqltu. 

Fodere , effodere ? rtf/zff. 82 f> 

Sulco, lire, fulcum imprimo 9 diUun* 

Sulcus, dillu. 

Porca, lira, fcamnum, rehmru 

Semino, fero, fementem facere, tcmi 
tixcun* 

Semioa terrse ipargere ^ %anm \ 



Caveis feu foflulis man Jare , aiidn> Qclufn* 
Semina rerrae mandare relicfo femper uaius 
paffiis intervallo,. tecatun* 

Lignum in. acumen extenuatum , pal y 
piUobue, 

Ligno terram ad ferendum fodere , *«<//£ 
Qdiifn. lie (ata > aud 7 Qduf. 

Diffipoj difpergo, h«&/#* 

P-ugno fpargere, unitis digitis 5c in pu« 
gnum colle&is , compreffis difpergere, pg* 
tamun. 

Maicium,granumTurcicum, bua. 

Maicii fpiea , vocben, 

Ari(tae , perquinhua. Gluma , icon , memi 

Folium 5 lolcanhua. manipulus 5 iitim* 

Spica triticij hordei, lonco, arifta?,£ift& 

Manipulus tricici , hordei ,pnad> ~ 

Foliis privare , fpoliare, glom. 

Maicium foliis orbatum, pvmtum } lludhua; 

Spicarum grana excludere > exfolvere , 
extercre, hueiQon. 

Phafeolos foiliculis eximere, doccayun. 

Folliculi, capu 

Nuces frangere, enucleare, nucleum c 
putamine extrahere 3 dollcm. 

Acus eris > maimau 

Triticumpurgare^ expurgate mmmaitun* 

Crefcere, adolefcere, augefcere , incre- 
menrum fumere , pimculn» 

JVIaturor, maturefco, cUUqmu^ mqmnn* 



%\%- 



mwm 



Ferrilis^foecundoSjferax, uber, moxu 

Luxuriare agros prae ubertate & frugum 
copia , agrorum feracitas luxuria laborar, 
luxuriofa eft , luxuriat carduis & fpinis in- 
cultus ager , loidoun. 

Agrorum fru&us in fpe pruina decoxir, 
vinearum gemmae frigore obriguerunt v 
uredine examevum,pili72?i{n,pilinmm novpn* 

Segetes fterni , lam 7S9- 

In fpongiae morem turgefcere, intume» 
fcere, denupran* 

Terra aratro fubigenda, quepun. 

Ad fata vifenda fpaciari , Qavitln* . 

Aves avertere,abigere, Qabuin. 

Abigere 3 averrere pecus > lepmrh 

Protero 3 obtero , pefundo y conculco, 
Qintan. 

ApertuSj reclufus, huecbarth 

Meffis, fru&uum percepno ? coQL 

Tero> trituro, atiwrn. 

Grana ex fpicis in area excutere virga, 
baculo, tribulo, miitancun: falcandoj \\uin> 
inde nuin prun. 692 793. 

Teroj molo, tnedcun, quecxrn* 

Premo, cornpnmo, gxxrinn. 

Semen, xxtar* 

Ager demeffbs, reftibilis, vuche?i. 

Mala terreitria terra* mandare, relun. 

Ejusmodi fata, retupoxiu. 

Terra conderp, tegere, obruere, dapiln % 
ivxxln. Erum- 



-1. iii 



*%kwid& 



Hi 



Erumpo 5 choixin. 

Malorum terreftrium radix, cucbeu. 

Fru&uum rcliquias Jegere, vindemiolam 
repetere, dinivn, dinivtun* 

Caules emittere, producere, uUvixn. 

Evelio, extirpo, radicitus eruere, con- 
vellere, excindere, Qedun, Qeduntim. 

Seminarium, Uecxxm. Serrunarium infti- 
tuere , llecximn. 

Indie, aquae dcrivatio ->yaima , catiipuUlu 
illam fodere, z ffodzre, yaiman > catupuullin* 

Seps,.feptum, feptimentum, malal. 

Lignis transverfis fepere, munire , cir- 
cumdare, cxxntomalaln. 

Foramen ,hiietod. 

Obdureo, obdurefco, alpen. 

Hiojdehio, terra hiac aettu, toun. 

414. Exempla, Qeno panu / ©quanta 
malorum terreftrium multitudo / 

Villtueneu ta ni potxu ebon , a malis ter- 
reftribus locuita me ablolvit. 

Cumei tucun tva , foecunda? laetseque fe- 
geres, feges (piers uberibus & crebris, 

Munarquei ta ni tain , feges mea eft talis 
qualis, qualis qualis. 

Loncoij fegesin fpicam vergit, ex vagu 
lis erumpic. 

QuetaQeprai ta ni mapu, ager meus ara- 
rro lubaduseft quidem P at fementem face- 
re non potui. 



344 ^b C e# 

tii lleuabuel mo> v. ni Ihuahum^ ft //^/tf- 
$w/ «/tff ? maulai) tempore quo femen co- 
nabatur erumpere 5 piuvia non decidir. 

Quinepun mapu nien quetaial, pars agri 
nrihi reftat aratro profcindenda* 

Huallmaiabimi ta mi tcun , agrurn tu.um 
fepro cinge, muni, circumda* 

CatiicoQicloen v. coQitucloen , ad juva me 
in colligenda meffe* 

Mm tipantu 5 annus fenilis, ferax, foe« 
cundus* 

Tafmh 5 chafma , chafma tipantu > anni 
fuperioris reliquiae 5 quae ex anno antecedcn- 
te fuperanr* (uperfunr, 834- 

Ueiui cachu > pafcua revirefcunt, 

LLenprai vacbi cachn> fua fponte, fuapt^ 
Ingenio haec herba nata > orra cfi 

Murquelvalbin ta ni dahue , Quinuam 
meam in farinam toftaro conreri curavi» 

Mi quelluen tual mo , Qutantu cupatuaimiy 
ad colligenda > legenda traga polt folis cc- 
cafum venieSj redibis* 

Pa quelliien mo liii qwllxxen iodcumeiy in- 
ter fraga ? quae alba funt prseftant. 

Pichin ptm Juamtuaeneu r parum tabaci 
fi placet. 

Ptm chiaeimi pibi \ promificmihi tabacunrty 
Nicotianarn. 

Qetitlai ptem > tabaci nihil fupereflv ; . 

Pen tneu 7 ptemtuqnm 7 quando mihi 1U! 

Ibera* 



%^S# MS 

beraliter ofFertur , pulvifculum patula nare 
exforbeo , vel etiara exufti in concha folii 
fumum per fiftulam afflatu attraho, & in os 
excepcum emitto. 

41 j\ Flores* vauxx ica. 

Lilium, tacU tucxxLtapdtapd.^ 

Rimuy flos crocei colons, deliciae perdi- 
cum. 

Cocll , flos quo colorem flavum conficiunt. 

QuelulahueV) unde color ruber ac fangui- 
neusemanat, exprimitur. 

Huadalahuen* Cbaud chaud. QiL 

■41 6* Floreo, florefco, vaimn, rauxxbuenn. 
' % Oleo , redoleo, fuboleo, odorern emit- 
ters y numutun. 

Marcefco, languefco, tonn^tenvn^penth 
penxm , pemtuth 

Flores decidere > llanciituu* 



Jeus, cyaneus , calm. 69Z* coeieitis, />«»*♦ 
viridis, prafineus , cavil, citrius ,. rupica- 
prinus > croceus 5 flavus , luteus , chod 701. • 
rubens, puniceuS^ coccineus, purpureus, 
ruber, quelu. 819- caraiefinus, cum, cum- 
qaelu. niger , ater , cum, 7*3* ful vus , ca- 
Itaneus, ex cinereo -nigricans, colu. mar- 



itaneus, ex cinereo mg 
garitariuS) cinereus ex 
0.3 



albo > ciiko. color 
ferru- 



w^ m 



\ mk 



246 



^Mm* 



ferrugineus,mofchi color, coin carb. 
atrum dilutius, allue cum. glaucus, cal 
vulafquen* 

418* Unius colon's, quine aicmu 

Varii coJoris, topan> topapalen. 

Album efle,//»». dealbo, album colo« 
rem alicui rei inducere, album aliquid face- 
re, reddere, liuln. 

Candeo , candico , folis radios aquam 
illuftrare, flumen a fole coliueere, albefce- 
re , vibrare , piann , piancm 

Mico, niteo, fulgeo, refulgeo , Umllmm 
7*9* 

Reluceo , reniteo, refplendeo,^», alon^ 

Nitidum, fplendidum, fplendefcens, re- 
fulgens efle, liifnn •> Ixxvmclen* lufiiifn. 764, 

Perluadum, pellucidum efle , cwncun. 

Diaphanum , cbaianckn. 

Res diaphana, perfpicua, cuicai. 

Tingo, inficio, imbuere colore lanam, 
ptumn. 

Tin&urr, colons infe&io, ptxxm. 

Puelcura , terra ex qua confiviunt colo- 
rem flavum, dod 417 

Colue-i unde fie quelu* 417, 

Relbm, radices, unde fit gw/u* 412,417, 

Coctt) flos unde chad* 417, 

Kaurau % fungus unde colu cam* 

Quemchiii m terra rubra, 

MaUo> 



Maftoy terra alba, Candida., 
Robix* terra nigra. anit> glaftum. 



M¥ 



450* Exempla r Cbem cabueUu / qui$ 
cquus? cujus coloris? 

Colxx eabueUit cupa\en y adduc mihi cafta- 
neum. 

Liu get ta maQf* albus eft, nee fi albus 
aterve eft , fcio* 

Cum %ei ad mo v. ta tit ad mo y facie nL- 
ger, ater eft, crine ruber* 

Liu Uu get , albedine albior , nive can- 
didior* 

Curu cum Qei , per intervalla maculas 
nigf as habet* 

Lite, tiu%ecM> liuquechi cwpatuiy ad pri- 
ftinam albedinem rediir* 

Lifmkiy lifiumlei, eft mundum, limpi- 
dum: caret macula j nulla maculae veftigia 
snanent,fuper{bnr* 

Cavu charahuilla cupape , cedo femoralia 
viridis coloris. 

Quetu vuit laQmabin piquet > nodus in filo 
jubro mortem, necemannuntiat, imnatur* 

Cmxxquieli piiaufiehtd curude y fuligine 
tua non me tingas, ir>ficias , denigres dice- 
bat , aiebat niger mgro > cacabus olte. 

Quitte ptxmi , quantum fufficit uni tin- 
&urae, fie fextans feu du# uncire glaftifut- 
ficiunt* ^ .. 

(^4 guite 



'*48 



mm^ 



jQuine tarin anil? glafti fextans; 

Qmne patacon anil , uncia gfaftu 

Ami pinmomean Patiru mo , necefle mihl 
eft ire ad PatremMtffionarium petitumnon^ 
nihil glafti v g!a(iurru 

Vill pu eal mo curxx mtn putumvalai? la- 
Jiarum nigrae nullum colorem bibunr, ni~ 
ger color a nullo extinguitur* 

420 Metalla* 

Aurum, milla. 7^8« Argentum, lien. 
iEs, cuprum , cumpanillhue. Ferrum , j^- 
tiiUlme. Stannum , titu Plumbum r %z/ir* 
Pecunia, oummus, monera, QiUacahue. 

Res familians, bona, facultaEes> fortune 
divitiae, opes, te } cuUin. yiz. 

Lucrum, pen, peeL goo* 

42 1 ♦ Aurifodina > auraria > miUahue , miUa- 
me. 

Argentt fodi m 7 argentaria , lienhie, lientue. 

Ferrugo,?/^ Ferri &om 7 mi parujlbue* 

melius ) mucor, percan. 

Mucefco, rtiucorem, rubiginem contra- 
liere, mufcoauE rubigine affici, mucidum 
fieri? percann. 

Aullio 5 notu c\Mn. aa£tionem Facere, 
Bot& euti&nn. 

Effe> e&ifiefe* dari, baberi, %en\ mlen. 

Qu^rOj friveffigo^ indigo, quintan. 820. 
i ftfea.ioe &Mii ig$$} decepic? delufir^ | 



^fHe^ 



H9 



fruftrata eft, de fpe conaroque depuHits fum^ 
longe alirer atque fperabarn, accidk^evenit, 
mnan. 780* 

Difperfa colligere, nxxmitun. 
Eiicio* Aurum , argentum , ferrum ex 
terrae cavernis elicere^ eruere , effodere> 
cxporrare , entxm. 724* 

Accipio* tavn.taun-) taxxn* 

Liquefacio, liquo, Ueumth Liquefco> li- 
quefio, liquor, Heim, 

, Eligo, deligo, feligo , duUi/h Scienter 
eligere, dime dullin. 

Rejicio , repudio ? renuncio , refpuo-> 
Uainacmn. 

Eje£iamenturn , rejectanea , llainatu. 

Habeo, xcneo-y-nien ?%?. 

Cuftodio , fervo , confervo , elcan. 

Amitto; ja&uram- facere, llan ^lUncun , 
Qctm. 

Perdo: difperdere, everrere, deftruere, 
corrumpere, dieformare,diflipare, profun- 
dere ? Uancwnn , Bamcidn. 

Fortune indulgentia abuti, egregiasani- 
rni dotes perdere, corrumpere, dum fe ad 
indigna abjicic & indecora, gnamn. 

Opera & iinpenfa periit, irjale res ver* 
tunt, gnan. 

Aliquid defiderare, requirere, cuellcueUien. 

Rem alterius apud fe depofitam habere, 
item^ rem alteri procurare^ mefm 



2fO 



^b^e^ 



Apparere* jam tandem apparuit > reper- 
turn j inventum eft, peQen y petun 

Invenio, reperio , pedan y pedantwu 

Utor, egeo> opus eft mihi y pnen* 

Do 5 v praebeo: largiri ^ donare* liberaliter 
erogare, elun. 724,. 

Dare comeftibilia, lhuquen y llattquetun* 

Propinare alicui > pfamn y fat£inn y llaupan % 
cacbun\ 

Qfforre* gratis dare y medan. 777. 

Muruare nummas> pecumam mutuam w 
mutuo dare 5 commodare % aliquid utendum 
dare> mven % areln. 

Fecuniam mutuari > mutuam accipere> 
muruo fumere* commodatum v. qtendum 
aliquici accipere , commqdatu fumere, are-* 
iun y arettum 

Pecuniam alicui credere , argentum illius 
fidei committere , ithuemn* ita ab alio fu~ 
mere* accipere > Muemtim* 

Dare animo petendi aequivalens > tuilin > 
tuilitun* 842* 

Faftidire aliquem 5 oblata Tefpuere* afper- 
narij non admit tere > paeln % pueln , 

Commuto, permuto, huelutm* huetun* 
tun y bueluntcun. 

Contra&us permutationis> cedo dabo* 
tafcm % cbafcim. 

Remapud fequeftrunj deponcre, rann^ 
vanknon* 

Pecu- 



■flfe 6 



2fl 



Pecuniam> commodatum repetere* uno- 

pitun* 

Rerndatam poftuJare> mimtutwz* 

Solvere > ad nummum per(blvere > in a£- 
fem fatisfacere 5 cullinn. 

Crediroribus (atisfacere, aes alienum fol- 
vere , aere fealieno ievare, liberare, elucuVtin* 

Pignus redimere, entutun. 

Refiduum debiri > chayal ycbaiah 

Mul£lamv 4 mu!fam debere., buerinien* 

Taxoj eeftimo^ pretinm mercibus prae- 
fcriprum, toqititu* 

Pacifcor , de pretio cum aliquo pacifci , 
con venire 3 daqueln* 

Aliquid alienare, abalienare, lite. 

Furor, furripio» furrim. aliquid avertere > 
auferre, buenen* 

Reddo, reftituo, mxiilmn ytmoltun. 

Emo, mercor > comparo > nundinor, 
t$llan> QiVLacatiy eim y eiintuth 

Vendo, venundo> eiitn y eitmn y utn* 84?» 

Peto > poftulo , pofco j precor , rogo> inv 
ploro> precibus aliquid contendere % effla- 
gitare, niUan. 

Vaieo 3 man. Aurum d&ittdUan. 

Aurum elicere > miVutntun* 

Inaurare, auro tegere> obducere, miffa- 
ttm\ Auro vel argento include^ mudenctm. 

Compedes y miffa ecuL 

Ferrum % quo nota pecudi inuritur, chilka* 

Dives* 



"^ 1 



Dives, locuples, opulentus , &//#y?^. - «I- 
fK^ Huinca , dives Hifpanus* 

Pauper, egens , inops, egenus, mendi- 
cus, cunivak 

422. Exempla* Cbeu tuui miUa tva? un- 
de iftud aurum? 

Kdaucan m® v. kdaucamom cupai iompen % 
v. iom cuVdnpeny v. pecuVtinbuen > labor lu- 
crum p'arit , labore 'pecunia comparatur, 
diviuae bonis artibus paramur, tion tibiper 
ventos afla columba venit. 

Aldun euUinpcquei chei, vemlu mai y pe- 
cuniae obediunt omnia* 

Quintuquebuimi ta mi \Hmen^eabuel\'^ 
ta mi ulmenQeabtm , opes ac divnias parare 
cogitabas* 

CullinQefa, nlmen t$elu % divitiis affluent 
cui opes & fortunas lunt ampliifimae , am- 
pla re$ famiiiaris , multa & lautafupellex* 

HueUiMai ta ni iapau> nunquam ipfius 
crumena eft vacua, nunquarn ipfms lucrum 

ceflat. 

AiuncuWnh idpraqnei tanipeet) qui arnat 
aliena , fua facile vendit* 

niterdU} teQeaht y teQeat y ad meumufafr^ 
v* ego illud poffidebo, Domtmis illius ero* 

ChucB mi pemom tvei , ubi illud invenU 
iir, reperifti, offendifti* 

Awa Um> nummp§ adtilcerinus. 

Cutih 



^3^^ 



IB 



Companilllme vtmQei tva } videtur ex sere, 
cupro fraftum. 

PaniUhue Qei tva 3 hoc eft ferrum 3 ex 
ferro confectum. 

Tva paxuHbue ta ni rialoncoam 5 en gla- 
dium, enfem^acinacemmeurn ad findenda 
capita* 

Catnhuebintatiipanitthue) ex ferro quod 
habebam , fcalprum fieri curavi. 

Tva ta ni iqueum , hoc eft quo me fu- 
ftento , unde viftito* 

TaM&e pin 3 tiiyiilmaUebi ta piuque 5 mu- 
nera > crede nnihi , placant horninesqus De- 
osque* 

Tva> accipe, 

Chern elubimi / chern noelul/in, chemehh 
labin rume-, quid ill! dedifti? nihil. 

Incbe ni nun mo aldxxn aMin<> cum multa 
mihi fie res familiaris, multa fupellex. 

Eimi nienman quine cabueUu> tu habes ? 
detines unum equum meum v. equum mi- 
hi debes. 

Nien ca^ ita profe£to 5 teneo certe* 

Elualy eluQealtva, hoc eft dandum^lar» 
giendurn > liberaliter erogandam. 

Mi eluQeabuel , quod ribi dandum fuiffer* 

Cufque duQelu v. eluQetl > panis datus, 

ChaicbielueiU) jam prklem iilud ipfifuic 
datum, 

Quine cof que dxxlatiu txmu flS'Ujittspanls 
quideijn iiU datus fiaifc w$* 



il„l '','1 .■. 

1 '.'ir* 



Ehbi, elutulaeiu ida, v. eluem,elutulaH 
via, feme! illi dedic , & non amplius. 

Cofque eluqueampuamuval, panemdanc 
paupenbus. 

Qelai ta mieluQeam v. eluQeal; tutelpalai- 
mi v. tenpalainu t, fero venilti, fero venien* 
tibus offa , nihil quod tibi detur 5 fupereft 

jQuitte amomariqueum ehaeneu v. eluecH 
mo, pibin , pecii ab ipfo Rofarium^ coro- 
nam piacularem B. V. M. 

Quine rxxme Uanca uii , unam ranrum de- 
dit vitriorum filo infertorum lineam. 

m elun,cumekn, quando donodo, fum 
jucundus» eft fignum me efle jucundum. 
Aldunmaquilmi ta mi cluneal mo, quae 
offeruntur arripiendaj non differenda, 

\\i elubiel eluabin , dabo quando porero. 

Chaichi niehmobium veicbi eahneUa, jam 
dudum equum lftum illi dedu 

Incbe eluquebin cabueliu ta Pedro , v. elu- 
lilu cahutMu ta Pedro incbe, ego film, qui 
Petro equum dedic. 

Inche elun eimi mo, ego dedi pro re. 

Mi eluabin > quod tibi debeo. 

CuUin ta ni eluQeala v eluQea?n, utde- 
bitum illi fblvatur, 

EluQelan ta ni cbaumalgeal , refiduum 
debici mihi non eft (biurum. NB. aliafum 
rerum reliquiae vocantur; mtn\\xien ,venten- 
buen, puchu ,puchun ? opuntu* 

AiUau 



^^dg* 



2ff 



AiUan ta mi eluabin^ illud dare tibi nolo» 

Qemum cfaem ulQeai t nemo dat quod non 
labet. 

Pichi chadi mo queUuaen? modico fale 
nihi fubvemes, fuccurres ^ fubfidio eris v # 
is. 

Petuan tn ni cullin pimeu y debitum a me 
)oftulavir» 

Inche arelbin quine macun ta mi chao v. 
a mi chdo mo , commodavi v. utendarn de- 
li tuo patri veftem ftragulam. 

Cumelai areln^ praeftimonium difplicet. 

Aveln mo udapiuquei ta cbe^ Veritas odium, 
>ra?ftimonium inimicos parit* 

AhR\ yehuevali arelen pi> mutuum aut 
ommodatum patens pudore fuffundor» 

Cbuintn raquibimi tva ? alduQei , aldan / 
|uanti hoc eit i quanti indicas? plus quam 
>ar eft , indicas* 

Chumtn cuUin motuimi? quanti confti- 
it? quantum folvifti. 

Chnmm raquiQei vachi chapxxd ? quanti 
\x inaures? 

Ventm-) tanti, pro eo quanti res eft, tibi 
iabe* 

Chumtn mo QiUacaimi % quanti emifti ; 

Aldxxn cuttin mo^pichin cuQinmo> magno> 
>arvo pretio* 

lorn cullintun , plus impendi , majorem 
i ea re impenfam ? fumptum feci* 

lorn 



lorn mo vfiUacan 5 piuris emi. 

loci pichin cuUin mo } non tanti, minor 
pretio* 

Incbe torn piqxxm vacbi cuVdn mo > iod pich 
pm> ego plus offero , ego minus* 

Aldxm cuQintun , v. aldixn cuUin uln qiun 
coiUal mo-) muka in hac torque comparan 
da infumpfi* 

Aldun mobui cam ta mi hueneel> quoc 
fueramseSj eratne magni pretii? 

t^oiman QiUaean , imprudenter emere. 

Lett Qoimaimi, fucum ribi feeerunt, pa 
lumbern pro columha, adulterinum pro le 
gitinio tibi fuppofuerunt. 

Moncol v. vemlelu v. re vemlelu VjiUaca? 
qainehuaca-i emivaccarn fie uc earn hie vides 

Qeimelai xxhben v.idcheun, hominesjven 
dere jam defitum eft 3 in defuetudineu 
abiit, lege prohibitum eft* 

Ci&inmabin ta ni haerinieMel mo 7 illi pre 
injuria fatisfecu 

CuUintuabiQe Huemicalqtdn qitine cbaibtu 
murque ? fblves Huenucal modiuni farina 

toftse* 

ElucuUiabimi meli huaca ta mi lamuen ta 
mi bitencn mo > v. ta mi huenenmom mo : 
foron ruae pro furto quatuor vaccis fatisfac 
v. fatisfacito* 

Chafloncoquei vill haerilcatu , unusquisque 
pro maletactis poeoam dabit , referet gra- 
tiamqua dignuseit, dedit malum & accepir. 

Cbaf* 



*%k*Bd& 



2f? 



Chafloncotubi ta ni huerilcatnbiel mo , par 
pari 5 fa&a fa&is recepit, retulit* 

HuenecuUinQequeam) v. culiin ni buene- 
queum , ]ocus ubi multa font furfo ablata* 

Fill iemnauiy omnia fibi fumpfir, abftulitv 
\ Maldxxtubicbi , videam, explorem, expe- 
riar, periculurn faciam. 

//zr^ we// *te> m mariy ego contri- 
buam quatuor, tu vero decern in commu- 
ne conferes* 

Entulun ta xii cuUin > res quas oppigno- 
raveram , redemu 

Entun ta ni kdau , penfum meum per- 
fblvi,ab(olvi, percgi, confecu 

Apelpapebui ta m coretuabuel v. ta mi co- 
retuabum, parurn abfuic quin damnum com- 
penfares, amifla in ludo recuperares, reci- 
peres, paria faceres, neuter alceri v, neutri 
deberet* 

^ Rumeai Uanca mo > lapidibus pretiofisfi- 
tisfaciet, injuriam redimec. 

Chabita wicuxx , ad nummum folvi, in 
fblidum facisfecu 

Deuma Uudi , jam totum , integrum & 
omnino reftituit, nemini debet, debito fo- 
lutus eft, 

Opunpivina mo vumei^ freno ejusquead- 
haerentibus fensfecit* 

Eimi cuVdnmaiabimi •> non tibi ficabibit, 
non abibis impunis^ tardicas fupplicii gta- 



R 



VI- 




HP 






af 8 ^fo • eft» 

vitate conipetifabitun 

Deuentun, promiffis fieri > promifTa fcr 
vavi , impleyi j praeftiti , exhibui> fidem li- 
beravi , votum reddidi , perfolvi , promit 
lis non defui , fatisfecu 

Apxxmknonmaen ta ni cuUin> bona mea, 
fortunarum mearum reliquias mihi abligu- 
rivifti? coniumpfifti, adenrsifti, eripuiftu 

Ovifa ulqueam Patiru mo, an Patri oves 
vendunt , emitne Pater oves ? 

Citmelai ni ul$en z\ ni ulQeuyen v. ni uU 
Qemom veichi mula > male fecilti illam mu* 
lam vendendo 

Ulimi ta mi chuquel quine huincamb, ar- 
ma tua Hifpano vendidiftu 

Unoduamn ta ni iitmobium ta ni cahue\\u r 
pcenitet me equum meum vendidifle, 

Huelulun quine huentu inchiu quine cahue- 
Uu mula mo > equum mulo permutavu 

Huelutubimi ta mi pUli alhue v. alhue mo 
mine rupacbi tiiyunmo, animam tuam ca* 
codoemoni inftanwn'ea, momentanea, peri- 
tura voluptare vendidifti* 

Hueliiln $nen $ei cheipiam 7 in permuta- 
tione utrumque depravarum, neutrum abs- 
que virio effe foler. 

Tvata in nien Patiru , v. tva ta in nie~ 
lid Patiru, ecce Pacrem Miffionarium ha- 
jbemus. 

Chum niebimi tacunma, quare illtid babes 
ppertum? Hu- 



*%3 i C^ j$g 

Huerculehdpaeimuy tibi hue mittet, ribi 
munus hue transmitter, 

EUcuntubin vachi cullin ta ni cbao mo % 
boc mihi a meo patre dono datum , reli- 
Sumeft, 

Aldxxn cullin ellcuntuM ta ni pu votm va- 
"hi ulmen, mulra bona iftc dives fuis liberis 
eftamento reliquit. 

Vacbitxx mo cunxivalcaumecuumeimi ,exeo 
empore inclinata res rua eli, omnia ad in- 
eritum vergunt, ad pracipitium inclinant* 
n pejus ruunt, quotidie deteriora fiunr. 

mUavalbm qmne conue Lmbuequemo y n\\ti 
>enturn a IJidmeque agnum* 

Ulmen cbe enpatuan pi, namprai ta ni cu- 
lm, novacula in cotem* 

Ucalel cullin, bona derelifta* 
QiUatim 9 QtUatucan. 730. 

4*3- Foflilia metallis cognata. 
Sulphur, copabue. Chalcanrum, caU 
ulahuen. aeris flos, serugo, cariilahuen. 
Uumen, liulabuen, liucura, albue cura. 
.eiina , upe. Sal , cbadu Sal clarus m, v. 
laphanus m , Mco. 

4*4. Exempli Cancaquilmi mme ta mi 
uqeno chadi, carnem absque fale ne tor- 

Pichi cbadi mo quelluaen, pauco fale ml 
iluecurrasvelim. 

R * Cbadi 



Chadi nieiy eft (ale conditum, 
ZJUbuemtuQe chaditu Hon ta mi cutan na 

mun mo, propter pedum infirmitatem 

carne falfa * falica abftine* 

42 ?♦ XapideSj Cur a ica* 

Pumex,' pinmu, pinono 5 cu#a. 427* 497 
Befoardicus lapis, luan cur a. Lapis nige 
quo venam incidunt , qs\eupu-> malin. Vc 
nam feeare , fanguinem venis detrah^re 
minuere, malintun. 77 S. Silex, lapis i 
liceus, ailin. Gypfum -, mallo. Cryfta 
lus , vitrum , talcus feu lapis fpeculans ^ 
fchiftus in tenuiffimas brafteas fiffilis, lilpu. 
Creta , ran. Argilla , buidu. Ollas , car 
tharos,&c ex argilla fingere formare, km 
dxxn. coquQVQyCuiillcafh Figulus, hiadx 
yoe> Arena, cuim,chyum. Scopulus,n 
pex, cautex, v\\ta cur a. 3S9+ Saxetuir 
glarea, falebrce, curanm. Lapidibus al 
quem petere, appetere, lapidibus in illur 
jacere, conjicere, curantmu Lapidibus i 
mutuo petere , curantuun. E loco praecipi 
devolvi , rotari , hurnum verrere , imUnyS» 
Durum effe , riquemn > riquemclen. Durun 
riquew* 

426, LLanca % lapis pretiofus , viridis.76 
Mean > lapis atous* 761. Cudebue , quo f < 
<}imunt homicidia. Tacum , taquem , tacn 
Japis pret, Jlkma } ilicura, laxum, ma 

* r - more» 




^SdB» 



2&B 



mo&eae levitatis lapis, pilolcura, lapis pu* 
micifimilis, at multo gravior* 

427* Exempla, CuQapuhuentutiicuQa 
inche^ a pumice cognomen participo. 

Mtorcim Qei mlechi cum mo 7 occafia fa- 
cit furem* 

Mki rau ta \\i huiduam v: d$ol tci ni mlam 
v. mlahium> v. ta ni mldt£oUam y habeo ar- 
gillam unde ollas eflingam. 

Curaca. 7ii* Naullanca. 78?+ 

428* CAPUT V. 
DE AQUA. CO ME U. 
Aqua , co. Mera y meraca 5 imrnixta, ucq* 
Limpida , lifio> liuhuenco* Turbida > tbrco y 
tburcoy txxvxmco. Lurulenta >porco. Purris, 
vunancQ. Salfa > marina , lafquenco* Acida* 
cotuco. Ros> mulve??co+ Pluvia, mauco* 
Nivofe , nivalis , nivea , pireco > pi line®. Re- 
fes ipigra, ftagnans , daiuco. Frigida, ateuco. 
Subfrigida, virquenco. Tepida» /faro» [Ca- 
lida , covunco 7 enumco , arem v. ademco. Fer- 
vens , vaico. lutum , pelle^ pele % pede* Lu- 
tum ex alluvione reli&um, chidan. Coev 
num , chapad. Sordes quae aquae putridae 
innatanc, calmith 

429. Mare ^lafquen. 7f8* 
Maris unda , flu<ftus, auna y voche* Flu* 5 
&uare, flu<3ibus jaftari, vochentun* Flu- 
R 5 flu* 



SPSS^ 



z€% 



§&MW 



Rus conchare > vocbenm* FJu£lus concin 
ri, vocben Spuma, tor, torvan, perqui 
lafquen.perquin leuvu. Maris acctffus, h 
paco* Mans receffus , arculafquen > arcimti 
arqnenco Aquam decrefcere, arcxm-, a\ 
quenn. Lacus, aequor, mallin, lafq\ien. 
Extenfum, undique apertum effe, lafn. 
Palus udis , maVdn , bueico , put a yene. Fit 
men , fluvius, arrinis > leuvu, Torrens , ri 
fan, taiycn. Fons, uufco, uco. Puteus 
irQaco. Cifterna , dahuell. , Profluens, It 
auitun y huitun. 7 so. Alluvies, alluvio,fk 
minis inundariO) mavpn. 771. Alveus>prc 
funditas , altitudo , Uuvu. Altum, rapidurr 
profundum efle , Uuvum Vortex , peuL 80. 
Unda , ftu£lus , reu. Fluftus efle , reuquei 
Fremitus , nunutti Aquam audiri, ruricw 
Aquam exhalare, vaporare, xxruan. vapc 
ro, exhalo, vadcim^ varcnn. Catara&a 
Uivrn. Gutta , gurtas cadere , chvidcim. 
Stillo , chbdeunn. Terra madida , folum hu 
midum , cunu. Campus humidus,:. yuIu. 
madidus humidus, lod. Incile, aquae deri 
vatio , yaima ^pUifh Aquofum effe , chiUcon 
Infula, buapi. 

430. Confluentia, tafteuvu. /Eftuarium 

fluminis brachium, chaQquinco , daQquii 

leuvu.ipf* PonS)W» Lapideus, curt 

^uicuL Sublicius , roboreus, mamU cuicui 

Lignum 



^^^ 



i6i 



lignum a flurninis inundarione abreptum, 
malxxn. Ora , littus.* ripa , inalm. Ad Mo- 
/elte fluenca, propter v. praerer Rheni ri- 
pam , inaltu mo , Margo , mellmelL Vadum, 
Qilahue. Adverfo ftumine , praQilaiwe, Se- 
cundo flumine, nauQila&ue. Portus & qui- 
vis locus ubi navis appelii poffit ,. xidvu,non- 
tubue. Sinus , QlJun tteuvu , QuUun J gnu# , 
Qion lafquen. 

4?t. Flumen autmare illuc trajicere, tra- 
ducere, tranfire, carcun>non, noMxm>\\otun. 
hac tranfire > nopan. Tranfporrare, trans- 
vehere aliquem v. aliquid > noln; illuc , noU 
tun; hue j nolpan , rulpan* Cis, citra, nopa. 
Ultra , trans , nome , r//r^. hinc eo v. inde 
hue faltare, chuncan^rincun^ Vadare, pe- 
dibus vel equo arnnem trajicere , vadum 
tranfire , fuperare , Qilan. Dari vadum , gz- 
laln. Hue vadare, qilapan. Navi trajice* 
re, buamputun. Sf7* Tranare , nando flu- 
men tranfire, nataru trajicere, lefhueiln^ hu« 
eieln. Subfideo, fubfido,mergo, rmn y dm^ 
dxxmin. Natatorem efTe, huimQen leuvu* 
Strepitum in aqua ekcitare, metofcautun. 

Mergere fe in aquam , immergo , de- 
merge, fubmergo , rlun y dimuln* In bal- 
neis aut flumine lavari, mnen, mnetun. 

Aqua aut frigore pene ene&um efle, t<5- 
coft) cbocon* Sicco , exficco > exicco , arefa- 
R 4 dot 



i&fi 



^fe^d^ 



cib , Xiipnn^ Siccari , arefieri , nifn. ad au 
ramexiccari, liberioreaurafrui, aurce rem 
perie uti, nipmun. aeftum auc thermas re 
i rigerare , cuQercun. Siccum effe > anidciin : 
tinidxm* Jacio, conjicio, in medios flu£tu< 
fe projicere, in medios holies irruere, u*u/# 
In praceps mere > fe projicere , iitufnaun. 
Ad latus tranfire , qidnenple rupctn. Sub- 
mergi,flu£tibus obrui 3 xwhin. 

432* Lavo > abluo 5 lotura , lavatio , cu*te 
Lotrix 7 lavatrix , cuchacavoe. Aquam hau- 
rire y tun co> Aquam abluendis , extergen- 
gisque manibus miniftrare, invertere., fu- 
peifu ndere > inftillare, utuln co. Fundo, ef 
Fundo , diffundo , utiin , utuntun. Fluo , ef. 
M6 ? huitun. Madefacio, vocholn. Ma- 
dide madeo, fum madidus, vochon, K$on. 
Aqua aliquid maeerare, madefacere,am/z/z 3 
vapmth Aqua aliquid mollefcere, lenreC 
cere, madefieri, wen. Madefaftum efle, 
nqfn , hdn> Torrenris inftar fluere , fangui- 
ne perpluens, fudor fluit undique rivis, ru- 
chxm> Exprimo > exculco, exrorqueo, a/- 
cbxxn^ ctiin. Salientibus guttis preecereun- 
tesafpergere, irrorare, queipulln, cbircan^ 
ptefem. Exprimo , mulgeo , Qitm. Frico , 
defrico , nuncim. Cinere fricare, purgare, 
abftergere , Qaicm* Refrico , attero , Qlun. 
Aliquid volvendo , revolvendo > hue illuc 

ver- 



^m^ 



zCf 



verfando lavare, abluere, Qattn. Faciem 
lavare , cuUumjt. Manus abluere , Qmicuim. 
Abluere os 5 ulpuuim* Aqua tingere, ciillcan* 
Ore iiTorare,^u/h///. Siccari, a??ciw> nifn* 
Siccum effe y bueibun. Res lavandae, cucha- 
caiah Res lotae, lautre , lavatae, cxxchacan* 
Aquarium vas , co chanu Sapo , quillai.716. 

Lixivium, lixivia, lixivio calido lineasve* 
ftes purgare, emaculare, chiltufquen. 3f2. t 

453* Exempla : Com:Qe, after aquann 
TuQecoy hauri aquanv 

Coclomn > in haurienda aqua adjutores efte* 

Qechi coj co Qechi , aqua datur ? adeft, non 
deeft, 

Opui co-iOpui co mo, aqua plenum eft, im« 
pletutn, expletum, replecum eft aqua, 

Co nime cluQevalaimi , nee aqua , quam 
bibas,dignus es, illam non mereris, pro- 
mereris. 

Teye ufco , rQaco ta ni comemom , hie eft 
fons> puteus, unde aquam attulu 

Ubfprai vachi co, haec aqua; fua fponte 7 
fuapte natura fcaturir* 

Taf leuvu, ina leuvu, ina leuvu mo, ad 
apud, juxta, propter, fecus, praeter fluvium, 

Leuvu ula , leuvu mo ula, ufque ad flumen, 
a fluvio hue ufque, 

Inaltu leuvu, lafquen, ad Rheni flnenta, 

!)ropter, praeter fluminis ripam > propter 
ittus > ad oram maritimarm 

R 5 Hueih 






TT" 



x66 



^Mt** 



Huentelewuy adverfo flumine, 
Minche leuvu, fecundo flumine* 
Tafmel leuvu, ubi duofluviiconfluunt* 
Mmche y nau Qilaquilmi 7 noli fecundo flu- 
mine vadare* 

qilali vachi leuvu ? QiUUcbi v* Qilalpei 
chemai > habetne vadum hic fluvius ? an pe- 
dibus, equo amnem hunc trajicere , vadum 
hoe rranfire> fuperare potero? nefcio, fum 
nefciusj non fatis fcio > fieri poffit* 

novallai leuvu y nefcio qua ratione poffis* 
non invenio quemadmodum rem expedias, 
quo pafto ex his vadis evadas, ex his an- 
guftiis te eripias > non video quam viam te- 

noquilmiy cuniun Qeipuleuvu, ne tentes, 
frutira conaris , magnum > fummum eft i ub- 
imergendi periculum. 

Unoi i motitui ia leuvu> alluvione fluvius 
excrevit , praeter ripas effluit , campos in- 
undat, obruit* 

Petu maQi leuvxx ? petxxli , num durat, 
permanet, perfiftit adhuc fluminis inunda- 
tio> alluvies ? perfeverac» 

naiimei leuvu > fluvius decrefcit, immi- 
nuitur,'" 

PichiquecailexivxX) deprefla eft aqua, alee 
jacet. 

Anid buampUy navis in fcopulis haeretj 
vadis illiditur v. illifa eft. 

Apt 






4fe® dg» 



267 



Ape v. epe xxrbi , vix evafit fubmergendi 
periculum. 

imau z\ qxxine mo urbigu y uterque una 
fluctibus obrutus, hauftus elt 

Q^imllxxcanolxx lafquen mo qmmai , qui 
nefut orare, vadar ad mare* 

Taunleavu > tavuleuvu > tafieuvu , Con- 
fluentia. 

Tva cucbacan, en lauta, purgata, lim pi- 
da linea (updlex. 



434. PARS SECUNDA. 

DE 

HOMINE EJUSQUE PARTIBUS, 

Epulelu chaQ che 7?ieu 4 69$. 
Quag partes hominem componunt ? Cor- 
pus & anima* 

Che \\i pu cbaQ chucbifgn } anca> plli\ cau 

43 f. Qua^ funt partes humani corporis? 
aliae funr externae, a!iae interna?. 

Anca \\i pu cbaQ cbuchi ?/ quinelque bue- 
cun y caQelu pamimilequei§n> 

436, Partes exteriores humani corporis, 
Anca ni buecunchi cbaQ. 

Caput, lonco. Csput rotundum , moiu 
col x 7Sr; Giabrum , depile , depilatum*, 
cupl. Depreflum, cbapiid, chapd. Tefta 

capitis, 



268 



*®>md& 



capitis , cranium , calvaria , leQleQ* Vertex ,' 
iwhlonco. Verticis tonfura, vertex facer- 
dotis, leva. Sinciput, ttafqwen* Occiput, 
vuri lonco. Frons, tol. Frontis apex, fur- 
recBin fronte crines, quemchol illos ha- 
re , quemcholn-) quemcholclen. Frontis angu- 
li. } peleva. Tempora, umau* 

437. Scalpere , fcabere caput > men lonco. 
Caput demittere, capite annuere , toQcunn* 

Stare cernuum, demiflb capite, vuten> 
Ytclen. Pronum , copxm* Nuto , dormitan - 
tis nutatio, bis inter dormitandum aut ter 
caput demifit, medun> meducan. Stare e 
regione, adtun676+ Frontem contrahere, 
caperare , nonintun* Dormio, obdormio, 
fbmnum capere, umautun.StQtto ^xhonQhos 
edere r ructuofosfpiritusingeminare, ckvinn. 
Somnio,per quietem aliquid videre, ■ peu- 
man. Dormientem loqui , umauduQtm > m- 
lmnn>x*lcuma?h Expergifcor , ibnwum 
excutere , fomno fblvi , e fcmno v. de fom- 
no excitari, tepen-, tepefcw. E fomno alr- 
quem excitare, fufcitare, expergefacio , te- 
peln. Vigilare, experre£tum effe > pehlen* 

438. Exempla* Ancaple, ufque ad dimi- 
dium. 

Ancapleleiy ad dimidium pervenit. 

j4ncaknoQei y eft imperfe£tum,resad exi- 
tum non eit perdufta > ultimam adbuc ma- 
num defiderat* Lon- 



^m^ 



269 



Lonco $ei, caput, dux, princeps eft* 

Vvita loncoQei, Dux magna? aurhoricatis, 
jurisdi&ionis , dominii eft. Lonco hx\ampu> 
prora. Loncoche , calvaria > cranium. Len- 
coquil/quilly clavae ultima feu inferior extre- 
mitas* Z^oMfMtfjfpicatriticu Loncople^ 
capite tenus. 

Atun loncoi habeo caput fatigatum. 

Gvtani ni lomo> cutanloncon, caput mihi 
dolet, capitis dolore afficior. 

Lonco ni chQarciiQemom) v* ni cbQarcu- 
Qeuyeum v. ni chQarciiQeuye?* mo , v. lonco 
cbQarcuQeuyei > viil anca cutaniy quando ca- 
put languet , caetera membra dolent. 

Cupai umau,/icui niwnau, obdormifco, 
fomnus ad leftum vocat , invitat, arctior 
quam folebar, fbmnus me complexus eft. 

ChiUcatmlUyUmautuqueimi, dum ftudiis 
invigilandurn effet, opera navanda, fomno 
indulges. 

Umautumeaimi mo> ibi ubi dormis,fcm- 
num capies* 

Ciitneabui umautuabum, tempus eft.fom- 
piim capeflendi* 

Penmabin , dormienti obje£ta mihi eft il- 
lius imago > per quietem mihi vifus eft* 

Aldiin peuman ta r\i ad v. ta ni camatl> 
multae imagines mihi dormienti obverfantur^ 
in vife varia dormiens multaque incido* 

439- 



fe . I 



439* Oculus, Qe. Confpicilla, meliQe. 
Nodiarborum, t$e mamll* Foramen (ecu- 
ris, Qe cacbaU Pupilla, curd Qe. Super-_ 
ciliuni, Qcdin-> dxxnin. Palpebral, gena?, 
wni , llpef. Palpebral , cilia , UabuiQe. Ocu- 
los claudere , llahuitim* Oculi album, tuy- 
au. Auris , auricula , pilun. Auyqs habere, 
piiimn* Qui aures habet valde parvas , llum- 
mepilun* Qui grandiores , luwpapilun. 

440. Lux, lumen , fplendor, claritas, 
item video, vifus, vifu gaudere, pelon. 
Carere vifu, effe ccecum, caffum lumini. 
bus 3 oculis captum , orbatum , pelolan. 

Vifum dare, reftituere, lumen facemprae- 
ferre , illuftrare, peloln. Mentem illuftra- 
re, intelleftum illuminare, menrilucemalv 
ferre, facere ur aliquis fuo vel alieno pcri- 
culo fapiar, fiat cautior, prudentior, peleU 
diiamn. Obfcuriras , tenebrae , caligo, 
dumin. Obfcurum , tenebricofum , caligu 
nolum efle, dxwiinn , dnminclen Video , 
cerno, afpicio, oculis percipere, pen* 800. 
utinn ? utintun , quintun. $2o 7 Prae oculis 
habere, quintunien, Ad videndum intra- 
re,peconn. Obiter, curfirn, ftri£tim, in 
traniiru aliquid videre, perumen, perupan* 
Crebro, frequenter, affidue videre, pelmn. 
Appareo, os foum oftendere, de feneftra 
profpicere, adquimun , eUomn. Ex adver- 
fo videre , aaqmntwu Obliquis oculis 

in- 










4fc@e£B> 



*n 



intueri, cluguinfun. ■ Afpicio,intueor, fpe- 
£io, oculos in aliquem conjicere, intende- 
re, intends oculis aliquem intueri, oculos 
in aliquo figere, fixos aut intentos habere, 
utintun , lehlen. Cum voluptate videre, ex 
vifu voluptatem capere, percipere, volup- 
tate affici, vifu oble&ari, dek£kari>comiM, 
comutun. Niflo . conni.veo ♦ nicufcxm , Qe- 
pifmm Ni&o, ocnlis aliquid innuere, //e- 
fjefn , llepefcun , Qefefn. Oculos in orbem 
verfare , chiqwrcxin. Oculos fomnolentos 
habere , xxmerclen, Oculos a pulvere la- 
:rymare, itofn? rutomn. Lumine oppo- 
(ito aut no&urna lucerna , aut alio fimili 
fnodo oculos perfixingi , uvenclen. Lacry. 
mor, lacrymo, ploro, fleo, lacrymas fun. 
dere, profundere, Quman. A fleru cefia- 
re, neim. Audio, accipio, exaudio,au- 
ribus percipere , allcxxn. Aufculto^ allcii- 
tun Infufurrare alicui, in aurem aliquid 
alicui dicere , cafcxxn. Tinnire, tinpin. Pro- 
cul diflita, remota auribus percipere, ^«^//- 
mn. Vifu attingere ,pu pelon , puquintun. 

441. Exempla, Quine ta ni Qe cutani> 
unus mihi oculus aegrotat. 

Uitani Qe, placuit illi omnino, oculos 
illi adjecerat. 

Chetn ulaiabuimi ta mi peahubiumtaDios, 
quid dares, ut Deum videres, 

CaUi 



27* 



<*•'«*> 



CaUi peaimi v. penmuaimi , veniet ali- 
quando tempus, erir, aderit, illucefcet dies, 
cum fcies,videbis> cognofces. 

PequeUebin ta mi haera cheQen , agnofco 
tuam malitiam, Video fraudes tuas* 

PelaUaabun ta ni Cbao , Patrem meum 
diem fuum obire, extremum vitae fpiritum 
edere, animam Deoreddere non viderem? 

Peabun em , quam iftud videre velim. 

Ta mi pemom mo, ta mi pebin mo , quia 
te vidu 

Qftman cupan, venio plorans* 

Pi ni Quman y flens dico* 

t$hmabuequilmi Qelu huevin 7 v 4 Qei ta mi 
huerith modum lugendi fac , parce lacry- 
mis, lacrymas comprime , digna faflis re- 
cipis* 

Cumei ta in %umatun ta in pucbao ta ni 
Ian mo , Patrum nofirorum funus lacrymis 
profequi 5 bonum laudandumque, 

Cxxmei ta mi Qumabiel ta mi bueri!can> 
peccata deflere, cieplorare juitum, aequum 

eft- 

Titi cani builtexx ! en juvenis audaciam , 

nequitiam, perverfiratem. 

Allcxm ta mi acutun v. ta mi acutuel y 
audivi te advenifle. 

Alldan ta mi ulmengen, te Caciquium v. ! 
praedivitcm effe accepi, 

Aliwn 



^#^ 



*73 



AUcxm ta mi lagmuyen v. ta mi taQmmom, 
imhi dictum eft te commififle homicidiutm 

AJhupamelan veichi dQu> nunquam au- 
divi quid fimile* 

44a. Nafus y nares, yu. Nafi orbiculus, 
hiechuyu* Nafigibbus, xmxiyyx. Mala, 
gense , maxilla , taun. Os oris r uxm. Su- 
pinus, Ipu. Pronus >paiUa. Palarum , vida 
vida. Mandibula , maxilla , cli cli , taga taga. 
Lingua , queuxxn. Dens s , voro. Dens mola- 
ris^idga. Dentesprimores, incifores,to- 
mici , ^ gelafini , cbeVLe> aievoro. Gingiva , 
tdm, urum. Labrum , labium, melbuim* 
Mentum , quete. 

445. Oleo, redoleo, odorem emittere, 
mmiun y nurntm. Facere ut alius redoleat, 
aboleat v*g* allium, hircum, nuimiln. 
Humum obolere , Utunman* Naribus for- 
bere , attrahere ^gnihh Sternuo , fteroiiro, 
rtHmt* Ofculor, deofculor, ofcula figere, 
mprimere , mucban , muchatun. Homines 
loqui, verba facere, vocem animalia emit, 
cere, avescanrare. campanas , inftrumenra 
ftnare, du$im 720. Verbum , mmd^du^ 
Vox , dtiQu. Dico , aio, memoro , &c. pin. 
806. St i file, race , nihil de Caefare, «/ 
!ra monere , ixcmn , xxeumn. Voco , arceffo , 
jccio ; mtmn , muthmn, Vociferor , elamo > 
r mmlft> ttuiranim. SibiIo> hwhuetm. 
* Sibi* 



i?4 «fe-'@ ^ 

Sibilus ) fibilum , huihuen. Rideo, inrifum 
folvi,erumpere \ aien. Rifum mbvere, ex- 
citare, aiecan. Ofcitare, uQapun. Man- 
dere, cibum dentibus conficefe* ciicbaxmi 
itQarcxift. Sonitum labiis excitare, miitir- 
cun. Labia comprimere , nucofcun. Den- 
tium ftuporem pari , uQerin. Dentibus 
frangere, uchaxm y ucbofcxxn. Dentium in* 
firmitas auc fcabrities, denies buxei,fcabri» 
rubiginofi , pilol voro. Buccam inflare, 
uwzufl* Buccam pulfare, colaphum impin- 
gere, umuntun: Hio,t>re hians, ulan> &« 
lakn. Os contorquere, builquern Supi- 
num jacere , Ipun* Pronuni , pailXalen* Oi 
aduftum habere, vultan. Taceo, lileo, fi- 
lennum agere 3 conticeo, obmutefco, nexxn 
792. duQulan. JJibo , in , pxttw. 477* Edo< 
in.Wh 

444 Exempla, Abue tipanmalai ta ni vo* 
to pu ptien i non ftatim infantibus denies e« 
rumpune* 

CutanvQvon^ dentium dolore torqueor. 
crucior, conficior, disrumpor» 

DuQucloaiu Apo ? una loquemur cum Gu 
bern^rore. 

Taf) ina , qidnc via duQubiQu Apo Huai 
mlafquen Ciiriipichun cat , Huaiquiiaf & 
turupi utnque aduus ad Regem patuit 
adeundi Pnncipis copia data elt* 






ni pibium v. m pibiel me, me jubente, 
praecipiente, imperante. 

Mi piQenon piqueimi , dicis quae tibi non 
funt di&a* 

Mi pivalnoal piqueimi > dicis nondicen. 
da, quae dicere tibi licitum non eft* 

Mi mupium v. mi mupin mo v. mupiel mo 
aiecauQe y dicendo verum neminemnmeas, 
in finu tuo rideas licet. 

DuQuquilmi , tace, filentium. 

Qimatuquilmi , file, fat datum eftlacry- 
mis* 

Cume nemel eluen, affer mihi aliquidcon- 
filii , cupio ex teaudire aliquam fententiam, 
monitum, documentum aliquod* 

Ciimei vachi neml , optima propofitio. 

Elubin quine chem , chem thei> eUonpaquei^ 
dedi ipli nefaoquid, mok dicam, in pala- 
to, in lingua haeret, jam meminero. 

Ah aiebulu huiftubi ta ni duam> per lu- 
dum ac jocum quod vult obtinet, voti com- 
pos evafit, invitis, gementibus ac frementi- 
bus inimicis. 

Mi aien mo v cupaaien mo v. mi aiemom 
aiegeimi , jam jam rifurus irrifus es* 

Pedro, Hueni piam, Petrum, famulum, 
puerum vocant, inclamant. 

Mtmbity , ilium voca , adduc, arcefTe, 

Cupaiaimi v. cupaiai piam v. piQeimi>m- 
din ? vocant te* 

S 2 445V 



, 



<& m * 



44f Collum ,pel. Cervix , topel, Ima 
cervix, to. Pars interior, to to. Faux, 
gmtuv y clot clol Gula, Uanca-voro. Ju- 
gulum, />*7co. Epiglottis, epigloifis, mu- 
Mii, Gargarizatio, buaul, buaUhuauL 
Humerus, Upa§,yupL Pe£tus hominis, 
vcu , rucu. Ammalis , mvunciJme^ Ubera^ 
mamma , mamilla , moyu. Papilla, lonco 
moyu. Sinus, pllciima, 

446, Collum extendere , protendere, 
nubuircim, nubuirden. Clare, alte, venu- 
le loqui, peltxm. Officulum, fpinam in fau- 
cibus hxvere, plQi?m. Digitum in fauces 
immittere , loloQn. Ob epiglottidem ot- 
fenfam tuffire, cbepidciin. ruflo , eructo , 
telxxit. Cano, canto, cantito, modulor, 
cantus edere , fundere , Ucatiin. Refpiro , 
fpiritum ducere, neyiin. Vehementius re- 
fpirare, neyuneyun Onus humeris porta- 
re, tollere, paniiyen. In humeros attollere, 
pamm.padan Adraoveo peaon, nuhu 
Sugo, hoc cum ipfo la&e fuxi , uhrcm. La- 
ftens, lac exmamrois ore elicere , haurire , 
■moyan , moytitxxn. Lafto , infantem lactare, 
uberibus admovere , ubera infanti prasbe- 
re , moyidn. Infantem ab uberibus , a mam- 
ma, a laae removere, disjungere , depelle- 
re , Ikncumn depulfum efle , llancun. 
fmumaliquid projicere, pUciiman. 

447. 



*»&«*■ 



-^7? 



447* Exempla; Pel cixtu 5 collo terms* 

Quinepely quantum ad monile, murentt* 
lam ve fufficit* 

dime pel> vox fuavis , plena , canora , dul- 
cis, clara, fonora. 

Ancui ta ni pel y Fauces mihi Tunc arida?, 
pumex non aeque eft aridus, atque hie eft 
homo. 
TopeUySavcim ad collum declinat, properat, 

Moyope veichipnen> vagitum, fletum in- 
fantis demulce , lacte fopuo, leni. 

448. Brachium y yupi. Lacertus , viuncuxx. 
Axilla , punpuia. Cubitum , cubitus > cbo* 
nodcuu* [Vianus, ciixx* manus dextera* 
dextra, mancuxx Laeva, finiflxa, huele cm* 
Palma , vola jpulai cuu. Digitus, cbaQlkuu. 
Articulus, toiy toicuu. 840. Pollex, vxxia 
chtftj/ am. Index , duchuh\xe. Medius , ra- 
QiclmQlcuu. Annularis , medius , mwna 
chaQlcuu. Minimus, auricularis , pichi 
ckiglcun* Unguis -, hmlL 4S8. Latusdex- 
irum, man. Siniftrum, huele. Venter^al- 
Vsuiyputfo Uterus, pue. Umbilicus, vxxdo. 

449* Brachia tendere, extendere, ilun y 
ilutuny iludtwh 

Ampleftbr , compledtor, amplexor: in 

alicujus collum invadere, atque amantiffime 

complefti , fuo aliquem complexu recipere, 

in alicujus complexum venire , accedere* 

S 3 in- 






m 



^^d^ 



incurrere, diu aliquern complexu fuo tenerc, 
tnavuln, mabln. 

In ulnis portare, item, Infantem luftrali 
aqua tingendum , abluendum , perfunden- 
dum tenere, fufcipere, mctan , metantun^ 
mechan , huichan, huitan , huichatun. 743* 

Super brachium habere, metanien* Sub 
axilla portare , fumere fub axillam , Qnufn, 
Vytuftcnn* Sub axilla pornndo aufugere > 
pidtantun. Prendo,prenfo, prehendo, te- 
neo, capio; anfam arripere , buichatun. 743. 
Virus alarum, iron* Hircum redolere , ironn* 
Lego , carpo, decerpo, nun. Gubitis inniti, 
gveucun* Tango, attingo, manibus atrre- 
&are , palpare , mdldun , maldxxtun, 773* Ar- 
ripio, apprehendo,unguibus, unco tenere, 
tulxxmft. Scindi, difcindi, piun^ Geftio, 
gefticulor, Qmfn , Qinican , nuyefcun. Ma- 
nu aliquem advocare , maichun. 772* Ma- 
num premere, comprimere, conftringere, 
Qutarcun. Manum imponere, manu op- 
primere,examinare,gUow, Qlludcxm. Mo- 
veo, agito, lacertos movere , ftrenue rem 
agere, neQmn* I£lus aur percuffio manus, 
champad Manu aur calce priori percutere, 
thampadciin , tampadcitn. Popy fmis & plau- 
fu blandiri , caput , dorfum demulcere , man- 
puun. Manum m?nu , digitis digitos pre- 
hendere , tenere, cuxiatnn* Natantem aquas 
palma percutere , mtoucuiitun. Enfem ca- 

pulo 



3& i dg* 



*79 



pulo apprehendere, cenere, fceptrum tene- 
re, manu premere,n>frm. Manus tortuo- 
fe, chonvuUcuu, chonvkxxu Digitosfrigo- 
re rxgtttychopiUn. Digico indicare,dfl&utf, 
duchoknon. Taiitrum dare, ptafcun^ptav- 
cun. Vellico , rutin , vutetun* Aliquatenus 
intumefcere , ruberculis affici , pitaun. Pe- 
(diculos, pulices unguibus occidere r 4Jfti/z* 

4fO* Exempla Mavidelen , ilium meo no- 
mine ampleftere, faluta cum meis verbis, 

Nieuti) fe continere, temperare fibi. 

Quineta ni cuu allvulaij unam manum 
habeo affli£tam* 

Mi chillcaium v. mi chillcaiam v. mi chiU- 
caial mo ; mlmlai ta mi cuu , tibi fcribenti 
manus rremit,conrremit, contremifcir, 
Cuxxlbimfty manus ad opus. 

Ui v< uln ta ni cuu , non feci libentep, 
fcienter, deliberate, ftudio, 

Net£inlabin< ) nonattigiillud, non tetigi, 

Petu maichubutiy acui quine huentu, cum 
manu fianum darem, Indus advenit. 

Pu cbaQlIcuu utiaulaiQn em ! nee pares 
digiti, nee pares ingenio auc virtute fratres» 

jQuitie nun , quantum pugnus capit* 

jQoitie toi , ca tm> epu toi, cula toi, %fc. 
unus arciculusj alter, alius articulus,duoar- 
ticuli, tertius articulus,unum pun£him,&c 

Opupui ta niputa, comedi fatis, fufficit* 



$4 



4fi» 



280 



*%k^3fr 



4fi. Dorfum > vuvi. Ilia, tute. Lum- 
bi, cudu. Clunes, nates, nudo,7po. Anus 
podex, poto. Verenda five virj, five mu- 
lieris, yebuen* 7ff* Pudenda viri, pnwu 
muliens, cnti> metu. Umbilicus, vttdo. 
Ingqen , codixi. Tefticuli , cudan* Scrotum, 
euchiu. Femur, riuncbafy Femen,^u#/zu* 
Genu , luciu Poples , hmUhua. Crus,r^g 
Sura, comufn, Pes,namun 7S7. Malleo- 
lus, lonco deiu Talus , calx, rncoi. Plan- 
ta , pulai namun. Cutis, tilque. 

4fO* Dorfb incumbere, fupinum jacere, 
paiVLm-ipaiVLalen. Se tendere, extendere, 
nurpun, ilun. Tendo, extendo , dirigo, 
mtmn. Tenfus, notm* kicurvurn , incur- 
vatum eff^ponornyponorckfi) empadn->empaUn* 
In longum protenfum efle, jacere, buinan^ 
hmxialen. Extendi, huinun, huimttun* 
Conjun&os , cohaerentes, conglobatos, con- 
ftipatos, addenfatos efle, cbuQoln. Con- 
jungi, cohaerere, conftipari, conglobari, 
xxm. In aliquid incidere, incurrere,offen- 
dere aliquid , totgin , toQirn. Alterum ake- 
ri incum bere , rentolen v dencholen* Al teri le 
iuperimponere, empalcxxn. Appropinquo, 
propius accedere, adventare , i§ecupan>>vx\U 
clen, 6 SB. Protero , obtero, conculco, topan. 
Situm aut locum mutare, buinamtun* Ti- 
tillatio > cbfcV. Titiilationem alictii movere* 

at- 




attre£atione corporis rifum excitare, na- 
chiclln. Haud jocis afTuevir, non ferr joco- 
xum lafciviam , chicllau Latus mutare, 
chiquenun. In hoc ac illud latus incumbe- 
re 5 Auc atque illuc fe verfire, fe verrere, 
dcllwi) dculln. Errare, deerare, a via de- 
fle&ere.item: otiari, fpatiari, ultro citro* 
que airfare, chihuaiqxiiiaxm. Sedeo, anxxn* 
481* z3z> 233. Loco, colloeo, pono , fta- 
tuo, Ufa, afiiimn. Coxim infidere, cbe- 
nodcmi. Decuflatis cruribus federe , cant 
knon. Divaricatis cruribus ftare, telan> te- 
lalen. Stare, pedibus infiftere, vutan. In 
pedes erigere, vutaln. Ambulo,gradior, 
grad urn facere , amun , miaun. 778. Fero , 
porto, duco, manu adambulandum adjuvo, 
miauln. Deambulo , inambulo , fparior, am< 
bulationem facere , nampiln , xiampiihi , re- 
miann. Pedes eo , namuntun. Uno pede 
incedere , faltare, quedecan. Genua fle£te- 
re, fumitiittere,poplidbus fe excipere, /«- 
ru*U72* Genu nixus, genibus provolutus, 
fupplex, lucutu. Quadrupedem incedere, 
quadrupedis in modum ambulare, huinofa, 
buimln. 748. Grailis nixum incedere, 
ttntican. In digitos erigi, fummis pedibus 
infiftere, ambulare, enefclen, entifn. Scan- 
do, confcendo, fubeo, evadereadfummum, 
fcandere in fubre&um , econ , encon , encopran^ 
mcolpraiu Offendo, cefpito, in limine of- 
S s fend^ 



2S2 



^fe^C^ 



fendere , pedem in limine offendere,in la- 
pidem incidere , incurrere, nmtum y nrtL- 
turcun^ mtorn> tntorcun. Offendiculuai 
ponere 5 mtoruln.- Cado , labor , tan> tanan. 
Lubricus locus , femita lubrica, lubrica via» 
rum , in lubrico infiftere hon poffe, delabi, 
pelcan , mlcayun Pedem vacuo , folido ca- 
put offendi, tultgufcun y tulgfcxm* Pedes 
obdormire, cbtiXimxxxui. Eo, tendo, peto, 
pergo, aliqqo fe ronferre, iaun> Qemen,mi* 
aun j amun. Abeo , un , utxin* Praeeo , an • 
tecedo, xxnen. Sequor, fubfequor, inan. 
Eo petitum , allatum , ytfhen. Eo reli&u- 
rus, redditurus, ut loco fuo reftituam , eU 
men,elpun. Obviam eo,procedo, de indu- 
ftria alicui occurrere, obviam fieri, taumen. 
Comitor, comitem fealicui dare , exhibere, 
MbueniL Comes , dikuen* Valedicere ali- 
cui , cum bona alicujus gratia abire, difce- 
dere , chalitt, cbalitun. Praetereo , caucbun> 
rupan Venio , ad vento > acun , cupan , acu- 
twi y Qepan , chnapan. Red eo , re ver tor, re- 
verto, remigro, remeo, uXlon y unotun. 
Tranfeo , rupan. Aberrare a via , a reflto 
tramite defle&ere, declinare , cboncaiaun. 
Opportune, tempeftive venire , tutelpan. 

4f5. Exempla. Vwintm<> clam,clancu- 
lum , furtim agere* 

V\irigmnt\xn> Prodere aliquem fimula- 

tione 



tione officii aut amicitiae, infidias illi ftruere, 
infidiis ilium petere v. cretizare cum Cre- 
tenfibus, vulpinare cum vulpe, cum frau-. 
dulento fraudibus agere. 

Vuri d$u y vuripiel, res, diflum fufpicio- 
nem movens , res fufpe£ta , furtim , clam 7 
clanculum fa£la* 

Vuri yebi y furtim , clam abftulit. 

Huera ni vuri , jumentum exulceratum, 
onere laefum efle. 

Mann, optatis fortuna refpondet* 

Manaimi em! Coeptis Deus adfit, Supe- 
rique faveant : ucinam quod a te fufceptum 
eft & inftitutum , felicem fortiatur exitum , 
Deus promoveat , Superique fortunent, 
quod prseclare inftituifti* 

LucutuQe , genua fle£le, poplitibus te 
excipe* 

Amxanuknopatuquei : luculucupatuquei , 
accedit reverens, honorem exhibensac ob- 
fervantiam, 68 !• 

Vixtatoi $ei, cruribus oblongus. 

Epu namun, pedites, pedeftrescopiae. 

Namuntuche •> pedibus iter faciens* 

VemQebui veichi dQu> inche huenoltubun y 
dum haec agerentur , ego eram pufio, nee- 
dum ad ufum rationis perveneram* 

Mi viitalen mo, coram re, te praeftnte, 
in tuo confpe&u , in oculis tuis. 

Huinunman ta ni comofn mo, v. human- 

mat 



x84 ite## 

mai ta ni comxxjn , cukro luculentara pla« 
gain in fura accepi, 

'■> Ra$in v.raQintu aniiQe > fedeas tnedius * 
fede in medio* 

■■£&&' Paraz, Rpucuraipuam , Purenum 
petens Rpucurae prandebo* 

gwitt^ tfe amotuQe, vade quantocyus, 
quarnprimum abfcede , difcede. 

AUhue y aUlMev.mancha\mancha amomn y 
feftinate lente>placide bos arat. 

CaUi cupapt) raqmMin> veniat non ve« 
niat perinde eft, live veniat, five non ve- 
niat^ parum refeit. 

Recupm y nd fpatiandum, deambulandum 
venu ! 

Pichi c\ipnnampliauahuny fanitatis gratia 
nonnihil deambulare, ad campum fpatiari 
vellem, cuperem, optarem. 

Remianpraquen v. re ni miaupran , ambu- 
lo ad tempus fallendum duntaxau 

Ulmenpai , venit dives , locuples , opu- 
kntusjpecuniofus, bene numftiatus, divi- 
tiis affluens* 

Cupct meld vau meu&b his aedibus abftinet» 

Chumal cupaimff quid eft, quod hue te 
attulit ? quae te hue adduxit caufa,quid m hue. 

Cupaiabui pimd> vet ni ttipan^ lupus in 
fabute. 

CornnpaquelaUy mihi iftic nee feritur, nee 
metituiv 

Cum* 



mm^ 



^8>- 



Cunapape , ingrediatur. 

Cunapage^ ingredere, 

Cunapamn , adefte, venire hue, hue in- 
trace, ingredimini. 

$epa$e y veni hue, accede* 

Pichi i$ecupa$e, accede propius. 

Tepen ta mi acun mo, aufpicatus & felix 
fit advenrus tuus, graculpr tibi adventum. 

Anca momeiy medio itinere jam confe- 
eto reverfus eft* 

4^4. Partes internae , Ofluarise. 
Os,ofciculum, dens,fpina pifcis; folio- 
rum paliculi, voroy-voru. 687* Os majus ? 
malmaL ExofTo, offa extrahere, nudare, 
mahnaln-i malmaltun. Calva , calvaria > Ion- 
cochcilonco. Spina dorfi, huiQolQor, cadi 
voro. Coftae, cadi. Scapula, lirafira, ta~ 
tarwa* Coxendix, ciiracura. Os facrum, 
luQlL Vertebras tibiae, ulixl. 

45*?. Carneae* 
Caro, Hon. Caro humana , caliL Ca* 
ro cruda, carix Hon. Carnem crudattLco- 
medere, ilotan. Caro comeftibilis, cuvul}> 
Hon. Garo quae coftas cooperit, mart mart* 
j Carnem rancidam efle,.m>0. Macram > ita- 
lic». Pinguem, motinn* Pinguedojadeps^ 
motin Saginare , motintun* Medulla , rrm* 
l pe, iluluquen. Adeps pifcis,febum > thuify 
Sebo aUquidlwr^iiillinu^ii pbducere , ibui* 



286 



^fe^d^ 



twu Caro exos, pulpa, vn.68S. Cere- 
brum , muUo. Cor , />iu#//e. Pulmo,/>m«. 
Stomachus cum hepace, que* Jecur, he- 
par , bucutl) pana-> ponon. Lien,fplen, 
Ucante. Fel , utm. 5Jjt8- Renes, cudall cudail. 



4f 6, Cartilagineae* 
Inteftina, vifcera, interanea, cufr/tf. illa 
mundare , purgare > Qiunn. Farcio , infar- 
cio > refercio , grin» , Qromn. Ventricu- 
lus, ftomachus, huata\ puta. Vefica, pa- 
vudcun. Nervus, buun> chiL Nervus 
linguam aftringens , chixlqueuun. Caput 
cum fpina dorfi jungens, conjungens, m 
Exta , puque. Mernbrana cerebri , chaw 
cbacu. Vena, buim, vuwh Cameapelli- 
cula , vutm Qelu Omnia interiora corpo- 
ris,^ anca, 

4J7- Humores* 
Lac , lichi. Mulieris, ih % iluf. Coagu< 
lo, tenciin,tencon. Ltfc coagulatum, ten- 
cixn lichi. Siccari , avquenn , arcwu San- 
guis , moUlitn* Cruentari , moUbxin. Cru* 
ento , fanguine inficere , afpergere , macu- 
lare , mollvxxln, molMntun. Sanguinem 
^eflare , tuQn , nixxtxm. Sanguinem fiftere : 
contineae, tu$mn. Saliva, fputum, cotamj 
tiifcun. Phlegma , piruita , Mm 
■lis , piuco. Semen , pane , am/7a 
fulioJeminis, tipanman. m* 



Akeratic 
car- 




carnis, malquiuman. Alteratio viri^jD^u». 
man. Muheris , xinanman* Fluxus men- 
ftruus , cuyenpen , cityentun. 

4f8- Excrementa. 

Capillus , lonco. Pappus , lanugo , villus, 
mar marinas mas. Pilus, pili fubalares, 
pe&oris, & caeteriinteriores, calcba. Co- 
ma taeniolis redimita, fafciolis illigata, cha- 
pen. Taeniola, virta , Quton. Barba 7 payun, 
0ml Barba copiofa, magna pilorum fyl- 
va, hualipayun. Barbam alere, nutrire % p$r 
iunn. Barbam tollere , abraderc , paiuntun. 
Inftrumencum quo fibi pilos barbae radici- 
tus evellunt, utiv. 8S7. Pilos , capillos 
evellere, calpudim. Depilis, capillos alicui 
defluere, tunmcim, clurciin* Capillos ab 
fcindere, amputare , quecbiQn. Ad fpeciem 
cortiparatum,comprum, ornatum efie, tu- 
yiimclen. Velio , nodim. Vellico, carptirn 
vellere, rifcan> romcOn. Furfures capitis, 
por lonco. I aery ma , cfille. Lacrymas e- 
rumpere,oboriri, ^ffluere, cuUen. Mu- 
cus, mwun. Saliva, couim, tufciin. Spu* 
turn, tduu Conglobatuto fputum , cauuU 
Spuo , expuo, excreo, ftlivam regerere, 
tufcun. Naufea, naufea Iaborare, naufeo, 
waipuen. Vomo, evomo, rapin. Sudor, 
fudo, fudore madere, fudorem emittere, 
arofam. Sudoremelicere, arofculn. Un 



*88 



*%*md& 



guiS) bfdlu Nigrum, pox huili. Galium, 
piUiiu Galium obduxifie, occalluifTe, pi- 
taun* Redivia, reduvia, tulcaii Vefica, 
urina, mejere , urinam facere , reddere , mit- 
tere , fundere , reddere lotium , huiVdun* 
74 j\ 4f6* Stercus, fimus > excrememum 3 
me. Alvum , ventrem exonerare > men > me- 
can. Vas immundum , mecabue. Ad re- 
quifita naturae recedere, ellibuen.' In loco 
publico alvum exonerare, mequerh Niti 3 
Qechutu Pedo , percun. Sordes curfim eji- 
cere , pibn. Sordes pharmaco cathartico 
curfim ejicere , /n'WiT, pipmn. Mucefco^ 
mucidum fieri , pevcantun. Mufco, rubi- 
gine affici , ttretun. Purrefieri, vunatan. 
.^Erugo, rubigo, me pcmillbue, cumpanilU 
bue. Immuriditia, fordes , illuvies , por. 
Spurcum, fordidum, impurum efle,/>om 
Maculare, maculam contrahere >porm,porln+ 

4f9 Quinque fenfus Corporis» 
Vifus, pen , pefan> utintun. 439. 440. 44i. 

4$3+ 46 s. 

Auditus, allcun. 439. 440. 441. 463-46 S 

€79* 6 So. 

Olfaftus, mirnun. 442. 443. 

Guttu$,cilmentuny4Qf> 474. 477+ 

Taaus, maldun imaldu$w%449>4Sz.S3f* 

0Q7* 613* **** 

46O* 



^&^d^ 



*%9 



460. Exempla, Tva Uecin Hon ta in imo- 
ftbum, en carnem qua vefci debueramus. 

Cwmi vachi Hon iloal mo v< HoQeatn mo 7 
haec caro bona eft ad ccmedendum. 

Cumebm cancaiabuel mo v. cancalgeabum, 
cn verfandas ad ignem infixas veru carnes. 

Hon Qelu, qui carnes habet^ qui carne 
vefcitur* 

IloQelu, qui eft comeftus* 

lod cumei ta ni ilomom ta ni chaViuamom 
moy malui cnrnem quam pifces comedere. 

Cofque ifyueUebw > Hon no , malo pane quatn 
came vefci. 

HueQei vachi Hon, eft caro recens, 

Motigeprai vachi buentu, nimium crafTus 
& obefus eft homo ifte* 

Tuyxxn piuque , laetus, alacris, hilaris, fe- 
ftivus; jucundus. 

Cura piuque > cor lapideum , homo du- 
rus 5 immins, immifericors- 

Ald\x vanei ni piuque, vir cordatus,pru- 
dens, magni animi. 

TauQe pin tumlmaUebi ta piuque, mune* 
ra etiam Diis placenr* 

Ilopiuqueun > dolore 5 invidia confumu 

Tepdbin fa ni piuque > tepepiuquelbin , il- 
ium exhilaravi, hilarem laetumque reddidi, 
effeci. 

Elcapiuquen, arcanum 3 fecretum cufto- 
dire^ fcrvwe, confervare* 

1! EJ&* 



2 5 o <fe 9 d& 

Mupiuquen, arcanum ego continere non 
valeo y plenus fum rimarum , hac & iftac 
perfluo, jam prurit animus, & geftit fecre- 
tum foras mittere. 

Lad A pwquei , laiaimi ni pibhim -, ani< 
mum moerori dedit , ac ingenn triftitia a£ 
fectus eft 5 cum ex me audiret fe moritururm 
Ladcxm aldu cutantiicaquebi ta phique* 
triftia triftitiam afFerunr, 

Udalei ta ni piuque, in magnum lu&um 
incidi, cor mihi dolore ruropitun 

Nuftuletui ta ni piuque, gratias Deo quod 
ex tot tantisque triftitiae fluftibus emerferim, 

Cauchu mollbun mai, fanguine perpluit. 

Cad caichm mollbiinmai, eft nimius hie 
Janguinis fluxus , hoc profluvium* 

Vai ta ni mollbun, fanguis ilii fcervet, e£ 
feryefcit* 

Pecuyeni vachi domo , Luna? effectus, vim; 
vinutemque experitur, 488» 49 *♦ 

461. Dotes humani Corporis* 

Vira,fanita$ 3 incolumitas> valetudo, vi 
vere, valere 3 moQen, lihue. 

Convalefco , e morbo recreari , priftinas 
vires recuperare, item: revivifco, amor- 
tuis furgerej refurgere, ad vitam redire* 
reverti^ remigrare, moQetun* Alo, pafco, 
fuftento , moQeln. Stipem oftiatim cogere, 
panem qusmtare , mo&etuiaum Pinguefco ; 



pinguem efTe, fieri, motin. Impinguare, 
laginare, motiln. Vaietudo Integra, opti- 
ma, cumelen. Tenuis, infirma vaietudo, 
vemlen. Gravis vaietudo, in vaietudo > hue- 
ralen. Vaietudo afflifla, perdita, aldunhu- 
eralen^ ladxxamn. Robur, vires, nehuen. 
pukhritudo, muliebris venuftas, viridigni- 
tas , corporis praeftons majeftas , auguftus 
habitus, temo^temoQen. Oris fpecies, ha- 
bitus, nativa vultus compofitio, fades > ad> 
a%e. 676. Statura corporis procera, fub- 
limis, vutan. Jufta, elegans & concinna, 
munan. Parva, pichi , pchxx. 798- Proce- 
rior , fublimior, devu. Efle ftaturae proce- 
rioris, devim. 

4.62. Vitia Corporis humanu 
Tremori obnoxius , tremens , tenteph 
Tremere, contremere , tenlepln. Macer, 
gracilis, exilis , macie confedus, vix ofli- 
bus haerens , toQli. Gibber, gibbus, gib- 
berofus, gibbo deformis, Qtu, tomplJuvU 
t&ul , chubii§. Papularum veftigns defor- 
mis , pilo aQe. Cani ; turen , tren. Naevus, 
cottu Qui nnribus loquitur, cnu> Lippi- 
tudo, quelle ^quele. Rfcga, pick**) gnof. 
Rugofum effe, gnrfn. Corrugari, in ru- 
gas contrahi , plciwn ^plchalen. Vari , fub- 
tilis tumor , muyu. Verruca, peyitlln) pe- 
§tUm>pilchu Nafus obtortus, tortuofus, 
T a fompl 



tompl yn> Carens dentibus , ImeQor. Den- 
tibus carere, fpoliatum efle^ bueQorclen. 
Sputum ore defluens, ixlm Sputa defluere, 
Vihiin^Vihiitun, Scaurus, tichur namutu De- 
preflis pedibus aut inftar anms,pala+ Sci- 
pione indigere ? retuQen* Scipio* baculuSj> 
refiu 

463* Vitia gravia* 
Csecus , UumtdypeTdnahi. Lufcus, cocles^ 
taiimci) tircan. Albugo oculi^ Urea. Sur- 
dus, pilu. Mutus, qmto\ Mutum efle ? 
queton. Calvus , leva. Cl^udus , altero vol 
utroque pede captus > cunto- Claudico* 
cunio $en> Delumbatus, elumbis, delumbis* 
g/gz. Gigas> cayumUu Nanus 5 anapU 

464. Alteri fimilem effe, aliquem vultu 
& inceffu referre , adyeiu Effe alium, ca%eiu 
Fingo, Amnio, vemcauqaen. Fingere fe 
videre aut vifum effe , pevalwu Monftrare 
vel fibi imaginari fe a fe ipfo vifen rfeuva- 
lun* Somnum fimulare, umaucaun. Par- 
di mortem fitnulo , cumpemcaun > ciimpemum» 
Do£tum, fapientem finiulare , guimcaun*. 
Surdum, coecum fimulare, audientem non 
audire, videntem non videre, uduamcaun» 
Non dignofcere,alium cum alio permutare, 
alteram ab altero non difcernere ? amcln.^ 
cachmtwu Caligo , caecutio > allucinor, m 
tin. Mimum agere , geftus alicujus, vocem* 

mores 



^&dtt» 



a$3 



mores ridicule effingere, exprimere, refer- 
re, imitari, cocbtimtun* Comparo, confe- 
ro, compono, contendo, conrentionem fa^ 
cere , pouln. 

46 $-. Exempla. ChumQei chei ni (mi&c.) 
mohfin I ut valet, fanusne eft? 

Ahi ta ni nehuen y vent en put ta nehuen: 
vet ni ventenhuen ta ni nehuen, vires amifi, 
onus fuftinere amplius non valeo, jam vires 
meae funt fradae, exhauftae, oneri deinceps 
non fum par. 

Deui ta ni nebuenQen, jam eft v* fum ru- 
de donarus. 

Inn pepilabui pepilvalnoal, ad impoffibife 
nemo tenetur , quis poteft contra torrencem* 

NehueQenolu mencutuabui > carens viribus* 
& onere careat oportet* 

Nehuen mocupal^en^ vi coaclus, invitus 
hue perdu£lus furru 

Muna huentUy homo parum utilis, exi- 
gua? capacitatis* 

Mleprachi cbe> nos numerus fumus, & 
fruges confumere nath 

Mlepvaimi , tua opera non indigemus , 
fupervacaneus es* 

Favu anca che , robore corporis & fir- 
mitate praeftat, corporis viribus praecellic, 
praevalidus eft. 

MeliQe, confpicillis uteris, 

T 3 Cum 






m 



*%&% d& 



Ciime adQei vacbi huentu , laetiflima ho- 
minis fades , pulchra ? venufta* 

Adi ni Chaoy path fimilis eft, patretn 
vultu & inceflu refert. 

Ta mi coni^emom cutu> nieimi veichi cot- 
tu> hoc n-cevo in lucern editus 6S. 

Facbi lihue mo opun Qelai, in hac vira ni- 
hil eft omnibus numeris abfolutum , aut un- 
ttequaque perfe£tum. 

CbiUcatun mo Uumxxdn , vifum ftudiisarrii- 
fi ; oculorum lumine (urn orbatus. 

Mi Qhmamom v. mi Qumauyeum Uumitdi- 
mi-) quod modum lugendi fiendique non 
facereS) vifu privatus es. 

Pclocauquebid Unmudlu } vet niduamllecbi, 
fe videre caecus fingebat , & quod finge- 
bat, vere cupiebat* 

Cupa pilnan em / aUcndaamquelan em! 
obfurdefcO) aurium fenfu deficior > auditus 
me deficit) deferit 

Cumpemcauquei cxxmpemnoluy fimplex ap. 
parer, iimplicitate caret. 

Ptiucauabuel mo aUculabuimiy non audie- 
b&s , quod te furdum fimulares , aures non 
praeberes. 

Ta ni aUcxxnon mo vupalmali ta ni rulmen^ 
eft ob furditatem excufandus* 

Laixddcuhy manus ufum amifi. 

Lai ni quemn<i perdidit loquelaim 

Patiru cauQe, imaginare te effe Religio- 
futii; Ca- 



*$k Wtd& 



m t 



Calecaquei ta \\i duam , prattextu unius 
facir aliucU 

, Quimlai piQeimi , eimi mai caQei ta mi 
duam , videris nefeire cum optime fcias* 
£/;/» niretii em! tu mihi pro fcipione es* 

4^. De Veftibus, 
Veftis, pcpium. Capitis tegmen, ami- 
culum, matiabue. Pileus, gatems,cbumpi~ 
rih curtifia, hyo Crifta \AxxmmX\s,perquin, 
caniu. Res qualiscunque, qua caput invol- 
vunt, tarilonco. Vitta , buincba. Veftis 
ftragula , pallifrm indicurn in modum fim- 
plicis re&anguli feu ftragulae vel lodicis,in 
medio habens foramen ubi caput imrnirtU 
tur, ut deinde defluens omnia tegat & coo* 
periat. primae notae ; macu\\> illud confU 
cere, macxxwn Induere, macx\\xtnn> Ma- 
gnificis operibus ac variis figuris pi£lurn , 
buivin macim. Caeruleum , calvii macii\\ ¥ 
Tantum in oblongum in utroque latere pi. 
flum,^ Ex meris plumis contextum; 
colma*. Ex fpiflb ac fubtiliflimo fi!o con- 
textum , figurisque ornatum , Balandran^ ra- 
me macun Veftis ftragula minoris notae ex 
filo craffiore contexta , cseterum fpifla nee 
absque figuris , ecull. Alia fimilis notae, fed 
ejusdem unius coloris & fine figuris ,pon- 
cbu y poncbo. Veftis ftragula crafla , vilis- 
que j Yitto , huilpi, Veftis Europaea > Huipix* 
T 4 tu* 






3#6 



^i^ 



tu. Stragulum , cudu* Gra, Iimbus, c®- 
maUhite , cbunau Taeniola vel funiculus quo 
vcttis rerminatur, affirmaturque, huachin* 
Zona, cingulum, tariknobue* Femoralia> 
cbarabwUa+ 

467, Iuduere veftem , ad fpeciem fe com- 
ponere , ornare, praevenire, pepilun. Ele- 
gant! , eximiavefte confpicuum efle, culto 
corporis praeftare , fulgere , praelucere , tu~ 
cutuun* Cingulum vefti ftragulae fuperpo- 
fkum, Hocbof.ihpevimpomvQyllocbqftt. Ve- 
ftem deponere , pallio fe expedite , caligas* 
femoralia detrahere 5 enfem ex vagina edu- 
cere , gladium ftringere , llucbud entun. 470 
Tego,operio > cooperio^ tacun. Veftibus> 
ftragula fe operire , taucun. Quo fe ope- 
riat, dare, ixmixtnum Involvo, implico» 
impoln-) cb&mpoln. Nudo, denudo, vefte 
aliquem exuere, fpoliare , motthion , tctmpct- 
lentun. Veftem deponere, veftimenta ab- 
jicere, tampalentuuth Nudus, omni vefte 
vacuus, moll j tampah Nudum ambulare, 
moll iaun. Veftem efle laceram , obfoletam, 
JliQoin ) bueran , huedan* Pannis obfitum r 
centonibus male te&um , pannofum effe, 
quebunn , pilqueQen , titanclen. Rumpo > 
icindo , difcindo j| buireiirn, Veflibus dete- 
rendis ac difcindendis natum eife, in veftium 
culm negligens j hwllbui$@. Diflutum effe* 
mfauknopva®* 

46 % 



^m^ 



29? 



4&8* Exempla. Cume adi ta ni elun tva 
Jfuincai veftis huicHiipano apte convemt. 

Cxxme adi tvei Uancata mi lonco mo^ ifte 
lapis pretiofus mirum quantum caput tuum 
exorner, 

Adtidabin chumpiru , pileo non fiim aC 
fuetus. 

ConmlM$e ta ni chnmpivu ta mi chao^ 
apte mirte pileum in caput tui patris, 

EntuQe ta mi curtifia huexiiy duQulelmu 
PatirU) juvenisaperi caput , dum Pater tibi 
loquitur, v. te alloquitur. 

Cimie huelai ta ni fhumpktij rneus pileus 
jam detritus , difciflusque eft* 

EluQepraimi montira > non mereris pi- 
leum venatorium. 

Epu ad$ei ta mi pepium > v. epui ta niad 
ta mi pepium , v. epu rume pepium Qeimi^ 
duplicem veftem habes, uri e.g # planua ex 
altera parte nigra, & violaceaex altera parte. 

Mlvalaeimi quine macun, veftem tibifidii 
curabo* 

LLudgei vachi macun> ;haec veftis eft de- 
trita, 

CaUi ni nuque ni deumalel vachi chnai y 
hanc oram, hunc limbum mater mea fbla, 
nulloqueadjuvante confecit, abfolvit. 

EluQen quine cudu ,'ftragulo donatusfum> 
ftragulam done accepu 

Pujai vachi charahuilla? haec femoralia 
T f me * 



=*== 



158 



*%* ^e^ 



menon capiunr 5 font nimis anguflft* 

Mollknohimi teye cunuval ta hi ecull m$ 
veimo tampalknoQepe piaeimu ta Dios,quQm> 
admodurb tu illum pauperem fua ve(te fpo 
lialtij ira permittet fcelerum vindex Deus 
ut ru quoque tuis veftibus priveris/polieris 
Vachi macttn mo aldim tipanta taucuQ 
em / utinam vefti fuperftes fis , & valeas* 
469. Veftes Muliebres. 
Toga j veftiSj chamois cbone. Capitis ac 
fuperioris partis corporis involucrumjzVulfc. 
Zona , cingulum , ncviihue. fe cingere, prae« 
cingere ? niieriw* Fafcia , matflillajre , churn 
pi. Sandalium , fblea > qneUe* Fibula yhuh 
tahne. 749* Infibulo, ftbulam injicere, bui 
ta?h Aciculis prehendere, figere, tenere : 
ebuln. Res prehenfa , cbul. Acus & fimi. 
3ia, c^idhiiel Peplum, vellis ftragula, ma- 
cun } ecull> ulcu>> ruto, huilpi, ponchiu 46 6 \ 
Calantica,ricinium, maucaltu> malcantu. 
ft pitiurn, monotue. Cidaris ; coiUah Tor- 
ques, Uancatu. Inauris, chapnd. Inaures 
majores argentea? , npl > uple* Illarum anfa 3 
upl gru. Monilia ypaicba* Taeniola , fafci- 
ola ierica , huincha. Lanea , pollcu. Lami- 
nse rotundas argentea? una cum ftyloferreo, 
quo veftem ad pectus prehendunt, tupiu 
Auro vel argento aliquid includere / m\v\ 
dencxxn. Fucus , faciem fuco & pigmentis 
illinire) ad fpeciem fe componere , ornare^ 

com^ 



*%3 ^^ 



299 



comere , pepilun. Pannus fubditiu$,/>*m//7/* 
Vcftem munire , punlaln Panni , teiae teg- 
mentum, UipL Reliquiae, pilquen* 

470* Aures excipiendis in auribus perfo* 
rare , petfodere , cbillquen Caput obvol- 
vere , tnunun. Laxo , relaxo , chllbiin > chil- 
vim. Solvo , diflblvo , aftrigmenta folvere, 
lliichiiln. Solurum efle, llucbun. Quo fe 
te^at , operiat dare , mnuln. Curiae , ra- 
pxxlbue. Ligo , illigo, obligo,religo, aftrin- 
go, vincio, tarin-> chxxcumn Pannum, 1U 
num tendere, extendere, inxxvn. Pulve- 
rem excurere , munchun* Orno , exorncs 
excolo , mumln. Verto , inverto , cbiquetm> 
Ipubi. Sufpendo , frgxtuln. Pendeo,/wu*ii# 
Piico , complico , pataran , 7?ix\cbamn. Pli- 
ca, ruga, finus, plcba. Laxa nimis eft fi- 
nuofaqne veftis, rugofum efle , pxdchan* 
plchalen. Infanrem involvere,recIinare,^#- 
ditnn , cupuln. Con vol vo, involvo, invo- 
lucrum conficere, txxncon^ chxmconjumpoln* 

Involucrum, crurnena, pera, faccus, vel 
aliquid in fimilem ufum convolutum, alli- 
gatum , tarintu S3U mnul 432. Aliquid 
in facco &c, porrare , mwm^mnuln y mnumn^ 

1 47 1 ♦ ufemgeimi) ipfa pulchritudine pul- 

chnor es* 
siilixi cupai) valde compra ac ornata venir* 
Tepean pilai ladcm piuque^ noneft coa» 

Iveniens lu&ibus ilk color» Re- 



g6o 



^m^ 



Relechi ad caknotuvalai, naturam expel 
las furca tamen ufque redibit* 

Aldxxn cuUintim v. aldxm cuUin uln quirt 
jlancatu mo> magno pretio torquem emi. 

Cbwntn raquiQei vacbi chapiid> quanriin 
aures has indica runt* 

Quinenime llama &l/,deditunani tantuti 
gemmarum lineam. 

Quine pel , quantum ad monile v. mure 
nulam fufficit* 

Petu pepiluquei , dum fe comit, ornat 
annus eft. 

PataraQeluy verfutus, vafer, verfipellis 

Huicwknoel v. Inieralknoel tod bueraQe 
naltuknopvael , praeftat aliquid quam nihil 
inter duo mala minus eft eligendum* 467 
432, 433* 

472. Supellex muliebris* 

Speculum, peuqueum. Peften, rnmca* 
Acus j aQucba, caputim. Fufus ,/mzm// , co 
liu. Verticillus, cbincudj piroL Filum 
Itamen ,. him. Filum fimplex , huinu: Fi 
lum contortum , tapm vwa,piulu+ Craflum 
pingue , mtavuu* Fila decuffato ligno con 
volu ta , huillbuan , ehuin. Glomus, tco> tuco 
Conglomero, tcon, tuconn-> chucon* Spor 
tula , fifcella , llepu* S20. Funis, funiculus 
tapaL Ligare funiculis , tapeln* Textrl 
na, vutalbne. Textrinam conftruere, mi 
tain. Jugum, Qrebuc* Licium, tomnhue 
Trama> town* Ordiri, tononn* 47? 



~ 



4fe@dfr sot 

473. Capillos fblvere, turbare, income 
pta mulier, paffis crinibus, fblutaaut turba- 
ra coma > quenpam , quenparclen. Suo, con- 
fuo , nudufn , nudfcan. Sarcio, refarcio, 
lapatun , pecotun , ihualln, Refuo , dihuitun* 
Affuo , nfilcutun. In verto , verto , chequefa. 
Sutura , farcimen , lapatu. Neo , penf^, car- 
pere, trahere quo fiium deducas, buun^pi- 
uln. Filum inferere , huilpan ? dichoiu 1 m * 
pJico,irrerio, churnan-, paichaln, patch alturu 
796. Linteum , membranam convolvere, 
lintea volumina, uUon, impoln. In orbem 
complicare, finuofus in orbem contra&us, 
fpiris complicatus, iuln. Pannum, linum 
filatim carpere, panni fila diftrahere, Intinu* 
lun. Nodus, nodum, nodos neflere , in 
nodo, in hodumligare, nodis implicitus, 
pron. 8 is. Texo, contexo , tjmz, Quren. 
Jmpello^impulfus, impulfio , raltiiln. Car- 
mino, niven. Villus, ponpott. Villofum 
cfle, ponponn. Pannum defricare , ut vdlos 
excites atque erigas , ponponfo> ponpoximn* 
Res contenfa, tenfa, puf. Arcum concen* 
fum, tenfum efle, pufn, puf elm. 

Exempia, Me\i mailuen vuape vachical % 
quatuor mulieres ex hac lana filum dedu- 
cant. 

QueUi vim laQmabin piquet , filum rubrura 
pionem denunaat, 363,417. 41^ po, jzu 

474* 



30Z *%k ® $§! 

474. De recibaria, ialyiaeU 
Panis, cofque. Libum, ticl. Exmaicic 
Man. Commeatus , annona , viaticum , rt 
quin. Caro , Hon. Caro elixa , lixivia, avu 
Hon. Afla, tofta, affum, cancan, recan. 
MimtzV) rupun Hon. Caro affa aut co£te 
quse frigida comeditur, vircuilon. Car 
falita, condita fale, charquL Carnis falin 
£mfa->huillhuiU. Jus, julculum , wrih. con 
ficere, covim, corutun> corucan, Condimer 
turn, conditura, ciborum conditio, nun 
ego ita convivis coenam conditam dabo ,. u 
quisque, dum guftabit, digitos praetoda 
fuos, imam Caro juri incofla, vaitucai 
Puis ex tritico , hordeo, &c, txxcan com, Pul 
ex phafeolis & maicio , pidcu. Farina, rQc 
Molo,tero triticum, hordeum, &c. rQon 
rttoln. Pollen , pollis , achul. Furfur , iili 
quae, amchi. Pulmenrum, puis ex men 
farina , mda. Farina ex tritico , hordeo, ve 
maicio tofto, murque. Farinam torrere 
murqueru torreri curare , murqueln Fari 
na tofta in aqua calida , cbedcan in aqu; 
frigida , idpih Farina tofta mucida , huechh 
murque. Triticum coftum contufum, con 
tritumve, mxxltm^ mltun. Tritici, maicij 
grana exclufa co£ta, motte. Maicium co; 
&um , chuchoca. Toftum, cuten, cucben. 
Toftum at fuis foliis inclufum <, coven, line 
foliis, cotton. Succus aut jus ex corylis,*»/* 



Jus herbarium , tnaUo. IHud conficere/ 
maUon^maUun. Mala rerreftria tofta . v cue. 
Mas torrere, cuen. Ovum , cur am. Ovum 
urinum, cynofurum, fchyfium, incubatum 
nee exclufum, ucam curam. Ovi album , 
albumen , liu curam. Ovi luteum , ovi vi- 
tellus, chod cuvam. Ovum geminum, epu 
quine cuvam. Ovum decumanum , devu , 
vuta \\ Recens , huex. Moile , (be bile , 
allue 7 yavunoln. Durius , yavbQelu. Sua: 
teffce incoctum , fahua meu. CoAum-avun. 
Crudum , cam, Ex adipe ovum, metaucan. 
Herbae marinae, luche, Uuche. Cochayuy. 
urn , muQu, Toftum , cutafn, cuchafn. Co- 
chayuyi radices, /uj$M. Alia? radices co- 
meftibiles, %adu. Fruflum cynis inftarli. 
gni carbombus impofitum, tanacupnaun. 
Cibi reliquiae , etcheL Alia- reliquiae qua?- 
cunque , opuntu Res rancida \ annofa , ve- 
tus^corupta, mm/?/, 

47f. Fames, etorire, e$w/ , g»u» , QuQun. 
Caritas, annonae difficuitas, gravis rerum 
omnium penuria, villa. Annonre difficul- 
rate laborare, vdlan viUaQen Efurire, fi- 
tire vehementer, aron. iiffe jejunum, ia- 
tegram famem ad ovum afferre , relihuen. 
! Jentare, jentaculum fumere , niimidn. Co- 
;quo, cibum conficere, concoquere , incan. 
jRado, radula deterere , ifedn. Velio, pi' 
los auc plumas evellere, glabro, deglabro, 

rifih 



i "' " ! ) 



304 



^fe^d^ 



ri/#, tom^ Contero, contundo, commi- 
nuo> wife»* Panem in micas friare, digitis 
comminuere, item: farinario cribro fuccer- 
ncre > farinam fubcerniculis purgare , excu- 
rere, nuinuin. Difperfa colligere, nuimi- 
tun. Olera in ollam mittere , carixman. 
Torreo, cotiwn, cotm, cucben. Craticula 
aliquid imponere igne torrendum > exiadtw 
am. Sub cinere torrere , coquere , cunafn 
Fame deficere , confici , perire , entin. Ine* 
diacruciari, vifum amitcere, tetin. Stre 
pitus tririci, maicii dum torretur, teiin^ 
Languefcere, intepefcere, frigefcere, turn. 
Rumpi^disrumpi, tofn. Liquefco , lique 
fio , liquor , Ueun , Uuin. Liquefacio , liquo 
tieumn > lluimn. Ova batuere , res liquidaj 
confundere, verfare > rutin , duiln. Oik 
nova uti prima vice , domuln, Ollam vapo< 
ravsyiiruan. Spumare , fpumas agere , /or 
vann. Defpumo, fpumam detrahere, au 
ferre, tiuven, Qven. Ad ignem calefacen 
aquam, vinum, &c. cuvtmln. Res ad igneri 
catefa&a* cuviM. Coquo >avuin. Co&uir 
effe, avxsn. Effervefco, buadcun,yofyofn 
Ferveo, vain. Fervet olla fpumans, chu> 
tun. Recoftum effe , vultun. Eduliis con- 
cifis refercire , replere, infarcire ,gim&ionv 
Menfam mappis fternere , ornare , mttruere 
eln mefa. Mappas auferre, menfam tollere ; 
mtm mefa. Swum cuiqug "ferculjiin & da- 

pes 



pes impertiri , reyun. Cibum alicui prae- 
bere , ileln-> ilelcan. In modum fili liquorem 
extendi , hitilquenn. fijusmodi fila liquida , 
hwlquen. Edere, comedere, vefci, cibum 
capere, fumere, cibo corpus curare, in* 
Carnem comedere, Hon. Frugaliter vive- 
re, tenui cibo uti, frugaH cibo contentum 
efTe , muna in. Se cibo ingurgitare , omnia 
abfumere , viltun , chuftiw. Voro , devoro , 
helluor, deglutio, lnm<> xxllgmn , urcitmn^ 
Imiititun , rulmen. Delibo , fummis labris 
atcingere, primoribus labiis guftare , de- 
guftare, dicmnn , gnetun, Sugo, uvircutiy 
VQchann. , Sorbeo , res Hquidas delibare, 
pfcmiy ovuUn. Plenis buccis comedere, 
xxltamcon , upaQupaQn , xxpa§upa§knon. Om- 
nibus ac iinguJts ad comedendum dare, 
tapiimn. Cibo fuccurrere, fubvenire, ^u- 
imtuth Singulis aliquid de aliqua re aequa- 
literdetrahere, decerpere, qiiemcxxrn* Par- 
ticipo , commune habere aliquid cum ali- 
quo, partem rei capere, in fortem & par- 
tem admitti , Uauqueiun. Di£ta pars , Uau- 
quetu. 767. Carnem bene co£lam efle, 
olian. Solo pane vefci , panem fine obfb- 
nio manducare, panun ■> panunn. Sejunge- 
|re, feponere aliquid, pxxntim. Stipem co- 
jgere, cibum, panem % panis frufta mendica- 
re, huifcwi. Genio a naturae indulgere, 
imolliter pellicular curare, ciime\cam. Ede> 
U re 



3o6 



ife-fte** 



re ad fatietatem , huedan. Se cibis ingur- 
gitare, ventrem dapibus infarcire, replere, 
faburrare , non* Cibum palaro haerere ex 
fatietate aut prae dulcedine , tufn. Faftidi- 
re cibos, non facit hoc ad palatum meum , 
fatietatem mihi affert, fatietate me afficitj 
fatietate teneor , non eft hoc mei ftomachi, 
faftidio mihi eft , pueln. Naufeo , naufeam 
mihi mover, ucaipueQen. Putrefco, percan : 
1 vnnan. Exedi , contici , tabefcere , conta- 
htt^veypivunn* Putris, exefus, pivun. 
Caries? mucor, mufcus, rubigo, percan^ 
Mtmdo , purgo> detergo, verro, fcopis 
pavimentum purgare* lepiin, Scopae, lepit 
hue. Sordes, lepuntu. Suavis ad guftum ; 
guftatu jucundus, gratiflimi faporis cibus : 
fapidus ? ulumun. Vas in quo cibi reliquiae 
fervant, confervant, refervant, rebiin. 

476. Exempla* Ntimuklan^ fumjejunus 

RelihueQen-) jejunium naturale. 

CofqueleU) eedo panem. 
r ViUtubi quine cofque > panem integrum 
abfampfit* 

Cofque iqueUebin , mlan no 7 malo panetr 
quam Itbum comedere. 

Huema cofque iahm , Hon no mat , magij 
mihi placet panis> quam caro. 

ChumcatiicofqueabunQenochi buinu? quo 
modo fcindam panem absque cultro? 

Cofquevalbin ta ni rQo, mea farina curav 
panem fieri. 0W- 



^ltt 



■L 



*%kmd& 



307 

, cura ut mater 



Murquelelen ta mi nuque 
tua mihi farinam rorreat. 

R§olvalbimi ta mi cacbiUa cam ? an mo- 
lendum dedifti tuum triricum? 

Ella ellape v. eUa aviipe veichi cur am , fac 
fis, ut haec ova nee nimis dura finjt, necni- 
mis mollia* 

AViue cancaen vachi curam , haec ova ve- 
lim (uae teftae inco&a, at mollia* 

A\Xue avupei vachi incan 7 hie cibus eft 
femicrudus , femico&us, 

Entutorbige veichi challa, fpumam huic 
ollae detrahe,aufer* 

Deui ta iniahtel, jam hora, jam tempus 
eft rei gerendae, tempus nosad prandium, 
coenam, ccenulam, jentaculum, merendam 
vocat, jam eft tempus capiendi cibum, cu- 
randi corpora , cibo curandi corpus* 

ElQe mefa , menfam inftrue , mappis fter- 
ne,exftrue conquifitsflimis cibis* 

Imeaii) me ad prandium confero. 

Reian piquei v. piquei ta ni daam> nihil 
aliud quam cibum,potum cogitar* 

Chem ilaimi rume , nimium cibo abfti- 
jnes, nihil comedifti omnino. 

Ihueduamquelan > non amplius e(urio>non 
libet amplius. 

Opxxpui ni puta> jam fatis fupefque co« 
jmedi, fatis, abunde eft. 

U z - Mnt* 



-J~ 



30« 



^fe^^ 



MnatuhQe veichi ralli, agedum , abfblve 
ferculum tnurn. 

CaUi lacbh huedachi, ventrem nunc nor 
mortem euro, moriaratmoriar fatur* 

Deuma ta Xii imom •> v f deuma ta ni iuye? 
vJtiyeum-) rapitui, poft fumptam menfam 
ccenam,prandium vomuif* 

Epu duam uuau tutelvalai^ nemo eadetr 
diligentia & fbrbec &inflat, nemo eoderr 
a&u & inftante forbet inflatque,necforben! 
inflat,nec inflans forbet* 

477, Potio 5 in\ pututh 
Epulum j convivium , cahain. 692* Pa 
rentales epulae, cxmi cahuin. Epulum un< 
cum faltationibusp cantu , mufica 3 twin, cun- 
quin,talcutunx. Potus, potio x pulcu. Vi 
num , vim , cum pulcu. Potio ex contntis 
contufis malis, chicha. Potio ex hordeo 
gnudai. Ex maicio, hueicon* Farina ex gra 
no tofto cum aqua calida , chedcan. curr 
frigida > Upu , \\Upud. Illam bibere , vilpudn 
Potio ex maicio melioris notae , mufca NB 
conficitur ex maicio a mulieribus pr^man- 
fo,& in praxi fuccedit,ut eadem opera pe- 
diculos, uti folent, dentibus conterant & 
maicium, unaque in vas paratum expuant, 
Haec confe&io vocatur vlan : ita praemande* 
re, ulahh ulantun. Tomentum , feces 3 
lUdtperper. Dmyllidn^vpsrn, S\i\s,huu 



kJL'ilJI^ 



i 



#u#. Hauftus, oz;z//#. Bene potum eflc, 
in$en. Vino madidus, vino madere,va- 
ciiiare , caQenman Ebrieras, ebrium , vmo 
obrutum effe, Qollin. Cantharus, ampho* 
ra, urna vini, can curii pitlcu v. cum pulcu* 
Aqua?, can co. Parum vini ? pichin vinu* 
Bibitor, bibax vini, piittwmuquelu, put uvi- 
nuvoe> pVLtuvinuchi)) putiivinnqnechi *>pittitvi- 
nuQecbi cbe. Abftemius , quimvinunolu^ aixi» 
■vimmoht. 

478. Invito, aliquem ad convivium vo- 
care , maQeh* Vocator , invi tans. maQelque- 
lu. Conviva, convio intereffe, maQen, ma- 
Qetun. Convivium inftituere ad occiden- 
dum aliquem , maQetw* Bibendi tempus 
obfervare,occafioncm caprare, coUetun. Ad 
convivia circumcurfare, cahuin cabtiin iaun* 
Quaerere, inveftigare quod vel ubi bibac, 
Qdotim. Opportune, tempcftive venire, 
tenn. Dare, ut liberal* hauftu parem bene- 
volentiam praeftet , mumin^munucan. Car- 
nem ad convivium conferre, contribuere, 
mavun* Potum, mencun , mencutun Siti- 
re , uncon , huiuiinn. Bibo , poto jpiitun , in* 
Hauftum fumo, qninentun y quinentcun. 
Compoto, llaun-i llaupan. Ahcui propina- 
re propinando praefenti , raQinu , faQint? 7 
ylaupan , cachitn. 766* Abfenti cuipiam bene 
precari , man mari> Accipio , tav?h Ire ad 
U 3 rem 



_ 



510 



^fcS^ 



rem 



i alibi deponendam, elpun. Intro por- 
i^tuculm Ackium, acerbum, amarum 
\ y m\xtun. fixperiri, delibare i euftare 



tavQ)tuculn: Ackium, acerbum, amarum 
tfikymutun. fixperiri, delibare, guftare 
cibum velpotum novum, inexpertum, mu- 
ten. Vomo,evomo, rapin. Locum pro- 



die , wrafm Expenri, deli 
cibum velpotum novum, ine,v r 
ten. Vomo,evomo, rapin. Locum pro- 
curare, difcedite,decedite,abfcedite a via, 
expedite viam, detur locus , bueUintcun. 
Manticse ad portandum in equo oenopho- 
ra , chinculh Fluo, commoveor, confun« 
dor , clcofcxw. Torrentis inftar fluere , hu* 
icbxxllm Stillo^ buidn^buidbuidn* Ex pie- 
nitudine rumpi , dirumpi , buitem. Effluo, 
efFundi, bueiun> uyxxn-i Uudfipan> UudchutU 
pan. Diffluo, perfluo, guttatim liquorem 
exprimi, cludun. Vas grande, in quopo- 
turn fervant, confervant , mencuhue. Aliud 
vas majus , majoris capacitatis , carca. O- 
perculum , obturamentum , gdihue. Occlu- 
do> obturo, Qdin. Lutamentum , lutofa 
fimbria , pllcon. Evacuo , depleo , exhaurio, 
vacuum facere , byeUiln, bueUitun. Impleo. 
cxpleo, repleo, opuln. Plenum efle, opun< 



vas lijajus , uiajuris capacitatis , carta, w« 
perculum, obturamentum, gdihue. Occlu- 
do> obturo, Qdin. Lutamentum , lutofa 
fimbria , pllcon. Evacuo , depleo , exhaurio, 
vacuum facere , byeUiln, bueUitun. Impleo. 
cxpleo, repleo, opuln. Plenum efle, opun< 
Capio , munan. Superfluo, redundo, cbu- 
\un-) cbifn. Confumi , evaporare , uyun^ 
mum, Detineri, xxcun. In utres aut vafi 
orisanerufti liduoreminfundere, vel in aliud 



lun-i cbijn. Lonlumi , evaporare , uyun^ 
mum, Detineri, xxcun. In utres aut vafi 
orisangufti liquorem infundere, vel in aliud 
vas invertere , rbuntwu Supero, fupereflbj 
puchun. Redundantia , affluent, puchuj 
opuntu, Cibi reliquias Iegere , cofiigere^ 
chiQen. Mifceo > admifceo , permifceo , m- 

puln 



Nsli 



puln. Mixtum , permixtum , promifcuum 
effe, reipiin. Invitare ad &Itandum,mt*»m 
Ad finem vas pervenire , finire , Uidn > Uudr 
chin* Cochleare ingens ligneum, ad cujus 
excremitatem anoruftiorem os applicant, ut 
potum qui aiteri exrremitati veluti vafi in- 
tunditur, alacres hilaresque quam copioGC- 
fimum excipiant ypacacha. 75 $\ Cranium 
hoftis ab ipfis occifi 5 quo veluti vafe fibi 
invicem propinant, rdlli lonco. Vino,po- 
tu vacillare, tirubare, tantann. Semiebrium 
eflhyCaQenman. 

479* Exempla* Tipale cabitin > cachxm tfc- 
huelai) donee eris felix > multos numerabis 
amicos, tempora fi fuerint nubila, foluseri^ 

Mi uabuel Iglejia mo> amoimi cahuin mo> 
quando erat adeundum templum > caupo- 
narn adiiftu 

Mi putnn mo allcuMiJfamelaimi^ ut bibe- 
res ? non interfuilti Sacro* 

HueWi pulcu v. pulcu mo } cantharus eft ex- 
hauftus, vacuum 

$elai vinu vachi vxxl mo, in hoc vafe ni- 
hil vini fupereft* 

Pulcu entulbige> da illi bibere% 

LLaupaeimi , cachx\eimi> tibi propino> 
prsebibo , tuae libo fanitati* 

Epu antu v antit mo pxxtuprai) biduuth 
dedit exhauriendis caliabus. 

U 4 Aw*~ 



~ 



31* «b«# 

Amomanabuimi v. mi amomariabuel v. 
ieui ta mi amomarimeabuel, putumeimi> ma- 
luifti intere.de compotationi , quam orationu 

Mi nxxbitim v. mi nun mo v. mi nubiel cba* 
ru ta mi putuam , mnatuqueimi , tones quo- 
ties cantharum ad bibendum arripis , tibi e 
manibus excidit, elabitur. 

Jncupai , venit vino madidus. 

Tva mi pichi ovnHQe , accipe tibi hunc 
hauftulum, hoc\vafculum. 

Tva ta mipeQelbin, hoc tibi ita adbiben- 
cium , ut nee gutta fiiperet, 

Ancui ta ni pd> pumex non aeque eft 
aridus, atque ego v. hie eft homo* 

Reputuquei , bibere eft fuum unum ne- 
cefTarinm , fuum unicum negotium. 

Veino! abfit, ne Deus fiverit,DeusSu- 
perique prohibeant. 

Ta mi mapucfaQen mo QoUinqueimi , qua- 
tenus Indus es ebnofis vinofisque annume- 
randus* 

Qollincbe Qeipiamy dicunt ilium ebriofum 
effe ; ebrietati > vinolentiae , temulentiae, 
crapulae deditus habetur , audit* 

Tva mencuhue phlcu ni acumom, his in 
vafis apportatum fuit vinum, 

MUavalge quine can pulcu, mitte petitum 
cantharum vini. 

Manphicuy non bibo vinum, fum abfte- 

f\ Tva 



Tva ta mi pulcual, en unde potum con- 
ficias , ecce materia potus conficiendi. 

Rehneicon iUebin> non bibi nifi potum ex 
maicio, ilfumque inferioris notse* 

Hueiiin Qelai? an datur locus? 

Ancaple lei yCotnus in medio vafis* 

Iod ancaple coni> plusquam dimidium eft 
abfumptum. 

Cume anulelu tananaupvalai , bene pofi- 
turn, locatum> collocatum ,cadendi pericu- 
ium non incurrit: abeft a deli&o, qui fib* 
cavet, aut delinquendi periculo nonfe ex- 
ponit* 

Feipe y ventenpe, fufficit ,fatis,fatis eft. 

Inche ianlbin> ego illud attuli, adduxi, 
Item , porravi , avexi , abftuli. 

Inche t avian •> ego nihil accepi, fum expers, 

gelai ta mi eluQeam v. eluQeal, tutelpa- 
laimi) tenpalaimi , fero venifti , fero venien- 
tibus offa* 

~ Abi) Qelai, Qehuelai , aflum, peranum > 
venit finis ^ nilamplius fupereft , valete. 

leQcpai v iepaQei, Dominus5poflefTorre- 
petiir , tulir fecum* 

Tutele d$u peumauain^ dimiffo hofpite, 
jnon abibis impunis. 

Ui v, uyiii ta ni lonco v. ta ni duam, per- 
didi v. perdidit judicium* 

Jnau inan pixtubin , pitiflavu 

Moll cjuixie cuyen mo aptmquei quinemen- 
U j cue 



314 Hb & d& 

cue pxxlcu fingulis menfibus abfumit urnam 
vini. 

NahuvlQru cuU venteniod putuquei Picbu 
huala mo ,. v. NahuelQru niputun cida ven- 
ten iodi Pkhibuala ni putun mo , Nahuelgru 
ter tantum plus bibit , quam Pichihuala* 

480^ De Anima* 

Facultates illius Virtutesque. 
Mens , memoria , ingenium , voluntas; 
judicium, decretum, propofitum, duam. 
Meminifle, memoria vigere, reminifcor, re- 
cordor, memoria teneo, duamtun. Intel- 
le&us, intelligo, capio, percipio, r^on me 
fugit , quirmn Voluntas , bene v* male in 
aliquem animatum efle , duam , piuque. 4.60, 
199. Scientia, prudentia, prudens conje- 
£tura, re£te conjicere,rem attingere, rem 
acu tetigifle, men. Judicium , rem re&e 
seftimare, expendere, re&um judicium fa- 
cere, cxxme toquin. Fides , vera Religio, 
credo , pro certo habeo, fidem alicui habe- 
re , mupiltun. Spes , fpem concipere , in 
magnam fpem venire , in fpem non dubiam 
adduci,calet animus fpe, in fpe fum, uQel* 
Qen-tyavttun* Charitas, pietas,0Ju#, que- 
Uun. Jultitia , ssquitas , jus , facere quod jus, 
quod aequitas poftulat , mupin toquin* Man-, 
fuetudo, lenitas, mitem, manluetum, mitij 
lenique natura,tra£tabilem, placidum efle ; | 

man- ! 



mancha duanu Mifericordia , miferatio, 
commiferatione tangi , Burenien. Obedi- 
entia, obedio, pareo, obtempero, obfecun- 
do,obfequor, morigeror, morem alicuige-. 
rere, alicui v. ejus di£to audientem effe, 
maunm, inaitun. Fiducia , fidenria , alicu jus 
fidei credere , aliquid committere , elduam. 
Liberalitas, largitas, benignitas, munificent 
tia, fuit erga me beneficentiffimus, munifi- 
cum fe in primis & liberalem in me ornan- 
do & augendo fe prabuit, exhibuit , cixmel- 
tan. Moderatio cupiditatum , cura & ftu- 
dium corporis & animi continendi, doman- 
di, nieun. Patientia , toleranria , labores pa- 
cace & moderate ferre ^yavuduam. Gratia, 
gratus animus, memofia beneficii, gratifi- 
cor, habeo gratiam, vianum. Remunera- 
tio, (premium , merces, remuneror , gra- 
tiam rependere, referre , tafmannm. For- 
titudo, robur animi, nebuen. Virtus, prae- 
fentia animi, vir maximi animi, magnani- 
rnus, lihae Dignitatis cura, pramun. ,Ve- 
ritas, verum, mentiri non eft meum, mu- 
pin , leu dgu. Amicitia, animorum fumma 
conjunftio , kuenuiun , huenuibuen, Cor~ 
re&io fraterna , glam. Cautio, documen- 
turn ex propriovel aIienomaIo,experientia> 
pelelduam. Abftinentia , frugalitas , Mbuem- 
tun. Sagacitas, verftitia, ftratagema, Ar- 
gum ipfum aut UJyffem fallere poffit, gnen* 

73h 




316 *&'&& 

731. cwncgnen* Bonitas, probitas, tiitne- 
gen. Bonum , cume ; effe , ciimen. Velox , 
pernix, celer, agilis, citus, titf. Sic effe, 
tiifn. Cito > citiffime , m//«. Cicur, do- 
mefticum animal , crelo ne fide fereno , cave 
tibi a vuku blando, fluftus mutus, bum. 
Stabilis 3 diuturnus, jaznt Certum ,/ra dQu+ 
Profe&o, /ra , Jftdttrf* Mundus, purus,lau- 
tusj purgatus, ///>* fnundum effe, lifn. 
Mundo , duo , purgo ,, expurgo , detergo, 
abtiergo, Pcenitentiae /Sacramento aliquem 
expiare, a peccatis abfolvere , lifln, lifeln r 
Ufelcan. Animofus, alacer, fervidus, audens, 
impiger , impavidus, buentu , buencbu. 74i* 
Pacificus, Xlapetn Pacificum effe, napemu 
Senfim , placide, moderate, paulatim pro- 
cedens, allue cbe. Taciturnus, honeftus, 
pacificus , mm ^yom* fie effe , nomclen. 04 
fabilis , humanus , conns, cume duam, citme 
piuque Qelu. Do&us , eruditus , litter 'is per- 
pohtus, doftrina excultus liberali Stexquifi- 
ta, quiwlu. Validus, fortis, viribus & ani- 
mo praeftarts , yavu , com , buentu. Virgo, 
pebitentunolu. Dubito , ambigo, haerere in 
aliqua re , haefitare , duamclen. Dicere quod 
ad rem pertinet, cum V£<> de qua agitur, 
omnino cohaeret , fcite & in loco didtum , 
buifduQun. Plane 5 aperte , emendate loqui, 
ritoduQun. Trsnquillum , quietum, paca* 
urn eiie, paiQalen* 

48 1* 



^&dg» 



317 



48 1 ♦ Meminiffe , duamtun. Comprehen- 
do y cogiratiorie aut mente complefti > pou- 
duamn Pendeoanimo, fuftinui me ab om- 
ni aflenfu, epuduamn. Captum meurn non 
fuperat, hoc mente & ingenio facile afTe- 
cjuor , puduamn. Credere , obedire , fe fub- 
jicere, fummittere, mtQeltun >' mupiltun. 
Obftrvo, colo, vereor, revereor , raqitin. 
Subvehiq, fuccurro , fubfidio auc auxilio 
efle> auxilium 5 opem ferre, queUim. Lau- 
do, coilaudo, laudibus ornare, efierre, ex« 
tollere , in coelum ferre, ulmeye?h SubmifTe 
fe gerere , de fe humiliter fentire , pichiU 
caun. Admiror,miror, demiror, inadmi- 
rarionern rapi , adminuione affici, teneri^ 
cachentun. Obedio, tancun. Verecundor, 
erubefco , puder > pudore reneri \yebwn. 7 S3. 
Scio, cognofco, fentio, qiiimn. Doceo, 
edoceo, erudio, inftruo, initiruo, docu- 
menta tradere > fidei myfteria rudibus ex- 
ponere, pro eorumcapru explicare, qiiimln. 
Sufpicor, fufpicionem ex aliqua re ducere, 
fufpicione percelli, hac (lifpicione percuKus 
{um> pekneun Cogico, mente, animoali. 
quid agirare, meditor, aliquid inrentoani- 
mo intueri, perpendere, ir> alicujus rei co- 
gitatione verfari > duamtiin Facio , efficio, 
iormo, commirrojpra^fto, ego id praeftabo, 
vein y mfoi mitln, Eleemofynam largiri , e- 
rogare , DIOS ni via dun. Alieui fuadere, 

con- 



a 



sis 3& m M 

confilium dare, praebere,moneo,admoneo 
comrnoneo, commonefacio, honor , glamn 
Diflidentium animos placare, ad concordi 
anli inducece, revocare, gfe, Qiivn. Gu 
berno, dpceo, inftruo , omni cura incum 
bere, gnen, gmcan. Animadverto r noto 
obfervo , Qpin y inaduamn, Bene , probe>re 
£te facere 3 huifn. Optatis forrunam refpon 
dere,rem ex animi fententiafuccedere, matin 
Spem fuam in aliquo ponere, reponere,fi 
gere, collocare, repofkam, collocatam ha 
here, yavidn* 7Sz r gveucun. 733* Audeo 
projeftae audaciee homo , yovun Afluefco 
confuefco, infuefco , dare ie in confuetu 
dinem , callum obducere, huimn. Man 
fuefacio , feras cicurare , manluetas reddere 
manui affbefacere , btiimtun, Expioro , ob 
{krvo yinagnen* Permitto, patior, concedo 
quibusdam in rebus connivere oportet :, n< 
omnia contendamus, rupaln* Callide all 
quid petere, elicere, exprimere, extorque 
re y callida petendi: ratio y pilelentun. . Diffi 
cilis, arduares, kdau mid , cuniun Qei. 

48 *♦ Exempla CitmemoQewmv.cumemo 
QentnoyOucan Qelai, re£le faciendo nemi-| 
nem timeas. 

Mi miipium v. mi mupin mo v+ mi mupiei 
mo mecauge, ama, cole vematem* & in lints 
gaude^ride. 



*%3 H C^ ^15 

PelelduamQelu , g^z vembuei^ Pifcaror 
ftus fapit, & ftultusmalo accepto, quae no- 
rent docent,afinus ad lapidem non bis of- 
r endit eundern. 

Deutumn , pelolemn ? aWii diQeklai ta mn 
laial ■> fac ea , quae moriens fadta fuifle vo- 
les. 

Penobilmi iila ta BIOS piaidQeaimi, ar- 
Jua ad caelum via. 

Ta ni cxxmeQen mo aiiivali ta DIOS,pvo- 
3ter fuam bonitaremDeus eftmirificeaman- 
3us> unicecolendus, effufiffimediligendus, 

Aldxx vanei ni nernel , eft in illo autorita- 
is plurimum, vir automate praeditus, gra- 
7is > graviffimus. 

Aldix vanei ni piuque, forti animo & ex- 
:ellenti prseditus, magnanimus. 

Lifl$etui mi pllti , jam a peccato abfolu- 
us , crimine liberatus e?* 

Lihue Qeiy eft acer, vegetus, acri & vi- 
yido ingenio* 

QuintupUiin pu Patiru ta niduam Ue> Re- 
ligio(brummunus>officium, partes funtze- 
lus animarum. 

PepilkmbiQe ta mi pllu cxxme vemn-mo^ 
mimam mam virtutibus exorna. 

Atiue yavuQecbi phique nehiten duQuquelai) 
Cor tepidum non protert verba calida, ne- 
mo dat, quod noa habet. 

Pu MaUuen noli ta ni puhuentu kdau mo r 
fodae Indos labore v. diiigentia anteceltynt* 



I 




3*o %0# 

novali kiaU)datuhilm> labor & conftan- 
tia omnia vincit* 

GnetumeUebiQe , mupiltunolmi > finoncre- 
dis , experire* 

QuimUebichi, experiar. 

JTavuluQe pent ! cape animum frater , ani- 
mum erige,te ipfum excita. 

JKavulumn pu peni ema ftateanimis, ad- 
cfte animis fratres J ne cadatis ariimo , ne 
abjiciatis animum, viros vos fortes & con- 
ftantes praeftate. 

Cxxtancaun mo yavuduaniQen , in re mala 
animo (i bono utare, adjuvat; fi te premit 
adverlitas, nedefit aequanimitas > folare te 
& die, non erit Temper lie. 

LLitulquechi daam tva , haec eft caufa cur 
inceperim* £ '-■ ,. 

Cvmei cumelcauth laudanda elt Holpita- 
litas, erga hofpices, proximum benignitas, 
humanitas. , 

Aldxx cwnelcai tva v. aldxx cxxmelcan $eh 
maxime prodert, conducit, adjuvar* 

Cumelcaimi > bene fecifti 

Quimn aityuebimi ta DIOS } fcio te Deum 
amare,colere, diligere, 

Cumeabui BIOS ta m aiuQeabum * utinam 
omnes Deum O, M diligerent! 

Cxxrnei ta mi Qnmabiel ta mi huerilcan , be* 
m facis dolendo de peccatis tuis, deflendo 
peccata a te commiffa* 



3& • 4» 3*9 

Maricbi aiulan ta mi bmenieabin , propo- 
no quod nunquanuui (im miierturus. 

Peyepeyequebin ta ni himilcan , femper 
rnihi veriantur ob oculos peccata mea ? pec- 
catum meuai contra me eft Temper* 

Quinelelai puduam eQn , v. quinelelai tu 
piel eQn , alia alhs mens eft, inter ie vehe- 
menter diflentiunt , non eft eadem omnium 
fententia, quot capita, tot fententiae. 

Chanalknobin ta ni piuque , dedi ipfi ra- 
tionem meae confeiennae , omnia interiora 
tnea ipfi manifeftavi» 

Inche iom tutelbin vachi dQu , piUei ta pit* 
huentii) fuurn cuique pulchrum, quilibetfi- 
bi placet* 

Quinecbi tutei) mavichi tutelai , fi femel 
(apic, centies defipit , inyenic interdumcoe* 
sa columba pifum. 

Mancha buentu> Fabius cun£hndo refti- 
Euir rem* 

Manchan,mancbacan, feftino lente. 

Duamtumn ta mn CbriftianoQen v. Chri- 
ftian&Qeel , reminifcimini vos Chriftianos 
effe. 

Huema toquibilu ta ni iuam , buelelai, ma- 
ils imminentibus occurrendum 7 ne erres , 
praecavendum* 

Iod qmmchi che huelelquei ? quandoque 
bonus dormitat Homerus. 

hi quimlu cupape, do^ior accedat* 
X Ufa 



I 



330 



*%h^d& 



Marichi tod quimchi che mo r ami iodqui- 
mimi, ipfa fapientia , fepientior es* 

Fillquimita DIOS ta in piuque ple> ni- 
hil eft ta abditum & occultum,quod DEUS 
non videat, ipfos animi fenfus exploratos 
habet, bmnes animi latebras penetrat , in- 
timosque receflbs callet, eognofcit ac peni« 
tus introfpicit* 

Cxxme che Qetui 5 ad frugem bonam u 
recepit , & a vitae turpitudine recedens ho- 
neftam vivendi rationem iniit, fufcepit. 

Tutelclechi glam pelelduami pit ma , mo 
mtum fuo tempore & loco datum infideles 
ad fidem, malos a vita flagitiofa & impun 
ad honeflatem reducit, tniducit* 

Tute ' acuimi > tutelpaimi , in tempore ve- 
nifti, opportune? tempeftive, opportune 
tempore, 

HuerinQelu yehnepe , haec nonad rne,iibi 
male contcius erubefcat* 

Marichi vei pieli , mupiltuhuelaiaieimi 7 nw 
jurato tibi credtturus &m ? etiamii Divos 
omnes conteftens, ' 

JnaituQeai BIOS ni piel , muQeltuQeai ta 
DIOSy urvienaum eit Deo. 

AllcuUen ta mi aiubiel ta mi Chriftiano* 
Meaii audivi te velle facro fonte luftrari , 
baptifmate initiari J Chrifticolis, Chriftianas 
& orthodox® Religion^ cul^oribus annu- 

meraji 

Eimi 



*#«# 331 

Eimi mo yavuluquen , in re confido* 

Inche ni piel clei tva 7 meant tibioppigne« 
ro fidemjObligOjobftringo, interpo'no, Ci- 
bi hoc polliceor, in meque recipio. 

AWxm manumbin ta DIQS ta ni cxxmeU 
*aeteu r^o , DEO O. M gratias pro prseiti- 
:is rnihi bencficiis ago, habeo. 

InaitubiQe ta mi toquiel, morem gere, 
Ji£to audiens efto* 

Qitinei nipichi duam , paucis te volo, ha- 
>eo negotiolunn 

Ea pienuy refpondit mihi : etiam, ira. 

CumelcaQe tami aiupranoam > ut dent da, 
it facianc fac , ut ameris ama. 

BIOS ni piel ta in aiiiun > hoc eft prae» 
eptum metim , ait Dominus , ut diligatis 
nvicem. 

Inche ta ni vamQelu Mijfapiquen , eimn 
Ucxxtitleaimn > Sacns operand vos attenti 
ooperamini. 

Inch xhme-chelan cam ve / an me efle 
nalae fidei arbirramini? 

Cumelcaun Qei vachi mapu mo, floret hie 
Dciofficioia in hofpites humanitas. 

Pramun Qelai vachi huentu> dignitatis fiias 
uram non ha bet homo ilte* 

Cumelcaini pi$en, officiofus, hofpi talis 
liabetur, audit in hofpites comis, perhu- 
nanus* 

Favuduamlu nopinvalai, audentes fortu- 
X z m 



1 



3?i %£#*"■ 

na juvat.3 timidosque repellit* 

Inche yavuQen v. yavuQen inche , piquet n 
mapu che , Ego , inquiuru Indi , lum vali 
dus, fortis, viribus & animo praeftans , al 
ter Hercules* 

Huefa que huentu neyumel nacmpraquei 
nemo tarn malus, uc femper & in omnibu 
malus fir. 

Tenpalaimi ta mi gnencaiabubiel , multi 
tibi opus eric > ut ilium fallas , decipias* 

Cuxdun Qei eUa que dt$u, inei yovxxahui 
non eft cujuscunque arciua & adverfa fu 
perare. 

* Aldi\ yehuevali arelen pin, magnum pu 
dorem infundit 3 mutuurn aur commodatur 
petere. 

JFehuekaHfi , afFeci eum pudore* 

Tepenclei, eft hilaris, jucundus* 

Rito peuman , fortuna fecunda uti, omni 
peropportune cadere, ex fententia ceden 

Arol peQeahui ta peuma 3 non tibi per ven 
tos affa columba venit 4 

Huele peuma > fortuna advert 

iito peumaQen em ! nihil (labile futn es 
perms, inconitanre femper fortunaufus* 

BIOS Iti piel vaquilabimi •> veimo alkie n 
% ruca mo upe piQeaimi > Dei mandata nonob 
fervas, ergo condemnaheris* 

Raquilabimi ta mi Toquieteu, veimo tupu 
Qeahm % Superioribus debicum hanorem 

obe- 



Dbedientiam ac obfervanciam non praeftas, 
igitur vapulabis* 

Cxxmei mi vaquibiel ta mi chao^ ta mi nu« 
juecai: vei Xii vaquibiel cat > parentis funt 
lionorandi , quapropter ego quoque illosre- 
yereor & honoro. 

Quidu tpubi ta ni pent vaquinohilu ta ni 
:hao 7 contra reverentiam parenti debitarn 
pfe fuis manibus fratrem fuura vetberibus 
parre inconfuko mulftavit» 

HuevacaQei vaquiQenolu > procacirer cum 
pfo aftum eft , petuianter ilium defpexe- 
runr, os importuniffimum ipfioftenderunt. 
PicbilcaumeQe vochixm ta mi papai mo } 
igedum fili, fupplexad matrem accede > ad 
5Jus te pedes abjice, eique te fubmitte, ut 
:ibi tui delicti gratiam faciar , veniam ac im* 
3unitacem concedat, impunemquetedimit- 
:ens in priftinam gratiam amoremque pri« 
dinum te recipiat* 

Qepai mapu mo ta ni vaquiQeam pit ulmen 
mo , ingreftus eft Provinciarn , ut a Caci- 
quiis munera ac honores reciperet. 

neUipuquen ta ni amomavial v. amomavian 
biquen> cupio, delidero, volo orare, reci- 
tare preces* 

nivotm duami v. duamtuqueiy de filio fuo 
cogitat, meditatur. 

Duamtuqueita ni uxxtaial> iter meditatur, 
cogitat de uinere factendo. 



X 3 



Pe- 



I 
I 



I 






334 



IkM** 



PeknobiQe ta mi laial , memento mori , fac 
te nunc moriturum* 

Peknobimn ta mn apoQeal, imaginamini, 
animo aut mente fingite, concipite vos fu- 
tures effe Superiores, Duces, Reges. 

Chao vemQelu toquien> Supponite me pa- 
ttern efle v. habere me loco parris* 

Peni vemQelu toquieimi , fratris apud me 
locu r T) obtines* 

Glam Qei v. cwne glam Qei vacbi Huinca^ 
oprima monita , documenta, coniilia dat, 
praebet Hifpanus i(te. 

Glam Qehuelai mapumo> caret nuncPro- 
vincia vms do&iffimis & timentibusDeum, 
quos in confilium adhibeas , quibuscum 
confilium ineas, qui populo dent falucis mo- 
nita , & a fcelere ad frugem bonam revo- 
cenr* 

GlamuQe> ipfemet teadmoneas, nee opus 
fit, ut alius monitoris apud te fungatur of- 
ficio* 

Inch ni aixxel ta BIOS, DEUS meus & 
omnia. 

no duguimi, concinna fuit & elegans tua 
oratio, feftiva, compta, & tempeftivis jocis 
afperfa , peracutisque fentenriis condita. 

ChaftumabiQe ta mi pu caine , jfESb 
Cbvifto ni pielmai, inimicum tuumvelcum 
proprise vita? perieulo defende , nam ita 
JEfus Chriftus Deus & Magifter nofter do- 
eer>preecipit ; juber» Chen 



CheupeQei veicbidQu? unde hocfcitur, 
:onftat, habetur, 

Peknouquebin ta ni laial , mihi in men- 
rem venit , quod brevi fpiriturn Deo fim 
redditurus, horam mortis mese inftare mi- 
!ii omnino perfuadeo , imaginor. 

famaimi) ita fades* 

F'amQeHy ira furn comparatus, hoc mihi 
i natura inditum, tributurn, ingenitum eft, 
ftud mihi natura ingeneravit, hujus fum 
indolis* 

483- Vina, 
Aftutia, calliditas, callidus, vafer, verfu- 
:us , fraudulentus , fallax , gnm< Peccatum, 
ieliflum, noxa, crimen V erratum, culpa, 
celus, flagitium , maleficium, huerin> hue- 
ilcan , huevintu. 22s. Malum , /juera,faieda. 
h Damnum , ja£tura , detrimentum , iiUua. 
Slegligentia , incuria , udaam. Defe&us, 
srratum, inurbanitas, rufticitas, ndmen. 
Dementia, error, infania, Qenoduam. Im- 
pudentia, petulantia , procacitas, Qenqyebue. 
[ntemperantia, immoderatio, iiQentu. In- 
:emperantius, immoderatius, nimis,nimium, 
[upra modum, immodice, extra modum j 
plus aequo, plus fatis , uQecbi* 
Immodicus tui aeftimator es, modum in eo 
[ion fervafti, nimium te fufpicis, tibi arro- 
jjas > urbanitatis & pudoris fines tranfiliftL 
X 4 irnmo 




immoderatius egifti , fuperbius te geffifti« 
nimius & intemperans in eo vifus es, u$en : 
uQentun. Amens, demens, ftultus, hued 
hued } cxxmpein^ renmalu. Mendaciorurr 
archite£tus, fraudulentus , Sycophanta, to- 
rus ex fraude & mendacio compofitus, co 
iUa , •gnencavoe , coilla caman. Malus , bum 
duam v. piuque nielu. - Trux, crudelis, ter/; 
huentu. Segnis , negligens , focors , langui- 
dus, remiffus, piger, defidiofus, iners^ozni 
Nequam , f urcifer , veterator, verfipeljis 
fceleratus , nua Rebellis , perduellis 3 mm 
Audax, proje&ae audacias homo, nedquen 
Arrogans, infolens, eiatus, qui nimiumfib 
fumit, arrogat, buichatuvoe , devxxpvaulu* 
Sufurro, daUuvoe. Superbus, rumidus , in 
flatus, fuperbia tumens, qui fegloriofe fir 
fpicit, alios faftidit ac defpicit, raquiun>ra< 
quiupran. Affe£tare gravitatem, feverita 
tem , aufloritatem , tuquevcun, Simulator; 
fimulandi arte eruditus, vitia infucare, pro- 
bicatis fpecie occultare ftudens, fciens, epi 
piuque^ epu duamQelu, pataraQelu, vnrintu< 
che Z2f. Perjurus, perjuriofus, perjuro 3 
pe jero , jurapran. Fur , huenevoe , huenen 
taman. A bigeus , aba£tor , huinca. La tro : 
homicida , laQmcbe. Praedo , graffator 3 
muntuvoe* Adulter, msechus, damentuvoe, 
4$9. Loquax , dicax , papaf^ huiUmen* A- 
Micus, mifer , fordidus, tenax, rcit , ritcu* 

Sto- 



*$&> 1 ^ 337 

Stolidus, ftupidus, vecors, a ttonitas mentis 
homo , cwnpem. Perverfus, pravus, diftor- 
rus, qui exfpeflationi , quae de ipfo adole- 
(cente habebatur, non refpondit> fedpravis 
& corruptis moribus evaiic, cunu Magus 5 
ftrix, lamia , calcu^ machhanchxxmciMen.tiSi* 
Incapax confilii, glamvalnolu. 

484* Decipio, fallo, deludo , imponere 
alicui, verba dare , fraudem , fucum facere , 
ynencan. In errorem aut fraudem homi- 
nem illicere , deducere , inducere, impelle- 
re, circumvenire aliquem , aftu capere ,gne- 
knon. Incautum excipere, imparatum co- 
mpare , opprimere, gnentun , uduamtm. 
Oblivifci, parum dere cogitare, laborare, 
rem parum curare 3 excidit mihi nomen,^ 
iuamn* 844» Memoriam deficere, vacillare, 
labare, intercidere, jam me falJittnemoria, 
nemoriam amifi, perdidi , rume duamn , uyen> 
apan, tfoiitn. Glorior, raquiun. Sedevi- 
nbus & animi praeftantia ja&are , buentuun* 
Efferri , erigi, attolli, fuperbire, imblefcere, 
mtumefcere, raquiupvan. De poteftate men- 
ds abire , furore corripi , Qoiiimmen. Per 
jtnconfiderantiam res vel verba commutare, 
[abufus verbi mulra fignificantis > lapfus lin- 
guae aliud pro alio enunciantis, quenm. 
ritubo, hsefito: nee vox illi , nee lingua 
:onftitit , vox ilium & dratio defecit , cu- 
X f vxxllu- 






338 



^e^ 



vuHuunm Carminibus aut cantionibus, ut 
quis obmutefcat, efficere , Qpemn. Loque- 
lam deficere vel ex nimio iomno aut ex im- 
moderate affe&u , ttcutrm. Aliquem inju- 
riofe & indigne traaare , vexare, exagitare, 
bueraln^ haeracan. Damnum inferre > \xU\xan y 
xxUuatun. Sene£tutis vitio defipere , delira- 
fe> umenn. F^ftidire aliquem, afpemari , 
defpicere» contemnere, maritum illum de- 
dignatur, buerinpen. Pecco , delinquo>tul- 
pam fufciperejfacinuS) malificium commit- 
tere , aliquid in fe admittere , fcelus perpe- 
trare , concipere, flelere fe aftringere, ob- 
ftringere, culpam contrahere, ten/ftm* 
Erro, in errorem labi, delabi incidere, er- 
rore capi, cvin Suinimium tenax,avarus, 
vch. Avaruni efle, vti&n Alieni cupidus, 
culmen , cuniln Qbtre&ator, maledicus, 
decrahere abfentibus , alicui vel de ejus fa* 
ma^detrahere , domdomn. Cum aliquo de 
re aliqua rixari , inter fe jurgare, digladiari, 
jurgio contendere> quebuan , quebuatun. 
Vociferor, clamores edere > quebuentm. Li- 
tigo, contendere cum aliquo , tein^ lucan y 
lucatun. Inurbanum , rufticum , fuperbum 
efihy conaln* Pudore fuffundere, afficere, 
yebuelcan. Falfum alicui affingere, falfo il- 
ium criminari > calumnior, vutalcoffiaduQurt, 
pilelpran, punchnlu* De aliis hie illic male 
Joqui 5 pipiyen. Se ukro alienis rebus inge- 

rerei 



rere, in alienam meflem falcem mittere, fi- 
ne fuffragio cenfuram gerere, incbelcawu 
Pertinax, contumax, alcercor, tricor, con- 
tra tendere & non pertendere, fiduriorem 
te praebes, noncontendam amplius, naQe- 
%en y notucan. Cenatim , xiotu. Adulor > 
Dlandior, aflentor, verborumlenociniisaut 
)landitiis aliquem petere, captare, tenere', 
imicbifduQun. Mentior, mendacium con- 
exere, conflare > archite&ari , coiVLan> co- 
Uatun , coiUaduQim. Mendacium alicui ob- 
icere, exprobare, in aliquem retorquere, 
mUatuty. Falfo aliquem criminari, calum- 
riatus eftmefugam meditiri,uj>uW,^iri» 4 
ncufatio pofcencis aliquem ad pugnam ap- 
>ellare aliquem de proditione , &c« & pro- 
'ocare, minas ja&are > Qchan , \§chatun> 
\chan-> nchaln. Neco, occido, obtrunco, 
>erimo, interimo, interficio, vitam adime* 
e, necem afferre, de medio tollere, laQnm. 
>er infidias aliquem interficere, mtenn^mt- 
ulagmn. Carminibus aur cantionibus ali- 
|uem ligare, in aliam formam mutare, in- 
anto, excanro, nurin* Machiorum in mo- 
um mentedeftitui, furere, infanire^/m 
/eneficoSj fagas arcum adducere^ inrende- 
QyCuUin. Veneficiis occidere, dvunn. 
r uror , furripio , furtim averto , aufero , 
wenen, chuquin. Pecora , equos, &c. fur- 
oauferjre, avercere, hxxincxm. Rapio, ab* 

ripio, 



340 ^fc # dM^ 

ripio, rapinam , exercere , * muntun , tiotu 
muntuun. Veneficiis explorare, ftirem m- 
dagare, in au&orem inquirere, munun-, mu- 
nuln: Pravum ingemum, perverfa indoles , 
huelu duamih Contra atque aliquis opina- 
tur, accidere, huele duamn Aliquid ma- 
litiofe , fi&e , fimulate , non cx animo , in fpe- 
ciem fa&uni , huente duam. 

48 f, Exempla* Ta mi quinechi buevilca- 
mom kit llucaqueimi, li vei femel peccave- 
ris , eft cur merito titneas, juftamque habes 
perumefcendi caufam* 

Tutelaimi ta mi piel meu> extra chorum 

fakas, extra orbitam & metam excurris, tua 

"oratio cum re de qua agitur, non cohaeret, 

nihil dicis quod ad rem |)ertineat, fcitus 

quidem jocus , fed p irum in loco didtus. 

Huedhued Qetui , buedbuedi , buedhuedtai , 
deporeftate mentis abiit, defipit, inianit, 
debacchatur, cerebrum illinon eft, ellcbo- 
ro indiger* 

Catmuamlei , caQeduami > hoc illi men" 
tern exturbavit,fufcitavit furorem, ad infa- 
niam adegit. 

QeneduamquiM , non fis imprudens, fa- 
nusne es,qui haec dicis? 

Fill Qenodmmcbi cbe niei ta m Qamnome- 
queum-> quisque fuos patimur manes, iua 
cuique infania eft, neque omnibus eadem,! 
fuum cuique ftudium maxime probatur* 



mw^ 



341 



xxtiihi ta ni yehne , depuduit , pudorem 
abjecit, perfricuit frontem,dedidicit pudo- 
rem^ ulrro defpondit, depofuit* 

Calecaquei ta ni duam, per fi&as & ina- 
nes cauias obfequium exuir > imperium de- 
tre&at, obediential vim eludit, caufatusal- 
lii foetorem fuperbe hominem repuHr* 

Chuchi xutque mo Qeuyei tva venten hueva* 
Qelu , quae terra taiem protulit 7 ut illurn 
Dii perdant. 

iidebi tani glamQeal ? bona monita aver- 
fatur* 

Veula duamtuqnebi ta \\i pepiltmbiel deu* 
chi d$u mo , poit bellum auxilium , fero fa- 
piunt Phryges* 

Hnera huenevoe tipatui vachi cava mo, in- 
figms fur hac urbe exivir* 

Mtorciw t$ei mkchi cum mo> occafio fa- 
cie furem , non facile efuriens pofita retine- 
bere menfa , & multam faliens incitat unda 
fitirru 

Qanmopraquen acnli ta lan > parva fepe 
(cinciila rnagnurn excuavit incendiuni^ par- 
vurn erratum faepe rnorte ple&itur, rnul« 
ratur, 

Mnchai pr coni httera que ad , talis fere 
quisque eft vel fie, quaies ejus amicu 

Inche ta ni vitchaQen iVuibueneu > canos 
meos,meam canitiem conviciis pro(cindat 3 
contumeliis affiaar 3 vellicet* 

Ruh 






34* *§&> H ^ 5 

Ralmebin > inurbanitatem in ipfiim admi. 
fi 5 procacicer cum ipfb egL 

Rulmen eimi mo, debitam reverentiam fine 
tibi non praeftitiffe fateor , doleo. 

DuQulai veichi huentu^ infociabilis, afper, 
inhumanus, difficilis, morofus eft homo ifte. 

Qlamvalai vachi che opiilelu gnen mo , fru- 
ftra ilium mones ? nam audiens non audir , 

Ta \\i cumecbecaun mo tapmknobi ta ni 
gnen , probiratis fpecie fua vitia fraudesque 
occultat, infucat. 

Cupa $amno pihith parumaberat, quin 
dicerem v. dixiffem non dicenda* 

Du$unte?jQci , nimium loquitur , effutit , 
temere verba fundir* 

Qiiimhi riime, eft prorfus ignarus, 

PepiUuQupraquei y verborum concinnita- 
tem & ornatum exquirit , cultum in verbis 
affe&at, confe&atur: exquifitoorarionis cul- 
tu eloquentiae famam aucupatur. 

Inaduamnoquecbi v. inaduamnochi notuca- 
queimii inexplorato omnia proteris> pefun- 
das , conculcas* 

$en huerin^ au&or deli£ti una cum reli- 
quis e* g* confanguineis > amicis, &c* nam 
omnes habentur complices* 

Pehuelaiahin vachi huentu 5 abfit , nee 
DEUS fiveritj ut iftum hominem videam 
deinceps. 

Adtubi ta fii coillatuaU eft mendax, men-| 
claciorum archite&us» A&» 



Adtuli ta \\i cufnod^ nec fuo nec alieno 
periculo fapir, difcit, caucus eft. 

HueraQei laQmun , feipfum occiderenon 
licet* 

LaQmhimi quine huentu iod cumelu v> m- 
meQelu eimi mo> hominem interemifti me- 
iorem re. 

Veituche ta mu cixmdu huedai , ejusgene- 
:is vel optimus longe fit a me. 

Uita ni cuu, non feci de induftria, ftu- 
3io,confulto, data v. dedita opera , fciens, 
'olens, prudens* 

Burenien mai y chumabnn em ! albue ta ni 
me?icaeteuj parce quafo, ignoice, quid a- 
ferem > Diabolus me decepit* 

Leu quimlau ta ni Inievilcan , Mae ta \\i 
oquielj nefcio qua ratione accident, gene- 
is humani hoftis tentario fuir* 

Rulmen em / chumQeabai ? culpam meacn 
jonfiteor, quid agas? 

ni huenlcanon camcbh quid enim ? an di- 
am me non peccafle, atqui a me erratum 
fle, minimenego, nec dubito, fatis fcio 
ne deliquifle. 

tiuamiauquei , pergraecatur, fcortatur,in 
iixu ac libidine aetatem agir. 

Pramuiauquihni ta mi huerilcan mo y udu- 
mQecfri peaimi ta mi Uudnoam i noli de pec- 
ans tuis gloriari , nam quando minus co* 
;ita$j eximprovifo pceaasimprobitatistusr 

dabjs ? 



wmm ^^* 



344 ife ^ * 

dabis, feres, folves, fufcipies , Deus poenas 
jure debitas.a te ^repeter. 

Sto mi coi\Xatulbiel pu che > ab omnibus 
jnendax , & ex fraude mendaciisque com- 
pofitus haberis. 

Eimimi matnlcabiel mo>> attvulbimi em / 
quia nimium properafti, offendifti, feftina 

lente. 

Huenevoe elcuUinvalimi em / ovem lupp 
commendaflu 

Chao nilamomv. ni laityeum-, votm nua- 
iuiy patre mortuo filius^pergraecatur. 

■RcuVjfiimi piai y piam , piQeai, avarus ha- 
beberis, diceris. 

Qollincbe $ei pien y mihi dixifti me effevi- 
noliim, ebnofum. 

Cboviqueimi ta mi cutanduamn tamihue- 
ritcafi mo, pigritia rua fit, quod non ehcias 
dolorem de peccatis mis* 

Cfiovuqueimi ta mi cumeQen v. tami cm 
ibeQeal, piget te efle bonum. 

Aldh cbovuQei , pigritia languet, torper. 

Unamtuiauqueiy eft concubinarius , con- 
cubinaru infamis, 

CoiUaiauquei, non ilium pudet impoftu- 
rse nomine male audire. 

Hueneiauquei tamiduam, furtum mentc 
verfas, cogitatione volvis , machinaris. 

Came di$u no macbitun , machituQen > Ve- 
neficiis curare vel curari eft illicuum* 

Imi 




Inez cam aucalmaputuayei > quis fuit All* 
or, caufa, utProvincia res novas molire- 
ur* 

Incbe ni laQmabiel Pedro , Petrus eft, 
|uem de medio roJJam , cujus finguinem & 
itam peto , cui hujus ufuram lucis eripiam. 

Ovifa camaxx buenevoellecbi > Opilio fae- 
^numero non ovium paftor , fed lupus eflv 

Huera buenevoe Qeaimi, quid de te fiet, 
[uaeris? infignis fur. 

Calcuem eimi, maleficis artibus afSciebas 
liquando* 

dime macbi melipiUan, Melipi medicinam 
icere , morbos peiJere , aegrum fanare fatis 
.itelligit. . 

CaUi ni duambuerilcalu nebue glamtuvali) 
jui fciens prudens peccat, n» lfte medius 
dins reprehenfione dignus eft 

Leli huenemubiy in oculis illud furarus eft* 

Huenenmabimi ta ni cuVdn , ina la§mbimi y 
na cum reliquis ipfam adeo vitam illi ab- 
j:ulifti,primum bopis deinde etiam vita ih 
jim exuiftu 

AdQechi rume buenequei cuVdn bueraque 
m, in omnium oculis, infpe&antibusom- 
ibus, coram, in confpe&u, praefentibus 
i fpe<3antibus omnibus furantur facinoro* 

homines. 

Huenevve Qei v. hueneimquei ni pm^n^ 
mi nomine male audit 5 audit fun 

M m 




Mi chao ta mi chao $ebum v. ta mi chao 
Qebun moy huenelmqueabuimi cam chi> non 
te pudet tali patre natum latrociniis infa- 
mem, famofum effe? 

Ape acui , viU tepelcaquebi ta ruca 7 vix re- 
dit dosnum, quando turbas eiet, mover, 
fgptyexcitat* 

Ape tuui v. tuuluy laQmmebi quine cum- 
val, vk egreflus pauperem quendam ad 
necem quaelivir* 

ABcim ta milaQmuyen v. ta mila^mrhom^ 
audivi otcifum elfe a te aliqtfem,. - 

Eitni laQrnchequeimi v* laQmchelu eimi v. 
laQmlmchequeimt v. la$mcbevoe eimi v. la§- 
mqueimi ta che v< la^rnbilu che eimi v. laQm* 
Imqueimi ta che-, es graffator, infidiator, iti- 
nera infeftaS;, vias obfides, viatoribus infi- 
diaris, ex infidiis eos occupas, excipis, in- 
tercipis, fpolias, expilas > occidis* 

Ulmen inche quine ovifa rume muntun- 
vnaabuen 7 mihi Caciquio tu ovem abriperc 

Afentubi ta DJOS, Deum O- Mabjecir, 

Pramungei vachi buentu, eft elati animi 
v. dignitatis fu<T curam habet homo ifte* 

fdamuniebi ta x\i che> educat fuoselatos, 
CUmkfos v i" folentes , inflatos* 

Ea pilanu ? nullum apud ilium obtineo 
locum , nullo loco apud ilium fum. 

£pui ta XliPiuqui) homo ambiguus, du» 

bi* 





%:$8I#» 347 

»iae fidei, duplex animo , qui aliud coram, 
liud adyerfus loquitur, facir. 

Ta ni laQmmaeteu ta ni chao-, quioccidic 
ileum patrem. 

Caktt laQmlwquei, Venefici folent ho- 
lmes vita privare,exuere, morte afficere. 
Vet vemquilmi pieimi ! omitteifta, non 
icias inquam! 

Ta ni buerilcauyeum chtu , v. ta ni hue* 
•Icamobium ciitu ta BIOS, dime huetulai 
ini duam, ex quo tempore DEUM GxM. 
Sendi, nulla eft animo meo pax, quies, 
anquijlitas. 

Ta mi cb$arcumobium cutu, tanalebuecaiy 
i quo ilium vulnerafti , multa illi vulnera 
iultas plagas inflixifti , e leflo non furre- 
t, adhuc graviter decumbit. 

Vemabun cam chi , c xxmpem Qei nipialueum 
>ei , cur facerem ? forte ut diceresme efle 
olidum, ftupidum , vecordem, attonitaj 
«mis hominem. 

niconfefaum v. ni confefan mo v, nicon- 
fael mo , gomaquen , quoties commiffa per 
mfeffionem expio , perturbor, harfito, nee 
>x mini, nee lingua conftat. 

486. 487.488 485- 430. 451. 

485. Animi motus. 
Amor, benevolentia, charitas, pietas, 
W. Amor proprius , aihun. Libido, 
* i amor 



34S 



4fc@.dS» 



amor lafcivus , foedus , turpis , infenus , */ft- 

pan. Bene erga aliquem affe&um effe, 

cupa puen , raquiduamn. Cum aliquo con- 

venire, animo con jungi, adelun. Cupio, 

appeto , aveo , concupifco , culmeien. Defi- 

derium videndi rem lamatam , illo teneri, 

ftudio ejus videndi efferri, cueUun 7 l)uenam- 

cbn. Sum proclivis, propenfus, pronus, 

inclinatus , vulknon. Zelctypia mariti \ 

rumpelen, Uxoris, marin* muritwi. So. 

cietatem cum aliquo inftituere, co'nfiare. 

inire, contrahere, Bidyen. Odium, odic 

habere, profequi , cane pejus & angueodif. 

fejuden. Male erga aliquem affici, effe a. 

verfum , non perinde affectum effe , fegniu* 

diligere, vurepuen, vuvepuetun y vurepue. 

Naufeo, faltidio, afpernor, naufeam mihi mo 

vet ejusafpe&us , abhorrer animus &oculi at 

ejus afpeau , %U%n , illQun , itcripuen. Vapi- 

de fe habere, impatientem, morofum, Fa 

ftidiofum effe,fmiw;. obtundere , moleftun 

effe,feffus fum, noli me bac de re ampliu: 

obrundere; premit, occidir, in quern inci 

dit, idenn> qiiecim. SiS* Offenfionem pra 

fe ferre , os ab aliquo avertere , exacerbari 

fubirafci , hue ritiin, Vicamfibiacerbamdu 

cere, putare , taedio vitae laborare , affici 

cbcniun. Invidia , inveterata invidia , livor 

xinapiuquen , xxnaimen , utin Laudi alicu ju 

invidere,divitia$> honorem alicui inviderd 

semu* 



aemulatione accenfum laudes ejus deterere, 
commodis obtre&are, invidiae ftimulis sgi- 
tatur, potentes & dignitace confpicuos se- 
qtiis oculis videre non potefl: , utirth Ti- 
mor, metus,formido, pavor, timeo, metuoy 
Ucaity Uxxcan. T.morern incutere, in me- 
tum adducerc, metu afficere, perturbare, 
Uiicantun , Ucantuln. Terrore concuti, 
percelli , commoveri , expavefcere , metu 
per rurbari, cxiQenn , yamn Terrorem alicui 
afferre, injicere, hominem iztxztt <> yamln. 
Confternari y exterreri \ exhorrefcere , tepef- 
cun. Concuti, contremere, tonitru con^ 
cufla domus , timore perterritus contremuit, 
tanifcun. Torvis & obliquis oculis aliquem 
intueri, uwnalchn. Di£iurum pro concio- 
pe fubitus horror occupat , genua mihi la- 
bant, mens vacillat, totusque rorpidusac 
pene elinguis efficior , tunamun* Tremo ; 
metu, frigore horrere, contremifcere , tun- 
txmun Cafu aliquo hominem ftupefacere, 
confternare, uyuln. Sum metu perterritus, 
terrore concumis, debilitatus metu y peU- 
pelln. Sufpicio , hac fufpicione fum percul- 
fus, taciturnitas tua mihi (ufpicionem afferr, 
[(ufpe&a mihi eft , peun^peutun. Attonitus, 
|ftupefa£lus, obftupui, Iteteruntque coma?, 
ivoxfaucibus hsefit, tepeucun^tepefcixn. 84U 
jMetu obturbari, hserere, coUvuduth Ira, 
ftomachus, iracundia,fuccenfere> irafciali- 
Y & cui* 



3fo ^^# 

cui, cum aliquo ftomachari , iiUcun. Sto. 
machum alicui facere , movere , exacerbar* 
aliquem, bilem illi movere, commovere : 
hominem ad iracundiam provocare , cond 
tare , ejus iracundiam excirare, ulkuln. In. 
genio pravus , indole feroci & contumaci, ni« 
miumvehemens es,feroxque natura, unH 
Sic efle , itnbin, xxnon* Tetricum , trifteix 
efle, mcerore, triftitia affici, tepeanpilan 
Aliquem objurgare , increpare , cum illo d* 
re aliqua vehementer agere , xiUcunpen* 
Contentions , pugnax , contentions cupi 
dus, offeftfionum caufas arceflere , qaintud 
t£un Facile irafci , fuccenfere , proclivis a( 
iram, nayxm> Faftidiurn, (atietas, taedium 
niQai) imapue. Satietatem > faftidiurn after 
re, ingratdm, putidum efle, niQaipuetun 
unapueQen Ira , furor, mdignmo> pinmaln 
pinacmn. Fremo, ardere dolore, miiruk 
Furere, debacchari, vehementer irafci, ex 
candefcere, furore corripi, agitari, incirari 
inflammari, yayun. Clamo, vociferor,cla 
mito ; incpnditas voces edere , nxxtaun* Stri 
deo, ftridor, quiquircxxn. Cum aliquo fto 
machari, tuedtun Defervuit ira ejus, detu 
muit , faun. Triftitia , moeror , maeftitia 
lladcxm > ladcm , vaquiduam. In moerore ja 
cere, triftitia affici, vaquiduamn. Ex bon 
abfentia in magnum ludtum incidere, ma 
gnum doloremhaurire, eucalihuen* Ejus 

modi 



modi triftiria ; nefcio quid triftis eft > non te« 
mere eft , eucalibue* Gemo , ingemo , inge- 
mifco,gemirum edere, gemirus ingemina- 
te, eiivz^eyutwu Sufpiro, fufpiriumemit- 
tere, edere, ab irno trahere, fufpiria ab imo 
pe£tore ducere , folvere , laxare , inaliquem 
fufpirare, pratuhhuen. Queror , conque- 
ror 5 lamentor, queftus edere, ciere, quere- 
las jacerejeffundere, quaerimonias ja&are, 
vurentun. Detrahere de abfentibus, alicui 
v* de ejus fama detrahere , xxlmexxen , buer/t 
xxlmeyen* Doleo, paenitet, pigetme, 3fc& 
iudmn. JVlifereor, me miferet, miferatio 
me tenet, mifericordia moveor, cutannien, 
hwenien. Affligi , angi, in lu£tu efTe, in- 
fortunio affli&ari, afcuduamn, cutandnamn % 
Uadcxm. Contemno, fperno,defpicio, de- 
fpicatui habere, ducere, iUamn. Imminuo, 
diminuo, vitupero, vitio aliquid vertere, 
eriminis loco objicere, in vituperationem 
adduco, xxcban. Patior, fero, fuffero>per- 
fero,toIero, fubeo, fuftineo labores, cru- 
ciatus, serumnas, tormenta, dolores, piaun* 
Alium multis miferiis & aerumnis premere, 
opprimere, malis & calamitatibus obruere, 
jVel fua culpa ja&ari malorum flu&ibus, ver- 
(ari in magnis miferiis, graviffimam malo- 
Irum tempeftatem fuftinere, fortuna uti in- 
|fenfa& iniquiflima, piauln. Laetitia, hila- 
Iritas 5 jucunditas, alacritas , feftivitas, laetor^ 
Y 4 gau. 



m 



*%*Wid& 



\ 



gaudeo, cxhilaror, exulto, prae gaudio ge- 
ftire, tripudiare, laetitiae voluptate perform 
di , maximam capere laetitiam , tmmn , txxyuiu 
Aliquem exhilarare, hilarem laetumque red- 
dere, efficere, rifurn alicui movere , laeti- 
tiam excitare, tuyuln* Laetitia geftire , ex- 
ulrare gaudio, tripudiare, upm, tepenclen. 
Alium alacrem , hilarem , jucundum , feftt* 
vum efficere, tepeln, tepentun. Miferet, 
ciitanniejtiburenien. Piget, chovxin* Tae- 
det, afentun. Dele£tat, tepelcau Juvat, 
prodeft, cxxmelcau Decet, adi. 

,487* Putidum, importunum , moleftum, 
pueL Faftidio effe , faftidium afferre , offen- 
dere alicujus animum \pueln. Egeo , indi- 
geo,opus eft mihi, Uidmeyen mon. Male Ver- 
bis excepturn dimittere , iitiifentun* Ca- 
lumnior, falfiim alicui affingere, falfo ilium 
criminari, itnbiln > unviln, Alapas, cola- 
phps alicui impingere, infringere, infligere, 
quot mifero colaphos inflixir , ut palmis 
faciem ejus percuffit , genas verberavk , 
iuetafcim> taQontcm, tavontcun. Sanna, 
derifus, vultu , voce, corpore aliquem deri- 
dere, ejus mores, geftus ridicule imitari, 
effingere, exprimere, rincxm. Averfa ma- 
im colaphum impingere, tranfverfb i£hi 
caedere , ferire , vulitcun. Manu,geftu,ba- 
culo minari> minitari, minaciter terrere-^pe- 

ricu- 



mM0 ;#fl 

riculum oftentare, attefo. Jacio, projicio, 
in rerram, pavimentum conjicio, contor- 
queo , chanan , huiladcun. Stride , ftridor, 
hmrarcxm, Qcurtrn, gtunn. Ad parietem 
v.parieti aliquid aliidere, illidere , huiladcim, 
chanan. Infortunium, infeliciras , infelix 
cafus ? fatale malum , eUa , cla> Si quid ejus, 
modi accidat, contingar, in me imperum 
fortuna convertir , e\\an. Adverfa , adver- 
fitas, eUa que c?$u. Importune aliquem ur- 
gere, importunis precibus obtundere, pre- 
mere,vexare > oppugnare, occidere, Qdahz. 

48 8» s Exempts» Raquiduamdcaiaeimi^ co- 
gor nbi effe moleftus , quod absque mole- 
itia tua fiat, fi non gravaris, nili moleftum 
tibi e(K 

Tepelaimi v. tuyiilaimi ta mi chao ta mi 
glameteU) non te dele&at a tuis parentibus 
reprehendi. 

Cutanduamaimi ta mi huerilcamobium mo 
ta DIOS, te poeniteat DEUM O. M. of- 
fendifle* 

Incheniamvoe^eumeimn udequeimn , amo« 
re ego vos > vos me odio profequimini. 

tli aiuel inche DIOS Uechi, DEUS meus 
& omnia* 

Aixxdema! Dile&e mi. 
^ Iqd aixxquebin ta DIOS, quine rupaluchi 
twywn mo , Deuro momentaneae voluptati 

y s mi 






utipar eft, praefero. 

Cto rz/m<? </g# miquebi ta cbe , to w v. 
to raw /^ 'rJ^i , omnia amant homines pra- 
ter, mortem. 

Fill afrupaquei maputu dt$u , BIOS ni 
aiii^en no, in DIOS ni aiiiQen mm afrupa- 
lai , omnia prgetereunt praeter amare Deum* 

Ampraquei re aim ulqiielu> operibus non 
verbis amor probatur , multi fumos ven- 
dunt 5 fuos (plendidis promiilis alunt , at non 
oportet verborum ineptiis virum commo- 
Vep. 

Aixxbin taDIOS v. aixxDiosquen , haeret 
mihi in medullis DEUS, ejus amoreflagro, 
ille mihi ante oculos dies no&esque verfatur* 

Aiiitimi v. inche ni aiubiel eimi , te dili- 
go, tui amore teneor, fingularite benevo* 
ienria comple&or* 

Cumei ta mi aiiiuyen y bene fecifti aman- 
do, licice amafti, amoremtuum probo, non 
improbo. 

Patiru ema> pu petti ema I O Pater Re- 
verende, o Fratres cariffimu 

Culmeien ta mi huincaiebin , tuus femulus, 
fervus efle cupio, defidero , famulum me 
tibi praebebo perlubenter, non invitus. 

Ciilmeielabin ta ni peabiel ta ni cunuval- 
keal •> nollem me videre pauperem , abfit a 
me faeva neceffitas & triftis egeftas. 

xxdebi ta ni glam^eaU confilia fpernit, 

monita 



'■0, f d& 3ff 

monita contemnit , documenta ridet* 

AntitipaQe , vamtipaQe , ne mihi lucem 
adimas,item, abi, abfceae, recede, aufer 
te hinc, apage fis. 

iiQechi udenQeiminai, amice nimis impor- 
tunus es, nae tu valde es moleftus , premis, 
occidis, in quern incidis. 

CaVd piaupe / abeac in malam crucem > 
malumque cruciarum. 

Quine via amotuQe , vade a<£lutum> il- 
iico , confeftim, ftanm > e veftigio. 

Quine ciiQen buentu quehnatuabaeiu quine 
Huinca, ergo Indus Hifpanum altercationi- 
bus vexet, contentionibus impetat , invadat, 
adoriatur, 

Eimipieimiy tibi non alreri dice 

iillculen eimi mo , habeo contra te non 
pauca , tibi iratus fum, 

Pembuk?iouquieli y abi e confpe&u meo, 
difcede a me. 

Aldiin alxxlui ta mipiQen, acriter tibi do- 
let , quod tibi di&um e(i , oratio illius te 
alte pupugit, nee leviter perftrinxir. 

Venten dt$u duQupraquebi , laQmpubi, adeo 
eum verborum fuorum aculeis itimulavit, 
fovit, concitavit, ut animam ipfi vitamque 
expulerir* 

Taftueneu em / coram mihi exprobare 
aufus eft, 

Rupai v. nam ni ujlcun-^ naupapetui ni 

duam 



3f6 



*§&# d& 



jfa/wi #♦ ta Xii piuque, defervuit mea yi il- 
lius ira, refedic irae impetus, remifit, quievit* 

Pimeneuj intulit mihi injuriara, ine< lffi» 
fit, injuria affecit. 

ni vemaeteu huerinielaiaeneti cbei / nemo 
meimpune laedet* 

Eimi mo mlei ta ni imapiuque> contra te 
mea eft indignatio, tecum milii res eft. 

Eimi vhrepuenielmqueen , v. ta ni vicrem 
puenielmqueeteu eimi llecbi^ tu me conftantt 
odio averforis, ameo congreflu & confue- 
tudine abhorres, me oculis fugis, auribus 
refpuis, animo afpernaris* 

Quiinbin ta ni duQuieQen v ta Xii duguye- 
Qeuyen, v. ta Xii JuQuieQemom , fcio de me 
rumores vagari , pronis auribus obtre£la- 
tiones contra me excipi , in invidiam vocari, 
in multorum fermonem > vituperationemque 
veni(Te, incidiffe. 

Ladciilnqiieimi ta mi vaquiQenon mo , do- 
lore afficeris, quod tibi nonorem non ha- 
beant , reverentiam non praeftent , exhibeant* 

Raquilabimi ta mi nuatyen v. ta mi nua» 
$eal v. ta mi nuaQeimi , non te pudet fee- 
lerum , virtus, honeft^s,fama bona ,bonum 
Hornen jam vilia tibi funt. 

Ta ni nuagen mo ixdeQequei , ob morum 
perverfitatem omnes ilium oderunt, odio 
habent. 

Peaimi rum % veniet Ventei illudtempus>! 

quo 



quo poenas dabis, non abibis impunis, non 
tibi fic abibit, referes gratiamquadignuses. 
v* contra: veniet] illius laudi fuum tempus: 
ad pofteros enim virtus durabit, non per- 
veniet invidia. 

Eimi Uixcantulquebimi veChe , tu es qui 
Indis terrorem aftert , timorem incutit 5 eos- 
que in metum adducit, terret, perturbar* 

Eluquibilmi ta ni dnQuyequeum , non des 
illi cau(am> materiam murmurandi, . 

niitamcaQen ta mi ladcxxn v. ladcxxel quine 
nemel mo ta mi pibin y mihi fuit narratum , 
relatum , nunciatum , te aegre molefteque 
tuiifle verbum, quod tibifuit amedi&um, 
quod illo verbo graviter fueris offenfus, 
commotus, perculfus, nec te injuriam difii-. 
mulare , aut dolorem premere potuifle. 

Ladcunman ta ni piuque, in magnum Iu- 
ctum incidi, mcerore ac triftitia afficior* 

Tuyiibiny perhumanuer, porre&a fronte, 
hilarivuku, comiter ilium excepi, laetitia 
affeci, obvii? ulnisaccepi , complexus futru 

§xxmanciipan , flensadfum, vicem meam 
lugens, cafum deplorans* 

Huiflu ta ni dxiamtuyiitipai yhuifnolulad- 
eiiqueiy prout ipfe acceptus eft, ita hofpi« 
num laudat aut damnat unusquisque, 

Tepean pilai ladchn piuque , non eft con- 
veniens ludibus ille color , oderunt hilares 
triflem»- triftesque jucundum. 



v 



3fS 



mw-d& 



Qyintidauquebuimi ta mi tuyxxahun v. ta 
mi txxyiiabuel ta mi chao t a tit acutun mo > 
velles celebrare adventum mi patris* 

LLadcxxpraquilmi , modum lugendi fac , 
parce lacrymis nihil profuturis , noli 
fine caufa lacrymis affiduis confici, coma- 
befcere* 

Ladcxxpan, ad lugendum , ad lu&um ve- 
nio , ad domum luftus* 

Ladcxxn uiitaian> iter faciam triftis, 

Ladcxxquen ta xii chao ni Ian mo-, ex pa- 
rentis morte in lutium incidi* 

Ladcxxquen ta ni piuque mo v. ladcxxpiu- 
queu v. Udcuqueini piuque inche, doleo ex 
corde, ex ammo , ex intimis praecordiis 
poenket. 

HueraQei ta mi ladciin , ta mi ladcual , 
male facis lugendo 3 ne animum des moero- 
xi 7 animum a lu£tu recipe , abftine, revoca* 

Qxxmautun, redeo , revertor plorans* 

uUcuconpai) intravit iratus, ira com.mot.us> 
incitatus, percitus, incenfus, inflammatus. 

DuQuquei ni ladcxxn , has voces dolor mi- 
hi cxprimit, prae triftiriaac moerore in haec 
verba erumpo. 

Ladcun-i ladcxxnquechi > ladcxxQechi tipaiy 
eft egreflus moerore affe&us & triftitia* 

Pratuhhuen Qepai v< pratulihuenquecbi v. 
pratulihuequecbi , venit iufpirans, fufpiriumj 
ab imo trahens. 

Ladcxxn 



Ladcixn eUague d$u mo, adverfa mihi do* 
lorem , lu&umque exrorquenr* 

Alducutancayecupan, mulra mihi in via 
fuerunt toleranda, magnos fuftinuilabores* 

Aldxdddcxmyecupan, feci iter triftis, nice- 
ftus, retricus, melancholicus. 

Bxxrenien mai, daquieli cbai , chachai, mi- 
fereat re mei, meam vicem dole, mei mife- 
ricordia tangere, nee me oppugnes, vexes, 
sxagires velim , rogo, obfecro. 

Marichi bxxrenielaiaeimi ,nunquam tuimi- 
£rebor, :e miferum , aut vitam tuamacer- 
Dam putabo* 

Duam $en> quixifi ta ni duam, babeo 
juod dicam, peram , negotium quod tra- 
Seem, opus eft mihi re convento, 

Caletui ta nipiuque, niduam, unoduamn, 
i fentencia mea ditcedo , fenrenrijm muro , 
•evoco, confilium abjicio, incepro defifto, 
ralculum reduco. 

Unoduamn , cutanduamn tani buerilcan ni 
4a, doleo de peccaris meis, poenirer me 
neorum deli&orum. 

EluquebiQe v, eluquellebiQe ta ni cutandu- 
imqueum v. tani cut anduamam buerilcan mo y 
propone > explica illi motiva doloris vel eli- 
:iendi aftus conrritionis de peccaris. 

Adi eimi iwta mi buerilcan Qenon, decec 
>e virae puriras* 

Fehueeimi, pudet me tuu 



s£o 



««fc.ftdfr 



Chovuquelain ta in raqidabiel ta inputem } 
non nos piget majores noiiros venerari* 

439« FJagiria, quae vitiorum, cupidita- 
tumque effrenacarum effe£tus funk 

Nimio ftudio in aliquem inclinare , nimis 
ftudiofe alicui favere, plus jufto illi tribuere, 
plus quam par eft illi deferre, praerer mo- 
tium alicui ftudere , omnia illius caufa velle, 
nieldmmn-> aiupran , ampelpvan* Bland itiis 3 
pulchritudme aliquem ad fui amorem alli- 
cere, pellicere, trahere, excirare, lenoci- 
niis fibi amorem alicujus conciliare,capiali- 
cujus amore, allici, incendi, flagrare, nu* 
dean <>maMen pin. Rem turpem, inhone- 
ftam, obfcoenam, flagitiofam commitcere 3 
nuanpen. Mulieris pudicitiam rentare, foli- 
citare, foenfinam ad concubitum auc incon- 
ceffam venerem allicere, de ftupro appella- 
VQ^maUuenpin. Libido, effrenata cupidi- 
ras, aliquid vehementius apperere, concu- 
pifcere, apin > apiU, apilln , huitorcm. Lu- 
ilror, fcortor, lubricam & pnecipitem vi« 
tiorum viam perfequi, nuamiaun* Corpo- 
ris quaeftum facere , huedquintun , buedem* 
tun* Virginem violare, vitiare , corrumpe-j 
re, pudicitiam illi eripere, vim & ftuprun^ 
inferre, malluentun, hiiemaVaientun^huema^ 
Ufien entim. ^Ylm foemina? afferre, inferre, 
virginem per vim comprimere > vitiarej 

niintuth 



^fe^d^ 



3*1 



nuntun. Fornicari , inxm peancan. Ami- 
cus ab honefto deflectens , item, arnica, 
amafia , unam. UtQtquQ^uriambuen. Con- 
cubinae aut pellicis amore caprus, concubi- 
natu infamis, concubinanum efTe, unamtun. 
EfTe fornicarium , fornicariaro, unamtutaun^ 
muvoe. Ad turpitudinem commota, con- 
citata, nancan. Pellex, concubina , Qapi. 
Publica meretrix, proftirura, vulgare fcor- 
rum, mta>muQevoe, cridomoche, nxxUvoedo- 
mo. Adulter, moechus,fubfeflbr alieni ma- 
rrimonii, damen> damentun. Saltum, fyl- 
/am, nemora, latebrasquaerere, d\ini No- 
ftu ad turpia domo exiens, umanchun. 
Sodomia, praepoftera libido, 'W/u, hueye. 
Ham committere, Inieyetun. Cum puella 
:em habere, ullcbatun. 

490. Ludo, collude, inquietare, turbas 
hvQ,aucan. Jocor, nugari, nugasagere, 
oco aliquid dicere, jocis in alios ludere,ca- 
/iliari cum al\quo y vucbeun,vucbeucart. Da- 
•e philtrum, poculumamarorium, maichutt, 
nakhxtfiin Clanculum jungere, convocare, 
■apmn Dare mandara alicui ad aliquem, 
iuduQtm. Mandata ferre, perferre, yedu* 
W&n. Referre , exponere , entuduQun, Nu. 
jibus amorem muruum dedarare, defiderii 
jiut voluntatis fuae fignum dare, oftendere, 
Mftiw; Dare in malum finem^timeo Da- 






-/ 



: 



0* 



*%&^d& 



naos vel dona ferentes, buefcxxmtun >mefan* 
Cognofcere carnaliter muherem, exercere 
copulam a£u, cbiquin. 70U Modeftius, 
vvjn !', vln , vixlmn 6$ 8* Refifto, ©bfifto, 
repugno, conatibus alicujus occurrere, fe 
opponere, impetum ejus reprimere , auda- 
ciam frangere , contradicere , cocbimn. Fu- 
gio, fugam arripere , capeflcre , fe in fugam 
conjicere , fugae fe mandare , commendare, 
fe fugae v* in fugam dare, fuga fibi confu- 
lere, aufugere, nufth. Lafcivio, attre&are 
aliquem, fe invicem atrreflare, petulanter 
colludere , mtatun. Fa&is turpibus gloria- 
ri, fe de voluptatibus jn&are, gloriofe fibi 
de flagitiis blandiri, dailian. Errare, pec- 
care, ridtnen, cvin. Ica in anguftiis ha?rere : 
ut nee ptogredi nee regrecfi poffis, item. 
ita defatigari,ut vocem , loquelam amittas^ 
mrin. 

491. Exempla. Pai ni motivim* cater* 
ferver ipfi (anguis. 

yiiupran mo -entumaUebi ta ni Qe quidu ta 
Xii votm , fummo ambre- damnum illi maxi« 
mum intulir. • 

Peumabin, vidi ilium per quietem , pei; 
quietem mihi vifus eft, dormienti obje&^ 
mihi eft ipfius imago* 

no aiuvalita BIOS , DEUS O- M. fiapnj 
ttiodum eft amabiiis, fupra omnia diligendu&j 



*%<*^d& 



3*3 



Marichi amlan, nolo, nulla modo, ne- 
guaquam, minime, nullarenus» 

Marichi lali rume , Patiru $etuhian> ci- 
rius me vita exuent, quam reJimofa vefte 
induar* 

Ta mn prquechi aiubiel Tue tu dQu/ O 
:oecas hominum mentes & cceleftium ina- 
les, non fordet terra, dum ccelum afpici- 
is ? 

Rupal dQu Qechi aiuquebin , non eft mor- 
ale quod opto* 

Huifi taniduam, jam voti compos fum> 
juod quserebam invenL 

Deuma ta mipemom v. mi pemobium v mi 
>ebin y.mi pebiel,tepen amotun, poftquam 
e vidi, libens abeo. 

Unamtuiauqyei > eft concubinarius, for- 
licator, turpi bus affuetus, 

Llumqucchiv, elca^echi nuaianquei, clam, 
:lanculum fe fcelenbus altringir, polluit> 
:aute quidem, fed non cafte, 

ElcaQedi ta m cbao mo , v. quimnolu ni 
hao , Vy tti quimnoel ta ni chao , tipatui v. 
ipapatai, exiit patre infcio, 

Deuma ta ni miapemom, ina tpuQequei, 
mor in odium converfus,poft cornuaver* 
>era. 

Glarnun ni bunilcan mo, meTafli poeniter> 
:gomet me de meo fcelere reprehendo, 
Uddei ta nipiuqm , doleo ex to to corde, 
2 a Qumaw 



I 






3^4 



$k- ® & 



$uman Qei vachi dQu , dolendum , prd do 
lor 3 res fanguineis lacrymis jure merito de 
ploranda. 

ReQiimatuqueimi , lacrymis afliduis confi 
ceris,contabefcis* 

NochicaQe, manum cohibe,animoimpe 
ra ) furorem , iram , &c* fuftine. 

ttaupape tamipiuque, quiefce, conquief 
ce , ad tranquillicatem animi redi. 

nopimivdai, vitiofam fuam naturam do 
mare, caffigare, comprirnere , pravum in 
genium iuum corrigere nefcit, non didicif 

432. PARS JERTIA. 

DE 
CIVITATE EJUSQUE PARTIBUS, 

Terra , tellus, humus , wapu. Caelum 
ccelum , coeli , Huenu mapu. Terra > orbi 
terrarum, Tuemapu y vachi mapu. Mun 
dus, mundi univerlitas, univerfa return 11a 
tura, caelum & quidquid caeli ambiru conti 
netur , mil mapu. Hifpania , Huinca mapn 
Mauritania •> Anglia , Gallia , Germania & re 
liqoa Regxoa omnia & iingula, Mum Hit 
inca mapu. Province , Regio, udan v. ym 
tan mapiu Qviras, oppidum, caftelluOT 
pagus 5 arx , cat a , vxxta cava , pichi earn. Ur 1 
bem condere , caran Deitruere, exfeindei 
re* evertere* vaitare, delere ? diruere, exeft 

dere, 



*lb#'4fc 



S6f 



dere, tntucaran* Locus ubi Troja, urbs, 
&c* fuit, cam/me. Vicus, pagus, pick cava* 
Miffio fan&ae Ficlei , /J/»//i Fee mapxu Re- 
duttio, Converfio Tucapelina , Araucana, 
Tncapel mapU) Avaiico mapiu Littus,ora 
maritime, lafquen mapu. Sinus, fundula, 
tiihuer , Qionmapu. Ufus, confuetudo,mos 
loci, ad mapu. Dominus , poffeffbr terras, 
t&en mapu> Se loci moribus accommodare, 
maputh Solum vertere, alio migrare, corn- 
migrare, fedem, domicilium rautare, ma* 
butun. Domus, domicilium, sedes, ruca. 
Via , trames , platea , callis , rpuu , r&pu. Vi- 
im capere , cap tare, rpntiin* Viam ire , ru- 
)UU) vpun* Via arenaria, cuyiim vpu. Via 
:e£ta , half ' rptu Biviurn, epu rpu> Trivi- 
jm, caql rpu, Via arfla, angufta, iipedrpiu 
Limes, confinium, qcham^ v. afmen mapiu 
Defertum, folitudo, ubue. Locus ab arbi- 
:ris liber ,remotus ab omni rurba, mhnohue. 
[legio meridiem verfus, /£U£> hull\x mapiu 
746. Incclae , HuiUxxcbe. Verfus Septentri- 
Dnem , Picu mapiu 746. Montes Andes, 
Piremapu, pire mahuida. Horum monti- 
jtn incola?, PebnenChe. Indus rransmon- 
anus , Paelche, Cis mon tanus , Lehun ma* 
m che. Mons , mahuidcu Collis , pichi ma* 
hdda. Collis perpetuus, huivden* Mon- 
es in quibus Majores fuos,aiunt, diluvium 
:vafi(Te , teQteQ. Terra peregrinorum , via* 
Z 5 torum t 



1 



%a 



<%*%?* 



m* 



tor-um , uxxtan mapu. Alia , diverfa terra , 
udan v.uudm maptu Finis, extremitas, 
ultimum , extremum , culrnen , vertex, cacu- 
men , (upercilium , calx , buecbun. Apricus 
locus , nucxitnQelu. Specus , fpelunca, an- 
trum , fpelaeum , renxx* Regio in novem 
Regiones fiibdiyifa , aiUa Rehue. unde meli- 
Rebae r Quecburebue. Conciliabulum v* con- 
vocatio iVlachiorum , Machios advocarej 
convocare, Rehuetun y Qeicurebite. Condi- 
tores, Fundatores, Expugnatores, qui pri- 
mi urbes condiderunt , gentes debellarunt : 
armis fubegerunt , in ditionem ac potefta- 
tern fuam redegerunt, Jlin mapu. 

493/ Patria, natale fblum, maputu y huim. 
Patnora , quibus eft communis Patria , ma- 
putuCbe. Refta tendere, re&aad forum . 
templum, curiam, &c* tendit , buifiaun^ 
huifcontun , rito , ritolen , ritQclen* Aberrare 
a via, criiiaitn y bueluln y nuin y Qwu Dz- 
fle£to, hie de viaddfle&ere debemus, cbU 
ean* Circumeo, per circuitum iter fecere : 
praeftat per difpendium ire, quam comper. 
dio perire , d\\on y htaichifn* Ambio , cir- 
cumdo, cingo, oUon. Ambitus, circuirus \ 
anfra&us, obfidio , olio/, huaicbif> buaidufi 
Erro,in errorem labi,delabi, incidere,de. 
ferri, errore capi, duci, a re£to tramite de- 
flc&ere $ declinar e , crin * crxm* Viam doce- 




3&^^ 



*s? 



re, indicare, oftendere , dallquiiu Viam 
monftrare, ducem fe praebere, Qiuln. Ad 
Jarus tranfire , quineple rupam Venio, per- 
venio, devcnio , acun> Diverfbr, diverto-, 
hofpitium , diverforium , elun orbis , cir- 
culus, tuhuer. Circnlum defcribere, in or- 
bem (tare 5 tuhuern, tuhiierclen. Ora ■, mar- 
go , rimbus , ixpl Difcedere , egredi , (e fub- 
ducere, tuun. Cafu occurrere alicui, ali- 
quem offendere, inillum incidere, tafentun. 
Alio migrare, ca maputun. In aiiam ciornum 
immigrate, ca rucatun, Irer facere, ten- 
dere, pergere contendere aliquo, uxxtau , «- 
tan* Viator, hofpes, peregrinus , iiiitanche* 
849* Divido,dividi,di(tinguere,c!iftingui, 
feparare, feparari , tixadan, Ambulo, gradior, 
ingredior, gradum facere, anion. Redeo> 
reverto , revertor , remigro , remeo , repeto, 
reftituo, unon-> unotun. Ut redeat, rettU 
tuat efficere, unoln. Rettiunio, reflituo, 
imoltiin 847* Circumeo, vagor, vagurn 
errare , huaUn , bmUiaun. In circui tu, huaO. 
Sepio, vallo , circumdo , urbem ob(idere,ob- 
feflam tenere, obfidione cingere, premere, 
corona urbem claudere, fepire militum co«. 
piis, buallman. AfTuefco , confuefco , in- 
fuefco , dare fe in confuetudinem , buimn. 
Finire, finis, terminus, externum > hie fi«» 
nem facit > buechuntun. 



z 4 



454* 



3*8 



mwm 



494. Exempla* Chili •> Chilli , Chile Re- 
gnum Chilenfe in America meridionali , 
quod incipit in Copiapo fub gradu 28 lati- 
tudinis meridionals, ubidividitura Regno 
Peruviano, & protenditur Baldiviam fub 
gradu 40 ejusdem latitudinis, & ultra. Hue 
pcrtinet Chiloe Infula , & plures aliae fub 
gradu 44 & ultra. Item Provincia Cuyana 
ubi Mendoza fub gradu 32, v. 8fO. 

ViUmapu xsi cuUin nivlano-, BIOS ni via 
mtn , Chili mapu mo unomean , pro toto 
mundo in Chilim non ibo fecundo : Pro- 
que Deo folo fern per adire volo* 1775% anno 
meae aetatis 62. Coloniae Agrippinae. 

Indi Chilenfes vocantur -jReche, Chili v< 
CbiVdCbe. 698. 

Notandum difcrimen inter Indos & In 
dianos, nam hi funt quidem nati in India 3 
fed a parentibus Europaeis, vel faltem ab il- 
lisoriundi, & plerique ab Hifpanis: Indi 
autem funt prognati & oriundi a meris A- 
mericanis. 

Meli viitan v< uiidan mapu Qei ? Terrae 
Indorum dividuntur in quatuor diverfas 
grandes Regiones v^Provincias ; 

Lafquen viitan mapu , Terrse mari ad ja< 
centesv 

MaQitm vixtan mapu-> dimidia pars terras 
planae, fita inter terras mari adjacentes , & 
alteram diraidiam partem % quae vocatur 



3& • d^ 3*3> 

Ina pin vutan mapu , Terra plana vici* 
na montibus perpetua nive coopercis , de- 
nique quarra Provincia eft 

Pire viitan mapu, montes Andes femper 
operri Rive* $jo 

Cacid vutan mapu , Commercium , con- 
fuetudo, familiaritas, communication ami- 
citia,&c quibus uruntur invicem Indi ha- 
rum quatuor Provinciarum. 

Unomen mapu mo, rcdeo, fum redux e 
terris Indorurcn 

Vffimen cava mo, eo v. ivt ad civitatem. 

Mlequen nica mo , fum domi , domi me 
qoncineo> intra domefticos parietes. 

Rupaian leuvu mo , tranfibo , trajiciam 
fluvium, 

Uan Arauco mo , eo v. ibo Araucum. 

Miaitllen Huaiquilafquen, tuutun tniVlavii- 
Hi mo, ivi ad Huaiquilaf, unde redux falu- 
tavi Millavudum. 

Utuan pu ruca , eo, ibo, redibo , rever- 
tar domucn* 

Aldunman v. aldunmamen Penco v. Pence 
mo, cun£tantius egi , diutius moratusfum, 
moram feci in urbe Conceptions, 

Pichinmapan , venio moraturus paulifper, 
nontraham, non neftam moras, poft bi. 
duum, triduum, quatriduum iterum me 
vice, itineri committam* 

Hu'mamtuquen ca mapu v. ca rucatiMy 
Z s alio 



■il'il! 



37© 



4fe0'd» 



alio migro, fedem, domicilium muto* 

PiU che ta m mien mo , QeUei cutancaque- 
chi moQen, quo quo te verras, omnia ple- 
na malis.. 

Ciimelecbi cbe ta Xii mapu mo , ca mapu 
em I pilaiy aliena non detiderat, forte lua 
concentus , cui domi fuae bene eft > domi 
fuae fe continet. 

Mapu em / o natale folum ! fed quis me 
transferer illuc? 

Lafqaen puhuentu inche? mea Patria orse 
maritimae adjacer. 

Cupacbi Che Forem meu > quidam Pore- 
ma adeft. ' 

Incbe cautitn che vemabun? ego Imperia- 
linus hoc facerem ? 

Cuivl pu cava moFiUarica cava marichi 
tod dime comxxtun Qebui , ex prifcis civira» 
tibus erat oculis gratiffima urbis divitis feUj 
Vilfaricae amoenitas, (ira erat ad profpeflum 
pulcherrimum, eo fitu gaudebat> eo loco 
conftru£ta erat > ut undique aut nemoris 
profpe£tu> aut hortis amoeniflimis & grata 
agrorum varietate delegare t. 

Teye buentu rupaiy incbe llecbi , egofum, 
qui hac tranliit, 

ChumQei ta mimiaun y quid tu hic> quid 
agis, quid hie circumfpicis* 
: Cbucbi v.' inei cam ualu> ituras quis? ubi 
eft? 

Cbucbi 



Chuchi rpUy ubi eft via ? quo ducir? qua 
itur ? an elt lata, angufta, trita, aequabilis, 
num anfra&us, falebrse, funtne viae flexus 
ad dextram, ad finiftram,laevam: eftne re- 
&a,publica, praetoria, militaris, damurne 
femitae & diverticula? 

Rito ucai vachi rpu> re&aducit hsec via. 

HueraQei veichi rpu em / viam fuftepifti 
fatis incomodam , in viam fatis difficilem te 
dedifti, laboriofam viam ingrefTus, aggret 
fus es , plenam difficultatibus viam inivifti, 
iniftu 

tjfe* rpuy via evanuk> e eonfpe<3u fc pro- 
ripuit, ex oculis evolavit , aditum non vu 
deo^nec invenio exitum* . 

Teye rpu ta i\\ citpamoahum > En viam > 
quam captare , qua ingredi > proficifci de- 
buiflemus. 

RamtuChelu ta ni atant&en mo> nuilaiy 
iter ut teneas , linguam habes. 

Ald\\n amoimi munan antii mo > longifli- 
imm brevi tempore viam confecifti , per- 
currifti. # 

Xii amoum v. amolu inche , dum v. interea 
temporisquo iter facio* 

Fz mo ulaudapabiny hie, in hoc loco fu- 
mus digreffi, disjunfti, feparati , hoc ipfo 
in loco difceffimus, ab eo fum divulfus, 
molefte tuli a complexu ejus diftrahi. 

Taftulabwy non incidi in ilium > ilium noa 
reperi> offendi, Hm- 



n 



MW- 



37* 



^m^ 






Huelulbirii non vidi ilium , uterque aliam 
ingrc ffus eft viam* 

Vaple .miauqueam, hue, horfiim veniunr* 

Pirpuabin* dicam obiter, in via, in itinere 
narrabox 

Irpuairiy comedemus in itinere, v* ibi* 
mus , cranfibimus ad prandium, coenam, &c. 
v. faciemus iter & eadem opera comedemus. 

JTerpnaeneu , in via, itinere difcedet , & 
ad me equo, curru, rheda avehendum, at 
portsndum veniet* 

DiiQuhputuabimi , redux illi obiter lo- 
quens, v, in via , in itinere eum obiter in- 
vifes. 

Ouinenple co rupaQe , deflefle non nihil 
ab aqua» 

Gbiimin pu ?nlei Mapuchu ? quantum di- 
ftat, quam longe v, procu! abeft urbs Jaco- 
bopolis Regni Chilenfis Metropolis ad flu- 
vium Mapuchu fita, 

P chi pit mlei Fire Mahuida y montes An- 
des non longo hinc inrervallo diftanr. 

Qjrintuquen ta nieluam v. elualy hofpi- 
tium, diverforium quaero. 

Elim eluain, diverfabimur ubi facultas 
dabitut\ 

FebiQe menctin tatxi elupuam mo> fer, per- 
fer, porta, vehe, advehe (arcinas, impedi- 
menra ad ho(pkium,ad diverforium. 

Miaucbehi vamm r defertum hoc & foli- 
tudoeft* C&eu 




^ ft ^ m 

Chen uxxmnaimiy ubi no&em transegifti, 
duxifti, traduxifti. 

Che miauquei, fenrio homines > homines 
percipio, 

Amoain v. amoanpiQn, dixerunr fe ven- 
turos. 

PepiuJaian piai , dicet fe venire non pofle» 
• /^«//i amocaquen v. ni amocaquen, prima 
vice iter facio , fufcipio, itineri , viae me 
committo* 

Iod cumeabui ta ni utuabnel } ta ni mleca* 
tuabuel w/o 3 pr2eflat me ire, quam manere 
hie* 

Adochi) expe&a paulifper> parumper, 
aliquantulum. 

Quine nau $ei v. naualv. nauel, en defcen- 
fum, defcendendum ell. 

Tva ta ni epu nail-, jam bis defcendi. 

Tva ta ni quine nam > hae func primae vi- 
ces 5 quod deicendam. 

Nacmn<> demitro, alium demittere. 

Qepai mapu mo ta ni raquiQeampu uhnen 
mo, ingreflus eft Provinciam, uc a Caci- 
quis dona honoresque referred 

Lapai Chili mapu mo, in Chilim moritu* 
rus advenit. 

Imhe ni tuumom v. tuuuyen mo ; v. tnuuy~ 
twn v inche ni tunuyeel mo v. inche tumiyen y 
iimi mlecatuhni > cum ego abirem, v, mc ab~ 
eume ? tu iBanlifti. 



374 



^## 



AnuPatirupai r Patres ,yeniunt hie ha- 
bituri domicilium, fedem hie conftituunt, 
collocant, figunr* 

ViU vemQei , vill vemQeign , viU vemQein: 
quine tm inchin-, ii quis Parifios indodum 
mittit afellum, quifuit hicafirius^ non ibi 
fier equus* w^ 

V\U mapu Qequei ta \\i ad 5 fi fueris Ro- 
mae Romano vivico more ,• ii fueris alibi, 
vivito ficut ibi: non erit illufus faciens ficut 
obtinet ufus, 

Cume miaim, habui (Laus Deo) iter fau- 
ftum & felix* 

Ipan y v. iputun fa xitrtica mo 4 -veni, per- 
vcm, adveni domum finra pfendii* 

Uali Chilian ) yumvel ipuan ) profeflurus 
Chillanum yumbeli prandebo. 

Mapu mapu iaun , ex alia in aliam Regio- 
nem migrare, proficifciy vagari 
• Mivu antu mo mxtaiaimi , intra quot tem- 
pus 5 dies iter inflitues* 

Anupai vachi mapu mo , venit fedem hie 
fixurus. 

Ahue cupataahui ? ram cito rediret ? 

Aretiiyecupanca/meUu, fumadveclusequis 
meriroriis, 

Alducutancaiecupan , iter habui incom- 
modum & laborio(um. 

Anca unomei) regreflus eft dimidio iti- 
nere jam confedo. 

49f* 



4fe Bd& 



37f 



49v CAPUT I. 

DE TNCOLIS CIVITATIS, 
-ffiTATiS DIFFERENTIA. 

Infans , recens natus. Hud pnen , hue pnen* 
Pupus,infans> pufio, parvulus, pichipnen* 
Puer , pnen. Sir. huilteu. Javenis, huenu 
Adoleicens, hue che , hiientu , cona. Vir per- 
fe<3ae, corroborate, confirmatae aetatis , ra~ 
Qin huentu. Vir major natu ; aerate prove- 
dus , uu , v< teu huentu. Vir grandior, aera- 
te ingra vefcente , tent. Senior , affe&a ^ta- 
re, in fenium vergens, alluetem^ allue vu- 
wa. Sinex, vxxcha 639. Senex aetate con- 
fe£tus, \xmein Senex aeratis extremae, de- 
crepit^, uclrcfptm. Pupa, infantula , pnen* 
Puella, virguncula , \\llcha. $ss. Adolefcen» 
:ula, iiUchay hue maUuen. Puella adolefcen- 
:ula , malliien. 772* Virgo nubilis , viripo- 
h ens, mamra viro, & nuptiis tempeftiva, 
hue domoche Foemina , muiier , domo. Ve- 
:ula, temytehu v. teu domo. Anus, cuse^cu^ 
ye , cude, 7 jo Decrepira , pi pi , templcahue. 
fJ7 Majores, cuivi che , linen me , putem. 
Pofleritas, ftirps, genus r elpa. Gonditores^ 
undatores , truncus , liify tiin mapiu 

496. Efle,exiftere, nafcor, edorinlucem. 
$en. Dare exiftentiam, jjW». Dare effe 
lumanurn 3 facere hominem , chen , cheln 20$* 
Refurgerc, ad id, quod erar,redire,g^i/^ 

Nafci 



IL 



3?6 



«tifegrffr 



Nafci, vitam ingredi ,fpiritum de caelohau- 
rire> vitas limen arcingere , item : herbas 
erumpere , Hexm , Ueun. Vivo , vitam agere : 
degere, fpiritum ducere, moQen-> li'buen. 
Genero , gigno , yalln , votmn. A parre ge- 
mtus^yall. Pario, enitor,foetutn inlucem 
edere , gignere , procreate, liberos fufcipe. 
re, cown. Virum confummare aflum ve- 
nereum , elrnen. Mulierem, el§en.49o. 
Praegnantern , gravidam , foetam eife , pai^tu- 
riv® ,vuqw$e?t, Facere abortum , foetum 
immauuum edere, Uudmn> Abortivus,im« 
mature editus , Hud. Partum medicamen- 
tisabigere, abjicere, accelerare, Budcumn* 
Secundae, fecundinae, ciiclin , cdin. Sugo 3 
lac ex mammis ore elicere,haurire, moyun< 
lAd&n$)7noyidu Infantem laflare, uberi- 
bus admovere , moynlth Laftaos , niGyulque- 
In. Pafcere , alere , educare, temmunn. No- 
men, uidy uuu Nornino, fuo nomine all' 
quern appellare, vocare, nomen ejus enun- 
ciare , uuin. Nomen habere , ede tuum no- 
men , qui vocaris ? uiiiQen r ux\itun+ Indere, 
facere alicui nomen, imiln. Crefco, ado- 
lefco, temn*. Malum ferpit, glifcit, auge- 
fcit, ivwu ./Etas perfe£la, teum Senefce- 
re, confenefcere virum , vucha yecimmen 7 
vxxchan. Midiercm^ tuden,ciiyeyecuurntn. i 
Alt) , pafco , (uftineo, fuftento, moQeln* Blan-j 
diffime aliquem tra&re , demulcere , fuaviCJ 

fime J 



^e^ 



377 



fime appellare , benigniflime habere, blan- 
diri alicui , blanditias alicui adhibere, fefti- 
vum&blandum fe illi praebere, exhibere, 
manpuxm. Vagitum five flerum infmtis del 
mulcere, motu, cantu fopire, lcnire , ne. 
gu?«». Uncinulis veftem aftringere, infi. 
bulare, mtciarn. Nudare, aperire pe&us 
juncinis autglobulis folutis, diloricare ve- 
ftem, entumoyun , entunhcixm. Effici ficuf. 
parvulus, fe fubmitrere, defpicatui fe ha- 
bere ,pnencaun , picbilcaun. Nurrix , moy. 
tdvoe, Ahrix, ikhe. Doarix, qnimelvoe. 
Genus , progenies , familia , gens, ftirps, cla- 
ns ortus parentibus,avis,majoribus, nobili 
*enere,ex illuftrifamiiia, clara ftirpe,Regia 
arogenie, clarus majorum imaginibus, cujta. 
n f . In meis infigniis perdicem prtefero \ 
mdii pu buentu incbin v. inche, Meum ftenv 
na , meum nobilitatis monumentum eft a 
apide, incbe cura pu baentu, cura incbe ni 

497- Exempla. mivu tipantu Qeimi, cbum- 
enita mi tipantu > cbumtn tipantu Qeimi.ni. 
imif quem annum agis? quotannorumes? 
um fexagenarius,fexagenario major eft,an- 
)os natus magis fexaginta, vigefimum an- 
lum ingreditur, attingit, init, vigefimum 
innum ago, nondum explevi. 

Deuma uui el&i , jam inditum eft ipfi 
A a no» 



378 



t5^# 




nomen, jam eft baptifmate initiatus, luftrali 
aqua ablutus , facro fonre luftratus* 

hUlenta xti votm, filium meum baptis- 
mate expies velim. 

Inti piQeimi ? quod eft tibi nomen, qui 
vocaris ? 

Pedro piQen, Pedro taint uiti , Petrus ap- 
pellor, Petrus v. Petro mihi nomen eft* 

Qelai CbriftianO) Qhriftiano Qelan, non 
fum ( hriftianus, Chrifticola. 

Inei Pedro ni piQen / cupaiai piam v> pi* 
Qei: $elaipiam> quis vocatur Petrus? il- 
ium arceflitum volunt, dicunt abeffe* 

Mtmlelen. Liencura ta nivotm Huenumi- 
UapiQeluy arceffe, adduce voca filium Lien- 
cunt , qui HuenumiUa appellatur. 

WmtuQelai rume >rpeh>elnpatui, lupus in 
fabula, vix nominatus quando praefens* 

yiVi dQu Qelbi ta DIOS> res univerfas 
Deus fecit, effecit, creavit, return omnium 
au£tor & effe&or Deus eft, a Deo cun£la 
profecta funt, ab uno Deo principium ha- 
bent , originem trahunt* 

ni cbMtva , huhc ego bonis moribus in- 
ftruxij hberalibus difciplinis erudivi,hone- 
ftis ac piis documents formavi , imbui $ in 
forma vi. 

Chuchi nuque mo getiyei tva venttn huera* 
Qelu unde hie abortus, hoc hominis mon- 
itrum>hoc fcelus? 

Huente 



^i# 



37* 



Huente glam temlaimi , ne veftigium qui- 
dena honettse educations in teapparet, om* 
nis humanitatis & urbanitatis expers es. 

Huente glam temmquebi tatii puyaU, libe- 
tos fuos honefte educat, Jiberaliter inftituir, 
bonis moribus informal 

Fetupalu ta ni buera ad^ cume che Qepalai 
rume , non procul a proptio ftipite poma 
eadunr,qualis pater, ralis filius, non abhor- 
ret a moribus matris filia* 

Pnencaunolmn , poulaiaimn huenu mapu 
moy nifi efficiamini ficut parvuli, non intra- 
bitis in regnum caelorum. 

Aldii Qumavoe Qei pichique pnen , parvuli 
funt plorabundi, in fletu nimii 
, Tva ta ni pnencaan^ haec funt mea pue- 
riliaoble&amenta, pueriles nugae. 

TpuQebuequile veichipnen, fans fuperque 
faevuum eft , non vapulet aroplius ifte par- 
ous. 

o Abue tipanmalai ta ni vQropupnen 7 puz- 
ris non ftatim dentes erumpunt* 

Ta mi coniQemem cutu nieUeimi veichi 
:ottu, a die natali, ab ipfo vitae limine, ex 
buo vitam ingreflus es>jn lucem fufceptus, 
|sditus,ex quo lucis ufura frui coepifti, illo 
isevo tin£lus es* 

Quhxe Imaranca\ relue pataca, relueman^ 
pu tipantu JESU CbriJIo ta ni Ueumom r 
(alutis noftr% anno> a Chrifti ortu > apartu 
Ali Vir- 'P- 



mm 

mm 






980 4fe m d& 

Virginis,a Chrifto nato* ab orbe redemp. 

PemQebui veicbi d§u , incbe buinoltubun, 
id temporis, in illo tempore quadrupedis 
in niodum ambulabam, nondummihi pue- 
ro ratioriis lumen affulferat* 

AmoQt buera hueni> via u\a cctoityimi 
quimlcamoabuin^ apage, apage te,apagefi$ 
ridicule I vix heri natus, nunc nos doceas* 

Ta tti bnmi tba> hie eft mihi cordi > fa- 
miiiaritate amicitiaque conjunflus, ex meis 
intimis eft. 

Titi cani builuu! en nequinam llhuspar- 

Ma quepu hueniadtubiQn ta m riWpai- 
ttiuaU pueri foleiit fupplantare fe invicem, 
& pede fuppofito ad terram impellere, de- 

iicere. ' . . u , 

Vacbi pitu pitui cbei ta m vwba%en, m 
una ergo iede moranrur fenedtus& papul«? 
a vitiis virtus , non grandior eximit aetas* 

jPucbaQeprai) eftfenex capularis,decrt>. 
pitus,femo & aerate confeaus. 

JPipalabin Q* qumpalabin ta ni cbao, cram 
infers, ouiio, quando patrem amiiu 

DIOSta niwoQm Uecbi, Deus eft vita 
mea, quantum vitae mihi Deus indulferit , 
in ejus obfequium exigam , libenter pro 
Deo, eodem Deo juvante, mortem perfe« 
ram , iubibo ? oppetam , obibp. 




*%3®J& 



38i 



Via Qeacbi moigen quint uqueitni , veimo 
yaquilabimi veula Qechi moQen , praefentem 
vitam contemnis , quia inquiris futuram, 
inoreris morte prima , ne moriaris morte fe. 
cunda, terram defpicis, quia caelum refpicis* 

Ayarn v. jtyarQen , ne unus quidcm eft in 
Itjeocapite pilus, qui non albicet. 

Eimi moQelen v inche ni moQeleteucbi che 
timiUechi , v> eimi ta mi mo^elalincbe y meus 
altor tu es, ego alumnus tuus. 

ni chao ni moQebum y patre*neo nondum 
vita fun&o* 

MoQeumpeuqueam y occurrunt homines, 
nequeunt occurrere taontes* 

helni ta ni ?noQeam y mihi defunt, quibus 
lufrenter , viftirem , alimenra. 

Huera moQen y bueraquecbi moQcn, tenui 
vi&u, trifti mendicitate vitam exigo, traho^ 
produco, tolero* 

Incbin lafquen cuQaQein , ego ex illorum 
flim familia> qui lafquen appeuitantur* 

unm ta ni cuQa y unm pu huentu inchjf % 
noftra ftirps ab avibus nomen defumit, mu* 
tuatur. 

4S|* Diverfitas conditionuim 

DEUS , BIOS. 720. Re Apo. /S4. ft/. 

Papa y fummus Pontifex , Pontifex maximum 

Ecclefise Catholic» HiQcavcha y nmvuta Apo 

Pativu* SS4. Archi Epifcopus^ Hierarcha, 

A a $ Fum 



38* 



^m^ 



Vuta Patiru ni Apo. Epifcopus,Pontifex, 
Antilles, Vuta Patiru. Generalis, totius 
Ordinis, Societatis, Congregationis Prae- 
poiitus, /w Patiru ni Apo iod vnta Apo. 
Provincialis, Provmciae Praepofitus, Prae- 
fe£lus, Moderator, pa Patiru niApo. Prae- 
fuI,fuperior dignitate, qui fiibditos habet> 
Apo Patiru. Subditus , fubje&us alicui , 
picbi Patiru. Sacerdos, Presbyter, Mi fan 
Patiru. Religiofus , religiofae vitas cultor , 
PatirU)Pachiro y Pachifo-) Padre , Paye. 
Imperator, Caefar , Rex , mu Vuta Apo. Au-< 
gufta , Imperatrix , Regina, mu vuta Apo ni 
Pinom. Pro- Rex, Prsefes , Vuta Apo ni 
Apo. Dux,Princeps,&c* Vuta Apo. Du- 
ces, Praefe&i, Tribuni, Centuriones, &c. 
Apo. 682. Cui exigua poteftas, jurisdictio , 
&c picbi Apo. Cui minor , iod pichi Apo. 
Cui major , iom Apo , iom vuta Apo. Caci- 
quius armorum pro tempore Praefeftus 
Generalis, Toqui. Caciquius, Toparcha 
apud Indos , Cacique. Baculum portans % 
tjiamll nielu. Imperatoria rudis, Toqui. % 
Caciquius, vir nobilis, dives, locuples, uU 
men. SfS. S4f> Miles , cona> huentu. Pe- 
des, epu namun. Eques, cahueUuluchi co- 
rn* Servus , famulus , juvenis , hueni , quin^ 
tud$w. Indus , ReChe. (fgs. Crucis inligne 
v* eruce infignis, cum divite cenfu habens 
Iiados Gommendatas , Qenche , e\valche. Fa- 

£tionis 



«fifcSd». 



383 



£Konis princeps, dux, caput, nudol. effe,n^ 
doln. Hifpanus, Hitinca. Alterius natio- 
nis cujuscunque, MiivuHiiinca. Dorninus, 
rbinur. Domina, chinura. Herus, buinca^ 
Famulus, fervu^rnedialiinus, agafo, mulio, 
&c« yana ^yanacona. Famula , anciila , pedi* 
fequa, China. Advena, externus, peregri- 
nus, ca Che. Peregrinus, viator , uutanGbe. 
Cliens fiduciaries, tributarius, hue cbe. Ple- 
bejus, ciiQen. ?if. Liber , IKidche. 770. Ca- 
pttvus i mancipiurn , reuche , tavaicoche. NU 
gevycurucbe. Pauper, cunxmaL Vagus, 
qui vagam vitam fequitur, nee certum ha- 
bet domicilium , huallqui* Mendicus, hue- 
tianma* Artifex , opitex , caman. Magna- 
rius negotiator, qui in negotiis agendis ali- 
cui refpondet, con. 702. Nuncius, tabella- 
rius, huerquen. Curfcr, tabellarius,tfatftf- 
chillcavoe. Barbarus, ilocbe. Magnates, 
pu'Ulmen. Magiftratus, Toqum y pu toqai- 
quelu. 

499. DEI locum obtinere, in Dei locum 
fuffeftum , fubftitutum efle , BIOS ni via 
mien. Admitf iftro , guberno , vegnojoquin. 
Herum habere , buiheayen. Gaudere aiicu- 
jus patrocinio, xxneoyen Refugiurn, per* 
tugium , unco. sss. Magnifico , faroiliatn 
fuam divitiis & honore auxit, illuftravit,cla- 
riflimam & ampliffimam fecit , ad firaimum 
A a 4 digni- 






384 



*»«<0> 



dignitatis faftigium extulit,ad magnampo- 
tentiam evexit , ulmenelen. Concedere po- 
ftulationi alicujus y poftulatis annuere, pre- 
cibus cedere , eapin. Defpicere, contemner 
re, negligere, eapilan. Repulfam ferre, ac- 
cipere , mton. Dare repulfam , mtoln. Ali- 
quem Regi v, ad Regem legare , legatum 
mittere , buerexxn > huevcxxln. Legatioaern 
agere , gerere, obire > legationis munus exe- 
qui, legati munus ©bire, JjuercuQen. Do- 
num, munus reverentiae & honoris caufa 
oblatum, camaricu. 693* Donum gratui 
turn, mere gratuitum, mart mari y re mart 
mart. Eleemofy nam petere , rogare , cor- 
rogare, ftipemoftiatimcogere, panem quae- 
ritare , lihuetun ■> moQetuiaun. Tua Pater- 
nitas , ta mi PatiruQen. Veftrae Paternita- 
res, ta mn PativuQm. Vos Hifpani , tamn 
HuincaQen. Nos Indi , ta in CheQen. 

400* BIOS Re Apo mtn> Unus Trinus- 
que DEUS qui regnat in orbe , qui folus 
Dominus, folus San&us,- folus Altiffimus, 
Ens unum neceflariuim 

Qei Dies \ Qei Toquin> Eft Deus in caelis > 
res cunftas ipfe gubernat* 

Quidu moulu ta Dio$ y Deus nulli eft ob- 
noxius, nulli devin&us, nernine indiget,in 
fe, ex fe ipfo & per fe ipfum fubfiftens. 
( Quidutgen> ta ni quiduQen mo-> exxmei ta 
DiosyDtus in fe, per fe , & ex fe Optimus, 
Maximum Hue- 



'<fegdfr 



38j 



Huenumapu, Tue mapu, viUca que 3§u 
vemvoe 7 eltuqiielu , Toquiqitelu cai-> DlOS 
pigei. Hie CX M. Naturae Parens , rerum 
Conditor & Creator, mundi Opifex , Arti.- 
Fex , Parens & Au&or , qui cun&a ex nihi- 
io creavit, condidir, finxit, formavit; qui 
rebus omnibus praeeft, imperat,dominarur, 
fub cujus poteftate & arbitrio funt omnia , 
a cujus voluntate , nutu & imperio pendent 
pniverfa, qui omnia regit omniporens, tem- 
perat > moderator , adminiftrat , cujus Divino 
:onfi!io ac providentia omnia geruntur; ille 
/ocatur Deus, Deus Optimus Maximus, 
lumanarum Divinarumque rerum Modera- 
or & Reftor, qui fine labore ullo cun&a 
egit , & gubernat Providential fuae clavo. 

Mu raquival$ei ni piel ta DIOS^ m pri- 
nisDeum O. M. fanae, religiofe, cafte& 
>ie venerari & colere debemus,fumma pie- 
ate, cultu & veneratione Divinum Numen 
>rofequi , adorare , revereri & obfervare 
>ar eft* 

Apo miauqnei v. Apo vem§elu miauqnei, 
legem credas , ita incedir* 

Jfuta apo QevaUmi , Imperio dignus es, 
nereris Rex efle. 

Apobi, ilium fecit Superiorem, Praeto- 
em defignavit^'enunciavicaliis praefecit. 

Apoeneu, apoleneu^apoekneuy aponmaeneu, 
lueneu ta ni ApoQeam , elueneu ta m ap&- 
\eal } Superioris dignitare me ornavir. 









386 



*%&Wid& 



Lonco tjei, habet fubditos. 

Vuta Lonco ge/, infigni Prasfe&ura or- 
natus, mulcos fubditos numerat. . 

Quidu Toquiuqueitva^xxo vivit arbitrio* 

Qelai quidu toquiun , non eft fui juris» 

CaQecaQei cheQen> magnum eft inter ho- 
mines ditcrimen, homo abhomine differt, 
mulris idem nomen fed non omen* 

Inche ta ni incbe Qeum v ta ni inche tyen 
mo, vemabuimi cam y cum fim qui fum, id 
faceres. 

Ulmen incbe quine ovifa muntunmaiabuen y 
tu mihiCaciqmo ovem abnpias. 

Mdpu che toquiaiu Apo cam, Indus Prag- 
fidi mandet , imperet. 

Aponi aQe mo> corafrt Praefide, in con- 
fpe£tu Praetoris* 

ViUniaQemo 3 in omnium ore atqueoculis. 

RaQin pu ulmen > coram omnibus Caci- 
quiis* 

Mu Che, Homo nobilis, ifluftri genere, 
honefto loco natus, clarusnatalibus, hone- 
itus, gerierofiis* 

Ulmen toquibi , laute , fplendide > magnifi* 
ce ilium habuit , tra&avit , accepit* 

Quidu duamn\ effe fui juris* 

Incbe iod eimi v. noeimi , te praecedo y non 
es mi hi comparandus, 

noulai%n y uyamQti p& fatiru, PatresMiC 
fioaarii tunc honore ac dignitate pares. 



«-$'& 



987 



Aldu bud ta xd uuautuaeium eimi , ingens 
eft inter utrumque difcrimen. 

Utiautgewcbi cbe huimuquelai , non in una 
fede morantur Majeftas & amor* 

Patiru Qetui , religiofe miliriae nomen 
dedit j eft in Religionem ingreflus, religio- 
fam vicam iniit, e(t amplexus , fufcepit, ad 
Religionis portum confugit, ferecepit. 

Ta mn PatiruQen anummapuqueimn > ve- 
ftrae Paternirates pacem inter diffidentes 
conftituunt , difcordias fedanc, feditionem 
comprimunt, diffidentium animos placantj 
ad concordiam adducunt, inducunr, revo- 
cant y difcordiarum incendia extinguunt, 
reftinguunr. 

Eimn cbaoyemoli, inche cai votm yeuain\ 
6 ego apud vos parris locum obtineo, vos 
mihi filiorum loco eritis. 

Ineita mi Huincal quiseft tuus Herus. 

jTanauemwvacbi Huinca y huic Hifpano 
fervio, infervio, in fervitio famulatu hujus 
Hifpani fum. 

Culmeien td mi buincakhin^ defidero,cu- 
pio, opto efle tuus famulus, minifter,{ervus. 

Ca chelan inche, non fum ad vena, exter- 
nus, peregrinus. 

Cunival inchin, cunuvalQein incbin, te- 
nuiffimi & egentiffimi fumus, extrema la- 
boramiis inopia , pedem ubi ponamus in 
noftro, non habemus , Codro & Iro paiK 
periores fumus. 






383 *%$^d& 

Ovichaeamm tva , v.tvaovifatamanQci y 
{lie elt Opilio , Upilio , paitor ovium, 

Huevquen , buevquen nam\ , mitto nuncium 
alium poltalium, nee ullus apparet* 

MlQe pigelu mlvalen piquet^ quod ego hui<* 
hie alreri faciendum imperat, 

Incbe ventre pibin> ego facere ilium jufii , 
julTi uc faceret. t % 

Mi vemn vemaimi > fac quod in te eft. 

Pdainuniebi ta ni che> fui nimium fibifu- 
mum , tribuunt , confidunt, arrogant* 

Apo eiQn malopaguetQn , Rex cum fuij 
helium contra nos adornat , conflat , apparat« 

Amatxit ApoQen vio deftuQei Betancur^ 
D, Emmanuels Amato Praeiide captus eft 
Betancurus» 

DuQucloaiu y^o^unaloquemur Praetor?, 

TrftiiduQubigu v. quinevla v. ina duQubi- 
qu Apo LLancarelmu NabuelQru oK v uter. 
que LLancarelmu & ^ahuelgru una Prae- 
iidem allocutus eft, 

Ibiim cbe. 7 S3* 

Vitt Toquinrfyecuutnei em A Rcgaabo, re- 
gno >■ regnavi, ium fine regno* 

, f on Cognationum varii gradus* 

Cognatio , affinitas , $illM. 73o. ubtamon. 
Proa vus , abavus ex Patre , torn Lacu. Pro- 
avia,abavia,i<wj Cbucbu. Ptoavus, abavus 
ex Matre, torn Cbecbe. Proavia> aba via, 

km 



*%h%ld& 



389 



torn Cutu. Avus ex Patre, Lacu. A via ex 
Pa tre , tutu , Cbucbu. A vus ex Marre , Che- 
cbe y Avia ex Matre , Cucu. Pater , Chcio. 
Marer , ZTuque. Patruus, MaUe Arnita > 
PaUu ) palirT&r* Avunculus , Huecu , %>». 
769. Matertera,mmo Filius Patn$,votm> 
muvotm. Matris , coxxi huentu. 708. Filia 
Par ris , tXabue , nabue , ti/i^ Matris , com. 
iomo> FrBtctypetiLioj Soror, lamuen y 
yamyen. Gemellus ,geminus, cune. Ejus- 
dem Patris, penibuen. Ejusdern Matris, 
uteri , quine pue y quine puta, Nepos'patris, 
Lacu. Matris, cbedcui. Abnepos, prone- 
30s patris, torn Lacu. Marris, torn cbedcui, 
Eodem patre , quine Cbao. eadem Matre, 
iterini, quine pue. Patruelis, filius fratris, 
lent votm. Sobrinus, filius fororis, lamuen 
oni huentu ? chocum. Amirinus, nene } uu~ 
im penu Confobrinus , Uopu. 769, Nep. 
is patris, BaUa. Matris, UaUa. Abneptis, 
3roneptis, torn UaUa. Patruelis , petti na- 
hue, Sobrina, lamilen coni domo. Amiti- 
la, uudanlatmen-t nene. Confobrina, l/opu, 
nxxri. 78 f- Propinus, affinis, dale. Soro- 
:zs , tiame. 76s. Fratres , peniun. Pater & 
Wmsyvotmbuen .204. Mater & filia, coni- 
men. 204* Omnes alicujus familiae, gene* 
;i$ ; ftirpis, Nationis, Cbeun. 

joi* Eft mihi cum illo jus cognatibnis, 

QQgm* 






350 -'JEfeftdg» 

tognatione mihi conjun&us eft,commu- 
nione fanguinis devin&i fumus , ejusdem 
gentis &familiae fumus, monmahuen. ?8z^ 
Patris loco habere , Cbaoien. soo. Amici- 
tiam cum aliquo conjungere, contrahore, 
inire, inftituere, in alicujus amiciciam in- 
cidere , recipi , peniun. A principio, ab orU 
gine , linea refta , mullin. 

f03. Exempla, Chemyebimi vachi huentul 
Qen conifyn mo , quae tibi cum ifto confan- 
guinitas } communio fanguinis ? (urn ejus 
Mater. 

Mi chem tva? cache , eftne tibi propin. 
quus? minime. 

Chem adQei vachi huentu mo? v,. chemaa 
yebimi vachi huentu? quae tibi cum ifto efl 
cognatio- 

Eimn ta in monmahue Ue ve> eft inter rios 
jus cognationis. 

lorn monmahue %en eimi meu , ego fum 
cognatione propinquior , quam tu. 

Ta ni pnen iebin^ roaterno ilium amore 
profequor, inftar filii eum diligo. 

Ta mimollvun cam? an tuus eft eonfan» 
guineus? 

Inche votm ielabin ni cfrao yenoeteu , non 
agriofco filium ,qui me Patrem non veretur«j 

Inche chao vemabueimi cam chi?id tibi £a-| 
cerem Pater? 

Mi- 



^m^ 



391 



Mivugei ta mivotm? (fi patrem ) mivii- 
$ei ta mi coni? (fimatreminterrogas)quot 
iiiios habes? 

tii mtn votm v. cotxi, hunc fblum* 

Inei \\i votm eimi? Catxxcura^ v. Catucu* 
ra ni votm^ cujus es filius? Catucurse. 

Conmpamelan pu Huinca mo , mihi cura 
Hifpanis nec ferirur, nec metirur* 

Cupamelanpu Huinca mo > nullus mihiHi- 
fpanus communionefanguinis devinftusefh 

Cbeche chedcui eQu laQmbiQu, avus una 
cum nepore occifus eft. 

Pedro ei$n vutalcoilladQulprabiQn , Petrus 
:um (uis hoc criminari (uoc. 

Ta in peniun, ta mn monmaheun; ta ni 
maVietin^ penum egncai, nos fratres , vos 
wOnfanguinei , Patrui ? Avunculi , frarresque. 

Ta in quine cheun denmaUcin ruca, nos 
ejusdem farailise, domum, aedes exftruxi- 
mus, abfolvimus , ulrimanique ei manum 
guafi faftigium coronidemque impofuimus. 

$en huerin) Au&or delicti & tota ejus 
cognatio 

Qen ladcxxn > Qen Qwnan , offenfus & qm- 
nes fiii propinqui. 

£04, AfSnixatum varietas* 

Maricus , con jux >pinom , mupinpinom.So? 
Uxor^ conjux j nupra, mupinpimm Nupra 
more patriae ^praecipua.» cure. 71$* ^nen do- 
mo* 



I 



- 



39* ^8# 

nw. $46. Reliquae, Qapi> inan domo. 7fs. 
Socer, queupu. Socrus* nanuQ Gener, 
Uaquu Nmu$ y pvinmo. Socer futurus, 
enum ruca. Levir r fcrorius, uxbris frater, 
quempu , villca. Glos , fratris uxor , curun. 
717. Vitvicus > pelcu chao* Noverca, n«« 
quentu. Privignus, pelcu vottn^ conintu* 
Mei rnariti, aut uxoris meae filia, pelcu na- 
lue. Sobrinae maritus , cba&e* Patrinus, 
metan.778. Ejusdem nominis Jacu 7S8> 
Uterque conjux , maritus & uxor , pinom 
huen. Confoceri, nono/ Fratris uxores, 
vncbu. Filter Sporifse v. illius quam petit 
uxorem, buefo. E facro fcnte fufceptus, 
huichan pnen. 496. 49? \ Joannes, Cuan. 
497+ Jofephus, Co$i, Cofef. JEfus, Kefus. 

Zelotypia mulieris,W2«raz, murium. 78S* 
Uxorem a marito torqueri, affligi,&c,g*- 
%utun> I Parvulos a Patrinis e (aero fonte 
&fcipi y buicban > huichatun. Confanguu 
neis ux<kis folverc veftes , pannum , &c. 
que%un> 7H- Carnem , oves , vaccas , &c 4 
mavxm? mavhtun* 7*3* 77* * 48$. 

* j-of. Exempla. Eputu pinomi tva, bisi 
uxorem duxit , bis nupta, matrimonio con- 
jun&a eft. 

Epu^entu, fecundus: culaQe?m } meli- 
Qentu, &ctertius> quartus &c,y*6, f jo. Hisj 
numeralibus utuntw loquendo de fuis filiis 

vel 



^fo ft d& m 

vel uxoribns. E* g* fecundo , tertio, quarto, 
&c* genitus. fecunda, terria, quarta ex u«* 
xoribus* 

\\i domo tva y hsec eft uxor mea. 

Quimbin ta mi pitlomtubiel quine mapujo- 
mo che, fcio ce duxifle Indarn uxorera. 

LLadcutunmaquieli ni pinom , non me 
perrurbes affligendo meam uxorem* 

Mivu ktal Qeimi , quoc uxores habes, 

Mapuche yebuelai quempuaeimi piun, v+ 
quempuaeimi piun mo yebiiequelai , Indi n$n 
erubetcunt dicere ad lnvicern te volo Levi- 
rum meum. 

Quine $ei ta ni nabue, marii ta ni quem- 
pu y unus trochus, turbo, lufores plurimi, 

Lacutun , tantuln } ss/. 

fo6. Modi ac formulae falutandi, bene 
precandi , valedicendi. 

Salve, falvus fis, falvete pariter omnes, 
ialve plurimum amicorum optime, gram- 
lor tibi adventum tuum, optato advenis, 
fervet teDeus, fit fauftum &felix,optoribi- 
felicem diem, fauftam no&em, precortibi 
diem profperum , det tibi Deus placidaa* 
quiecem, vale, vale in reditum, in proxi- 
mum cpngrefluo)> in craftinuro /ta hoc bu, 
duum,&c, vale, marimarh 

£c m > falvus fis tu quoque, & tu tantun* 
Bb dem 






894 



*k ® d& 






dem falve , habeo gratiam , tantundem & 
tibi precor, & tu vale, valebis tu quoque, 
& tu fac valeas, precor tibi viciflim omnia 
profpera } mari marn „ , 

Exempla* Mari man vochum , mart man 
chocum > eft modus & formula ialutandi mi- 
nores & inferiores* 

Man mart ckao> fie minores falutantmav 
jjores. 

Mari man peril v* joci caufa mart mart 
quempu , ad aequales. 

Man man puhuen v^pu huentu^ ad plures* 

Mari mari pumaUiien^ viqad muliere^vel: 

Man man Cbacha , quod eft fignumbe-j 
nevolentiae. Item : 

Man mari nahue> mque , papal y prout 
fuerint minoris vel majons aetatis. 

Paiy papain appellantur Macres a filiis* 
& iisdem vocabulis dele&antur vetute* 

Mari mari lam v* Uam ; Chao v. Sao } mu- 
lieres viris* 

Man mari pu maMen x pupnen> mulie* 
res invicem. 

Mari mari Antxxmilla , Huaiquilafquen y 
maripihan, v. Antiimil yHuatqidlaf, maripil* 

Mart mari naique, nai> ad quemcunque,! 
& eft lignum benevolentiae* C 

Mari mari Huenu 742. 

Mari mari caehu>mnQtQS> 

Mari 



\ 



d& 



m 



Man mari Patiru, Parde> Padri, Paye, 
Pachiru , Pacbifo , Rel igiof is. $ 

Man mari Huinca ? Htfpano* 

Marimari Ckmtrd , Hifpm3e, 

Inei f incfa* Eimi ern? inche em. Vaumo 
mleimi? vau mo mien van mo miauqueimi ? 
vau mo miauquen ? cumekqueimi / dxmelequeii, 
umicai cumekqueimi / cwnelen cai > duamvel? 
mat. entire ta mi duam. Qelai cutan f gelai. 
Huaiqmlafquen inoQei / moQei. tumelequel 
:ai; cumelequei cauventeni : deuma veii tani 
vnual j peuqueUem v. peuquellein Quis? 
juo properas, quo te confers? confero rne 
tomum ; co in templum auditurus Sacrum, 
bo hinc in forum empturus chartam, qui v; 
n vales ? quomddo tecum agir ur ? D E I 
jratia bene valeo, mediocriter, & tu qua., 
lam valetudine es?noo optima iane,parutn 
:x fententia, DoJeo vicem tuam , bono fis 
nimo opottet t multum juvat animus in re 
naJa bonus 

Dum quis ingredirur domum aliquam 
)oft mari mari folenr dicere ad unum, nr 
uintupamom tva ? ad plures , ta iu v. in 
mntupamom tva , aequivalet , unde hoc mi- 
ii ut yeoias v. vermtis ad me 

Ultima valediaio; peuqueUem peuqueMn> 
\ venteni, deuma veii ta ni amual: aldxx /*.- 
anta moQeaimi, cxxme rupaiaimi , vale* 






Bb 



J07* 



35$ 



^iww 





\ * 


m 





f 07* Per ajium falutandu 

Mari maripilelan v. pilelaen v. piaimi ta 
mi chaoy ifc. v. 

Aldii mari maribicbi: v> ta ni man man 
ihiaUmu v. \ 

Aldh man mariUnv aldu man marile* 
laen v. aldu man mart pieimu piabimu v. 

Man man bwenien. v. 

Vei piklen ta mi cbao , sequivalet : Patri 
tuo ex me falutem dicito , nuntiabis matri 
tuae a me falutem, fratres tuos a me pluri- 
flium falvere jube. Saluta parentestuosmeo 
nomine, amicos omnes meis verbis faluta- 
bis, falutabis omnes, qui de me percun- 
flabuntur, 

Vei mat 5 vei Uecbi , vei ta fjfc. curabo 3 
curabitur , fiet ; libens faciam* 

fog. Petendi , colloquendi , &c* 

Man mari foremen ,' fac mihi banc gra- 
jrianrv \ x 

Vei pilelen ta mperth rogo, cjueefodicai 
meo fratru 

DuQulelen Jpo, die obfecro meisverbn 
Superiors 

Veipiaimi->Uadciin-> aldm tuyun, die me 
dolere, gaudere vehementer, fummopere 

Aldu mari maribicbi ipii v % pieimu ta Hi 
cbao, Pater meus te falutat. 

Mari mari } habeo graciam, 

Tayel- 



4fc O tfc 357 

Taydtueti) en tibi quod mihi commoda- 
fti , commodatum reddo, reftiruo. 

Ventenpe^ ventem y -ventencai vachi dQu f 
de his fatis, fufficir. 

Aldhn tuyxin ta mi pebin mo v. ta mipe- 
mom me > gaudeo 'good te viderirn. 

Eiu pehuain em/ non nifi poft longum 
temporisincervallum nos videbimus iterurn,* 
at ironice , proprie : mox rediero, vale, fed 
ur bre.vi redeas* 288 1 £♦ 

Aldxx tipantu. moQeaimi > cume rupaimi , 
fervet te Deus* 

Quint via amoin y vanten > vanten > eamus 
obiecro , lads fatis eft* 

AmuQe BIOS eQu , bonus Angelus te 
comitetur* 

Alios terminos urbanitatis, quod fciam, 
riefciunt : imo ex his paucis multos didiee- 
runt ab Hifpanis : omnibus & fingulis di- 
cunt tu ; nee aliter loquuntur Supcriori, 
quarn alteri cuicunque: nullum inter ipfos 
difcrimen, nulla ferme differentia , neque 
obfervantiae caufa aperiunt caput, v* fimi- 
lia nifi forte ut imitentur Hifpanos, v* mo. 
niti aut inftru£lh 

509 Minas, Comminatio* minitatio* 

Cupachi, mox adcro, 

Utuaeimi rume? tuo malo te invifam* 

Muchai peaimi v. penmauaimi^ mox vide- 
|>i$j experieris. 



■■ 



■:.» : 



35>8 



^fe^^ 



Muchd nacmadmi^ mox ferities* 
PeatmiYume^ tu mihi dabis poenas > noflr 
abibis impuniS) nor* tibi fie aJbibit> rarditas 
fupplicii gravitate compenfabitur* 

if 6. Juramenta^ 

Ineifrn ? per quem juras ? 

JDIOS ftu^ per Deum v* Deum juro, 
Deum reftoi^ 

Jnchefm! ne fim falvus, fi alitor dicoac 
ftntio, ita me Deus amet. 

ChaofmJ per vitam patris* 

Pai pn! papai fm ! ntique fm! permatrem, 
per Eqoeftris Ordinis nomen^ &c* Et hie 
eft modus jurandi conceptis verbis: Opere 
jurant) ut videre eft verbo mancau ulnv. man* 
tuln, 774. > 

ft i. Execrationes, Imprecationes. 

Tanarumemmi ylarumeQe I Dii reperdant* 

Cafli piaupey eat In malam crUeem* 

Catii lacki*> Utiriarn morerer. 

Alhm jmnUy Diabolus te auferat. Irati 
alios v'ocant i) Alhw, Diabolus. %* Tehua^ 
canis* 3 & 'ceniettir peffimum, €alcu } Ve- 
neficus* adhibent etiam Uavacha^ infeftum; 
nucu, bubo 5 &c* 

jn* -Excu&tiones. 
Vita ni cmi) uln ta nipm y ita excufartt 
quodcunque dauiBum manu illatum» 

f*3* 



^^d& 



35S 



f i ?♦ Nomina Cognomina. 
Cognomen familial , generis y ftirpis* 
fternmatis peti folet a (ble, avibus, quadru- 
pedibus jfylvis, montibus, metallis, lapidU 
bus, &c* Nomina autem propria Perfcna- 
rum formantur addendocognomini Nomen 
fpecificum ira utdetur genus & differentia* 
E,g* AntumilXa , antxxlican > Huenuantu, 
Huaiquilafqucn , HuaiquimiVia ,HuaiqmpaQi) 
HuaiquiQru, Quintulemu^ CurUemiiy liule- 
ffiUy ffc. Ejusmodi nomen imponunt in 
fuis comitits, vel in aliis coetibus duntaxat 
illis Perfoms, quos benevolentiae & hono- 
ris caufa fuae Nationi inferunt , praecipue 
Patribus Miffionariis, Illmo Epifcopo, ex- 
cellmo Praefidu Et mihi quidem impofiturti 
fuit nomen Huaiquilafqucn : Huaiqui , Jan- 
cea , quod firn procerioris (taturae; lafquen , 
mare, quod fim Europaeus & refpeftu ip- 
forum ultramarinus* 

Reliqua legantur (ub fequentibus vocibus 
& numeris* 

Pom. fii. plqui 809. Qen buenu. 809. QiUa- 
fucan 730 Cbalin. 696. con. 708+ cure. 712* 
cuQa. 71 f. dQu dqumiUa. 719* lacu. 7S8. pa- 
lin. 797. pitlom 807. pron 812. raquin. 82 /♦ 
Toqui 832. taf 834- unen dome 846. id, 8/4* 
nUhuemtun. 8J4* 

f 14. Mutuae rationis diverfitas inter ho- 
ttiines/ 

Bb 4 Signum 



400 



*%*%<%< 



Signum generis mafculini; fexus mafcu- 
linus > buentu y alca~ 12. Sexus fcemininus , 
fcemina, domo. Vir, mas, buentu. Mu 
]ier, foemina, domo ■> domo Cbe , MaVLuen. 
Primogenitus, natu major , unen votm.846. 
Natu minor , natu minimus, inan. 7ff- 
Nothus, adulterinus, fpurius, tapmtu. Sup- 
pofititius , buelu elknoel. Uxor praecipua , 
men domo* caeterae , inan. Gemellus , ge- 
irrinus , epuntu. Orphanus , orbus, orbatus 
parentibus,ammW, cunivah Proje&itius, 
expofitius infans, vuquipra. Adulta aetate, 
aerate adultus, prove&uk, provefta aetate, 
temlu. Filia nubilis , viripotens , jam matu- 
raviro, & nuptiis tempeftiva , quamquis 
habet fub fua poteftate , iea. Virgo, puella, 
virguncula, ullcha, ulcba, bue malluen. 772. 
Cadebs, innupta, fbluta , Uud. 770. Uxo- 
ratus, conjux, nupta, uxor, pinomQelu. 
Praegnans , gravida , fceta , vuquin. Puer- 

Sera , enixa , conilu. Vir impotens, huicbob. 
lulier , rah domo Hermaphroditus, atai> 
Wta. Viduus, lantux Vidua, lanpe. Eu- 
nuchus , entucudan. Exoleta virgo, fuper- 
adulta, aetate provefta, cudepra. Anus, 
cufepllu. Homo bonus, integer, probus 
fi quisquam alius , nomcbe. Mulier honq- 
fta , bonae famae , nom domo. Vafer , jvete-j 
ratus , callidus , fubdolus, verfipellis, fcele- 
ratus»nw& Parafuus> fcuna, ayecabue 

tafmcty 



*%h • 0* 401 

tafma^chafma* Parum utilis, munabuentu. 
Ineprus, lnutilis, pepilnocbi tume. Famu- 
lus, qui parum elt udri, aha bueni, eUa bu- 
enL Servus, cujus opera in multis commo- 
da & opportgtiai eft, in multis ufui^multas 
utilicates affert: frequenter ejus opera uror 
& induftria, came Euentu. Timidus, inha- 
bits , ineprus , cuQen. Sic efle, cuQem 71 f. 
Amicus, familiaris, neceflarius, buexihcacbxi. 
Sodalis, contubernalis , cutia. Amici inti« 
mi , qui Temper videntur fimul , murbuen* 
Res, negorium, novitas, d$u. Res dubia> 
ambigua, duamclenQechi d$u. Res nova, 
inaudica, admiranda, oftenrum, porrenrum, 
monftrum , prodigium , perimon jpevimontu^ 
pevimoL Haec videri , apparere , perimofo) 
pevimontun. Res ridicula , feftiviras , face- 
tiae, lepor, urbanitas, fuavitas , bureu hucheu. 
Res ingrara, inamoena, injucunda, difpli- 
cens, cuilu. Res foeda, turpis , deformis , 
terra, mala, aha* Adagium, paroemia, 
proverbium , di&um, fententia , dutiju. Fe- 
licitas, forruna profpera , fecunda , peuma* 
Qualis, inei , cbem, chuchi , cbumQelu. z6-j. 
Talis, veiy veichi-> vemQelu* 

5- if* Effe acerbum, durum > aufterum , 
immire, titan* Afprum, fcabrum, cuQon. 
jOudum , durum , tenM , tenqU S40. Blan- 
dum , molle , nuvan , yaviinolu* Lene , fua- 



ve , panmQm Bellum , pulchrum, elegans, 
aihinn* Lubricum, meyudQen. Leve, lfe- 
vigatum, lludQen 770. Clarum , patens, 
e videns > apertum , chatyalen* Certum , 
compertum, minima dubium, leu. Cavum, 
I m ne , vacuum , bueVLin. Durum , perma- 
iiens, taviu Conjun£tum, adjun£lum, af- 
fixum , inhaerens , vl , #&/♦ 688* DepreCam, 
iimum , cbapiid. Planum, aequum, iliaf. 
/Equale, planum, ad perpendiculum , cbatu 
Coocavum, cavum inftar tegulae, Cbottof. 
702. Inftar pyramidis , pidcnn. Praeceps, 
devium , lay. Immundum , fordidum,fpur- 
cum , foedarum , inquinatum, cupxxd , pon 
Rohuftum , aUca. 12. Bonum , ciwie , domo. 
Si6> Malum, huera*buentu.si6> 

f 1 6. Exempla* Chemchi dQu Qei , quid agi- 
tur I quid novi? quid novi accidie. 

CupalbiQe veichi chem , affer illud , nefcio 
quomodo dicam , appellem , vocem* 

gelai ca dQu> mi puteleal mo chei> mi *u- 
yuleal mo chei of nodi tipantu mo> non datur 
medium : aut in inferno aeternum ardendum, 
aur gaudendum aeternum in caelo* 

Chupiauquei CuriilemUy qui rumor incre- 
brefcit, quzefama vagatur de Curulemu. 

Quman t$eivacbidt$u, dolendum profe&o. 

AienQei vachi d$u, rifum movet ifta res^ 

Fiarn d%u y piam^piam^ totum hoc leve 

efl 



eft & nugatorium , falfa haec func & inania, 
meri rumufculi , mera fahula* 

Ladciin eUa que dgu fno> totadverfa mihi 
triftitiam pariunt, mcerore me afficiunt, la- 
crymas mihi exprimunr* 

Muchai vemVj/d ta ni anon eUa que d%u % 
lortuna nihil eft inconftanrius, quod cuiquam 
pomic accidere, cuivis potefh 

InaleuiQn eUa que dQu, felicem hoc male 
me, mfi alia fuccedanr, abyflus abyflum 
invocar. 

Fenten d$u Qelai, nugae, mira de lente. 
t CpiUa dQu no, quidu ni peelchi da;u, a ve- 
ntace non abhorrere ilia , reftes niihi (unc 
Dculi, meis oculis egomet vidu 

Leu quimn> certe v.certofcio, comper- 
rum mihi eft, compertum habeo explora- 
:umque* 

Ca dgu tva % hoc eft aliud, longe alicer, 
onge, multo fecus* 

AUciipamelan veichi d§u % nunc primum 
laec accipio, nunc primum ad aures meas 
laec fama pervenit, novum hoc mihi eft& 
naudirum. 
PivaM tva , non eft mentione dignum* 
Femein ca dQu , pergamus ad alia, 
I Afpe vachi 0QU)i>uenuprape>pupuUi co~ 
mi v.conpe^ hanc rem (ilentio tegamus, ob- 
ueremus, omitramus, oblivione deleamus. 
! Piquet ta duQu > eft in proverbio , dicir 
>aroemia* ffc. 



\ 



m 



4°4 



^WNH* 



Pelabin vaniQechi huentu , talem hominem 
lion vidi* ; 

Mu huentu, Magnanimus , magm astti-* 
matur, magno in pretio habetur* 

Mu Che, Nobilis , illuftri genere , natali- 
bus clarus* 

Epui ta ni ad, utraque manu agflis. 

Requitte duamQechi che , homo uni reiirv 
tentus, pluribus interims minor eft ad fin- 
gula fenfus* . . 

Aldxx vanei ni nemel , eft in illo Auiton- 
tatis plurimum , magnam habet au&orita- 
tern , valet auftoritate : vir graviffimus* 

Aldxx vanei ni piuque , magnanimus , anu 
mi excelfi. . 

AdcaQeprai ta che, alii fementem taci- 
lint, alii metunt. 

Qamno huentu y homo nullius moment! , 
pretii) utilitatis. r 

Mlepvachi che, nos numerus lumus, & 
fruges confumere natu 

Inche cam aiecahueQen v. inche aiecanue* 
0n cam chi , an eg6 parafitus aut fcurra 5 u! 
tibi rifum moveamjexcitem* 

CachuQebin, eft meus amicus, familiar^ 
eo utor tamiliariter. 

Huema conilu, Primipara. ; ; \ 

§arnno cuUin, res exigui valons, pretiij 
parvi facienda. 

Ta ni %amm , ta nipichi que §amno > mea* 
ireculae, anea curta fupellex* 



4&Q/*tt» 



40f 



Dotno anil, glaftum bonurru 

Huentu anil j glaftum malum. 

Domo caly lana bona. 

H-uentHcaly lana mala* 

Domo coy am ) robur alba, quae bene & 
facile ardet, .' 

Huentu coy am ^ robur rubra, quae fere in 
fumumabir. ita praeter communem aliarum 
Nacionum opinionem foemina veluti magis 
perfefta , aut minus imperfe&a , antonoma* 
ftice vpcatur ^omobonum;mas autem huen- 
tu } malum. Alca pirixui£v^ti\xvi\ diuturnum. 

AUca efpuelq, calcaria permanentia. 

J^aviicuru ¥§ cufa-i lapis durus, tempori 
ac cqnatui refiftens. 

Inei em? quis eft? 

Unen-) primus. 

UneQe> precede. 

Uneleiy flat primo loco. 

Unelepaiy prior venit. 

Eimi inaQeimii ru fequeris. 

EpuQentu 7 primus a primo* 

CulaQentu , primus a fecundo. 

5 17. CAPUT 1L 

DE DOMO EJUSQUE PARTISUS, 

Domus,aedeg,domicilium,my*. Fami- 
Ha , gens , genus , vucatu Che. Ca(a j do- 
muncula , aediciila , tavxx , mlehue. Domum 
adifico^conftruo^ exftruo> fabrico, fabri- 

cot» 



■ L 



mm 

: 

pit 



405 



<tfc'# e*|* 



cor 5 erigo , condo , rucatun. Cafe ex ramis 
ad tempus confe&a , /atfo , run*. Umbracu* 
lum ex frondibus con(tru£tum, Uauviitu. 
Urnbraculurn quaerere , eo fe reciperfe , Uau- 
vxxtun. Septum arundineum intra domum 
in loco privato & (eparato ad qu&xhm con« 
fervanda vel abfcondenda fabricatum^^Jft. 
Cubiculum , conclave interius , fecretius | 
catimtcu. Ligna domus inter fe commifla, 
rudis domus tignis & trabibus informata, 
r«dis coagmentatio domus, cupl 717* Co- 
lumna , fulcrum , unco , 8ff f Columnam 
erigere, collocare, -bncoln, xwconm. Lig- 
num in duo brachia fe fuperius extendens, 
dividers , cbauin. Paries , pirca , tirca. \ Pa- 
ries terreus, folidus, ?m/^ Ilium terrain 
coqtundendo conficere, tnixnn. k Luto ali- 
quid linire, contegere , delutare aliquid, 
builarh hwlpadn. iFukio, fuftentaculum,- 
fuituram addere , dechun- Tabula , affer , 
cafrnamU. Later crudus , laterculus ad fo- 
km exficcatus, fed non co#us aut igne to- 
rtus, tica* Teftutn, tacun vuca. Pertica, 
ramified, buimll. Illbs colligere, iisdem 
aliquid adimplere, parietem ex illis confi- 
cere poftea luto contegendum , huimlln^ hxt- 
imUtun. Fundamentum , firmamentum , 
baiis , aniih Tegula , choUof. 702, Tegu- 
larum figulus, choUofvoe. Calcariatomax, 
ehoWmUue; Teguias conficere, choUcfih 

Do- 



3fc^^ 



407 



Domum teguhs operire,munire, tacun ruca 
c/joUofmo. Palearum ad tegendam domum 
mampulus, concan. Hos manipulos confi- 
cere, cu?u», cucbun. Suo ordine colloca- 
re , ligare , mcixfn. Suggrunda ae , fuggrun- 
dia orum, cuicuipa^ facial Conncere, 
badaln , padaltun. Pars domus fuperior, 
laquear, lacunar, rabulatum , pdU. Fene- 
stra , alelhue. Feneftella , chocov , chocof. 
rranfenna, clathri, clathra ferrea , feneltrse, 
raalcaal.Rimz , rimula, tou. Oftium , janua, 
iprca, fores , uMin , ull$in. Leclus arun- 
lineus, fponda , cahuitu. Cella vinaria, 
nnu ruca. Angulus, upl. Domus pars 
>oftenor , c hocof, nudo ruca. y£dium froas, 
acies , ad ruca. Solum , area , pavimentum, 
wmi.8i<f. Area, impluvium, lepw. A- 
ea , ubi frumemum teritur , Ma. Cors , 
•ohors, ftabulum, ovile, ma\aU Turris' 
mta.devnruca. Palatium, aldim, ulmen] 
vpo ruca. 

S 1 8. Ire de domo in domum , ruca ruca 
maun. Accedo, devenio , pervenio , adve- 
■10, acmu Efle,adefle,w^». Ingredior, 
itroeo , intra , conn. Imrnitto , intromitto, 
tun. Obfifto, obfto, officio , impedio, 
itan Infpewtus, inexfpeaatus venio , ex 
lfperato, praeter opinionem adfum, iifcun- 
Mpan, AwipiOffam. Excipio,recipi , 

Jioun. 






408 



♦■#3I» 




Jlpun, Offieia in hofpitem conferre , ilium 
honorifice excipere, liberaliter habere, tra- 
ftare , omnibus officiis profequi, affe£tari, 
dapin. Sedeo , anon. Pono , federe facio , 
anxximu Vifo, invifo, vifito, faluto, cu- 
chaltun. Sede furgere, fedem relinquere , 
a fede recedere; fi qua fede fedes, hqueeft 
tibi commoda fedes, ilia fede fede , nee ab 
ilia fede recede > aniaipan. Cum bona ali- 
cuius gratia abire, dilcedere, valedicere ali- 
cui , cbalin , ckalitun. Egredf f excedere , 
exire , utun , tipan. $39. Redire , inautun. 
Extrahere, huitantcun, 74h Sullicidia ha- 
bere, ftillas per teaum in domumferri , oim, 
faiahn. Tego, operio , occludo, obturo, 
tottmn. Teaum , opertum , &c. efTe , toQn. 
Dettrui» dirui , everti, deleri , l&fn , Uofn. Ruo, 
corruo, concido, tein, lam. Hitco,de- 
hifco, rimas agere, torn, tixxn, telolan. 
Hioj rimis, fifluris fcatere, toimn y tiuln, 
tiumn. Rima , fiffio , ton, Hofpes ,pellam. 
Hofpitio aliquem accipere, fulcipere, mis 
teais , domo , a?dibus excipere. item , diver, 
fari, divertere apud aliquem , pellumn , pel 
lumtxxn. Soo. Pulfo, januam, fores pulfare^ 
pultare, toncun. Aperio , recludo, patefacio, 
refero , item : patere , aperiri , niiUn, Pate- 
re, apertumefle, alteri aperire , nlaln. 
Claudo , vacitmn. Januam impetu clauderej 
nehuen racumtt. Claudo , includo,conc!udoj 

»u- 



^1 



niiruftun. Claufam efle, nurufn. Fores 
repaguhs claudt-re, firmare, vcfie mumre, 
</^f«». Repagulum , veftis , jwni, ram- 
» Paterfamilias, dominus dorrus, </«*. 
f*o , Qeti ruca. Intus , inrro fe adduxir,con. 
jecit , minu , puminu. Inrus efle, w/««» 
mmulen. Inrromirto, minutun Extra, tb- 
ris, foras , iuecan, Vix ingreflus egredirur 
vix egreffus regreditur, tipatipan, concowl 
Verrere , ipun r lepvm. 76 1 Sordes , purga- 
rnenta, Upxrntu, ipiintu. ScoDae, ipbbue. 
lepufme. Fonca,Jarrina, mecabue. 

S\9 Exempla. Inei m ruca tva? cuius 
elt h«ec domus. * 

mruca Qeu, fum Paterfamilias , domus 
poilellor, dominus» 

■■ Eimi Calvtyueupu mi ruca iva , ad re o 
Calvuqueupu, hsc domus pertinet, tuaeft 
ha;c domus. 

tebi^e tva %en macm ta ni rucamo } himc 
veftem itragulam porta ad sedes, domum 
lui domini. 

Ape acui, viJl teplcaquebi ta ruca , vix do- 
mum redux pertutbat omnia. 

Quine tipantu v. tipantu mo mlelaimi ta 
mmca mo, anno integro abfens doraotua 
fuifti. 

Inche m tumnom v. ni tumiyeum v. tii tu- 
myea ma v, inche m tuuuyeei mo,v. inchem 
v c tutt* 



4 io ^f # 

niuuyelmo.v. inch tuuuyen, eimi mlecatui- 
mi, me abeunte tu manfitti. 

Qelai ta mi chao? Qelri , adeftne Pater 
tuus? nbn. 

Contuvali Patiru ? Patetne acceflbs ad 
Patrem ? NB* Non pulfatis foribus apud 
Indos nemo irrumpit necingreditur, etiani- 
fi fores fmt apertae, fed accepca prius venia 
& a Domino falutatus & invitatus. 

Conpahuelaian rume ta mi ruca mopieimh 
juro, promitco tibi me nunquam deinceps 
in domus tuse limine pofiturum pedem* 

PeQelbuemmequilmi vait men , noli redi- 
re hue iterum , aditu deinceps prohiberis* 

Cbumal laQmcte cupalqiieimi , quare ad- 
ducis hue homines nequam , latrones. 

slnnmnicaun-ifM domum aedificare. \ ^ 

Riwienclei M ni ruca, aedes meae ftillici- 
diis patent, fcatent. 

Pichimna mo mien., parum .ditto , abium 
hand procuU - \ r 

Kelt ta hi ruca, e regione , ex adverlo 
mea domus fira eft 

Ta inpeniun deumaUeinruca, nostra tres 
foil & iiniul domum exihuximus, abfolvi- 
-mus, pcrfecimus 

/ Ca meat an > alio mrgrare, in aham do- 
mum immigrare, fedem* domicilium mu- 

tare* . 3 

Mlequenntca mo y mm dorm, domi ma 
contlneo , intra domefticos pariete*. 



<&»-•-&* 



4n 



UtmnpUYUca*) redibo domum. 

Pu mlei, minulei) minu mki, eft intus. 

Cupamelai va ?neu y non fbler hue venire 

Cbem quintupaqueimi , quid eft quod hue 
te ettulit, quae te hue adduxit caufa? quid 
tu hue. 

Mum cava mo, in medio civitatis. 

Mutumamll mo, fupra menfaim 

Ta nl umautuqueum mo, in doroiitorio 
meo 

Chillcatuqiieum mo , in mufeo* 

Iqueum, triclinium* 

Kdaucaqueum, laboratorium* 

Incahue-i coquina. 

Tipatipatuquilmi v conconqtiilmi, quiefce, 
mane in eodem loco, noli vix ingreflus exi* 
re, aut egreflus redire, 

Pepi amoanif licet abire* 

Pepi cupalaiani) non poftunt venite. 

Rnpaditamlam , nolunt tranfire. 

Uucxxconpai , intravit iratus, 

Pinolu tuuttd , tacitus exivir* 

Quma ututt) flens redeo. 

AldulXu ta ni cafaly habet multas arbo* 
|S unde tabulas, afleres fcindac, findat, fecer, 

Tva ticaiabuel Uecbi> hinc, ex hac mace- 
ia fient laterculi. 

Requintiiulpapeimi : re mi quintuulpabin , 
m (alurandum duntaxat hue veni, & uc tu 
ueos, ego confoler labores tuos» 

Cc % p e „ 



4 i* ^fo^c^ 

PepapYanuy perperam, fruftra ad me vi> 
dendum venit* 

Quintnquen ta ni eluam^ hofpitium, di- 
verlbrium qusero* 

Acule , nietnaimi) Uoubige, fi venerir, ad« 
mitte, recipe ilium* 

PeUumtuQecbi pin , Hofpitium ut mih 
apud te fit, fitibi moleftum non eft, rogo 

HtieUin $elai? munan %ei ta ni munam* 
munan $ei, an datur pro me locus ? datur 

Ntiabin uUmn> januam ipfi aperui* 

Anumbin^ obtuli fedem* 

Du$ubin-> ipfi fum locutus. 

Ciime dgupibin, comiter illum appellavi 

Txxyiibin^ ipfius gratia ludicrum egi. 

Pmpabin , ipfum invifi , vifitavu 

f20 Domus Supellex* 
ieaus ,kaulus, ftratum, Qutantu. Ster 
nere leaum, Qtantun. quod fat colligendc 
gramen vel herbas, quibus dormiens incum 
bat. %tan , gramen. Fulcrum le£ti , cabuitu 
Cun>se, cunabula, incunabula, dcbn, cuptbue 
717. Storea , teges , tegeticula , dami , Uami 
Uapin. Pavimentum ftoreis tegere, fternci 
re, damin. Pellis, corium, quod fit pre 
leaulo, huaquin, wnque. Cervical ,metl\ 
rmtlbue. 778. Pulvinar, Xionque. Tegu- 
men, tegumentum , integumentum , open 
Rientum , tacm* Pe&en , ruma. Scopa? j 

ico- 



fcopula fetacea, lepuhue, ipidme. Rigo,ir- 
rigo, queipllcon. sig. Cancharus, ampho- 
ra , urna, out, metabue. Cancharus niger , 
pUYunco* Vas ligneum ad bibendum, mal- 
hue. Luteurn vas, rau cbaru, pele charu. 
Vitrum , lilco. Olla , chaVia , llupuct , dQoll. 
Olla, in qua porus coquituv, culiwue,clilue. 
Olla, in qua (ervatur , huicim. Olla in fum- 
mttate fra&a, capterurn non inutilis, huilpe- 
Qelu cha\U Doliun^hydriajcadus, carca y 
inefeQy mencubue. Vas in qua fervancur et 
culenta , rebxm. Lans , catinus > paropfis, ca- 
tillus, catillum , orbis, difcus , patina, lican> 
pichi , iod pichi , vut a > torn vuta lican. DiC- 
cus luteus , lican. Difcus ligncus, ralli> 
tonco. Difcus luteus major > lupe. Pollu- 
brum, malluvium , leupe % nancahne. Can- 
tharus piftus , elegans, buirw> buifin can. 
Cochlear, cochleare, huitu y 6uiti. Coch- 
leare majus, tudicula, vxxta buiti. Culter, 
cultellus, btiimu Salinum, teWWum , cbadi- 
bue. Calathus, quafillus rebus folidis me- 
tiendis, & liquidis purgandis, fecernendis- 
que deftinarum, cbaihuc. f/4. Colo, per 
qualum aut cilicium liquorem purgare, item, 
eliquo, liquorem ex uno vale gurtatim m 
al terum effluere , cbaitun , cbaihuetuiu Fari- 
nario cribro fuccernere, forinam fubcernicu* 
lis purgare, excutere, chunidn. Incerni- 
culum, fubcernicukim, pollinarium, cribruw 
Cc 3 fe- 






4 T 4 



^#«^ 



fetaceum , cbunidhue. Mantica , hippope- 
ra, bulga, faccus, hualca , llaban^ tarintcu. 
Marfupium, crumena, yapan Giadium, 
cultrum acuere, aciern ad corem ducere, 
idan-i IHmentun Cos, ida r Himen, llimexi- 
cur a 768* IVlolse Japis inferior, cudi. Su- 
perior, numcudi. Scopae ad volvendum, 
revolvendum, aliquid in orbem verfandum, 
ruQh 

j2i. EflTe neceflarium, necefie y pitun. 
Egeo, duamn. jaceo, hie jacet Regum ma- 
ximus, hie fitus eft, fub hoc lapide ejus ofla 
teguntur, quiefcunt , mhn , cudiden. E le- 
£k> furgef e , vutan. Cubo , recubo , recum- 
bo , cudun, 711* Concubo , cudumri , cudnln, 
Oblique corpore recumbere , tierclen. Stri- 
deo , ctiquirn. Scindo , feco, caedo , abfein- 
do , refeco, amputo, catxxn* Aciem gladii J 
cukri, aur vafis labrurn curtatum, dirainu- 
turn effe , builefcun. Gladium , cultrum acu* 
&t 7 yiiQnm. Mola,lapide molere,g/irai#« 
Who ,porco, adveho, aveho, fero, ten 5 yen. 
7SS. E vacuo, depled, exhaurio, vacuum 
facere, hueVdln Demitto yfiarnxmn^nncmn, 
Mitro, yevaln* Miffito ; crebro mittere,j^ 
valmn y yevalquen* 

fit. Exempla. 7a ni QamnQ,tani picH 
que Qamno) res mea familiarise mea curta 
fupellex; 

fhei 



Inez ni moiled vachi cullin , quis his re-' 
bu , mercifaus ind get ;, cui his opus efh 

Inche ni monoal mai y ego ilhs non indi- 
geo. $2. 95. 

Mnatubi^e veichi lican, agedum, quid 
mora/s, ablume ferculum tuum 4 

Ralh deumaimi cafcaman Qenolu , fecifti , 
perteeifti difcuai Jigneum > quamvis non (is 
faber lignarius. 

Chum cofque catuabun v. chum catucof- 
{jimbun Qenoclii hitinu v. Qenochi huinu mo y 
qua racione fciridam panem absque v. carens 
cultro. 

tliUavalQe quine can pxxlcu, mittepetitum 
arnphoram vmi , cerevifiae 

Tva mencubue pulcii ni aciwwm > in hoc 
v?Ah allatum tmt vinum* 

Fecupamn, venue acceptum , accepturi. 
Mlei ran ta ni mld^ollam , dQollta ni mlam 
v. mlabiuthy habeo cretam, undeollas con- 
ficiam 

CuUintuabi^e HuenumiWa quine chaihm 
mm '^Ki; .Huenumillae modiurn faring toliae 
foive. 47Z. 473 4*7, 438* 439* 4f^ 0f 

523. CAPUT III. 

DE TEMPLO ET REBUS SACRIS. 

Colo, veneror, vereor, .revereor: Reve- 

rentiam alicui pra?fta£e, exhibere^honorem 

habere yiifchin. 844 Precor , preces fun- 

Cc 4 dere 






4-i6 



mww 



dere, recitare, amomavin. 680. Sacrum, 
res divina , Miflae Sacnficium, Liturgia, 
Mi fa. Rem facram , divinam facere, Mif« 
fam celebrare , Sacris operari , caeleftem im- 
moiare Hoftiam, Sacrifkium facere, pera- 
gere , Mtjfapin , Miffan. Sacrum folemne , 
vxxta Mijfa. M iflk Sacrificio miniftrare, Sf« 
ens inlcrvire, cooperari, Miffapiclon. Aii- 
dire Sacrum , Sacro intereffe > allcuMiffan. 
Aliquem de peccatis audire, confeflionem 
ejus excipere , aUcxxn Confeffion^ alkxxCon 
feffalun. Infantem luftraliaqua tingere, im. 
mergere , abluerejconfpergere, perfunderej 
facro fonre luftrare, bapttfmare mitiare, ex« 
piare , bautizan* Sacra fynaxis , facrofanfla 
Communio, Commion. Cadefti pane ft 
reficere, Euchanftiam accipere y facramfy- 
naxin fufcipere, recipere , tavn tafanta co- 
munion. Sacrd&n&am Euchariftiam alicui 
pomgere , miniftrare , dare > elun Comunion* 
Transmutare, tranfubftantiare, inremaliam 
conveftere, duQan.642. Me do alteri ur ab 
rpfb comedar , eluutun ta ni iael v ial v. ileU 
caun. Sacrum initiate primum, hue Patim 
t\i qttine Miffa^v. unen Mijfa. 
Piaculare facrum, curii Mijfa* NeoMyftes 3 j 
hue Mijfan Pati%u> Alcare , Miffapihue^ 
Mijfaqueunu Liber Miflalis, Mtffan cbiUcai 
Peccatum> buerilcan. 742. 74* 

fz+ Exempla* afentubi ta JQIOS > Deum 



O. M. abjecit: eonfregifti jugum mcum, 
dixifti non ferviam. 

Pepi amomarilaiaimi v. vupaUaimi quine 
amomaviqneum , non poteris perfolvere,re- 
€itare unum Rofarium* 

jQuinechi aUcxxMiJfapalaiabtdmi no»*, -fieri 
poffir, ut ne una Jaltem vice Miflfc Sacrifi. 
cio afliftas ? 

Tenpan Miffa mo , opportuno tensor e 
ad Sacrum audiendum accefli. 

Coni Miffa, Mifla coepta, incepra eft, Sa- 
cerdos Sacrum inchoavir, aggreflus efh 

7/jtai J/i^r , Mifla eft , eft finita , Sacer- 
dos Sacrum jam abfolvir* 

Mijfa Patirufanto ncmel mo duftahitacoj- 
que JESU Chriflo ni mupin anca meu, Sa- 
cerdos verbis Confacrationis panem in ve- 
rum JESU Chrifti Corpus tranfubftantiat* \ 

Qlamun ta x\i huerilcan im> Taedet me, 
vebementerque pcenirec pcccari rnei\ 

Huema laiabun pin v caUi lacbipin^ hue- 
rilcalan v. huerilcabuelaian mai, malo snori 
quam peccare* 

Reliqua ad hoc Argumentum pertinenria 
V* in Parte tertia a No. s?S* ufque ad 676. 

525. CAPUT IV. 

DE FORENSI CURIA. 

Praetor , urbis Pra?fe&us , Toquicaraque- 
fa> Toquicpravoe ? Toquicarachiy Toquicara- 
Cc f quecbiy 



4*8 



$bJ$«0> 



quechi) Toqiiicaratgechi che.. .Judex, Apo : 
toqiiiquehu Juftitia , aequitas , mtipin toquitu 
Tribunal y Toquin> Altum tribunal, vuta 
toquin. altius, iod vuta. (upremum , mu v\i- 
ta* Territonum , jurisdietionis traftus, 
Toquitu rnapu. Lis , caufa y controverfia , 
iuafn? dQu. Conlilium, rnonirum, repie* 
henfio, glum Res occulta , (ecreta, abfcoa- 
dita , Uum. Inquifirio, difquificio , inaru- 
imn. Rogatio, interrogacio, percun£tatio 
de re no^ya, vamtud^u Deli&um, huerin^ 
huerilcan. Dzbimm icuUiael ubuenu .Dam- 
num emergens , cutancaun 714. Mos,con- 
fueriKio^uius,^ Mos Regionis, Proving 
cite, Regni, ad mapu. Le;x, mandatum , 
praeceptum, jurisdiftiq. Item: mandare, 
praeci' pe re , toquin , toquiln. Pceoa Talionis, 
Cafcus Ofcaai duck , dignum patella oper- 
culum , taflonco , chaflonco. Refla fententia* 
judicium aquum, mtipin toquin. 

116 Ciilpam, crimen in aliqiiem con- 
ferre, derivare, conjicere; tranfcribere;no- 
xam alicui ad&ribere, attribuere, adclcan. 
Q$ obvertere, e regiooe, ex adverfo 'coorj 
filtere, adman: Accufo: agere, facerereum;; 
crimen aficui objicere, deferre nomen ah 
cujus, in jus, in judicium aliquem vocare >; 
tarn , tkcun , vtiimim^ daVtumtun. Celo, oc-i 
culto , tego j clam aliquid habere > tacwn 

1 / Ex~ 



Exploro, comperio, deprehendo, inad^un f 
dqmn. Dealiqua re edoceri, notitiam ha- 
re, aliquid ad aures pcrvenifle, delarum, 
perlatum , alia com effe , Imeun. Aliquid efle 
manifeflum , cfarum , perfpicuum , apercum, 
minime obfcurum , pinalen. Manifefto, pa* 
lam , apertc , pin a. Voco , arceffo , accio , 
mtmn. Qiicero, interrogo , exigere ratio- 
nem de aliqua re, ramiun. Refpondeo, 
refpotifum dare , praebere , tafduQtm. Dico, 
aio , loquov 7 pin. Affirmo , afrero,affevero, 
afleverantet affirmo , maipin. Infufurrare 
alicui: in aurem aliquid alicui dicere, caf* 
culm. Nego, abnego, denego, inficior, 
inficiaseo, buabUn> mayen. Teftis, reftem 
efle , vutalen. Cornrnentitio crimine alu 
quern perere, fcelus in aliquem invidiofe 
comparare,cofiterre; calumniis me oppri- 
mere conantur, vutdcoiUadptn Refero, 
narro, recen(eo 5 ^u/^m Hiiioria, narra- 
tio , apologus , fabula , tixitam. iMerum com- 
'memum,tabella, epeun Fabellis deleflari, 
fabularum audirione duci , capi, epeuduamn. 
Interpreter, expono, explano, explico, 
entuduQun. Imerpello, ewm> ectdn. Ob» 
turban, haerere , ecun. ln(to 5 urgeo,per- 
fequor,argurnenris verirarem elicere, ratio* 
mim pondere exprimere , dan. Refifto, 
obfifto, repugqp, fe opponere , chaxitun. 
Denuntio, tculn. Alicujus res geftas vitu- 

pera- 




perare , reprehendere , fugillare, pro fupetv: 
vacuis elevare, vitio aliquid vertere, crimi- 
nis loco objicere, uchan. Impedire, pro- 
hibere con rrover lias, contentiones, difcor- 
riias, catxxd^uh. Fide, patrocinio , praefi- 
dio alicujus uti, poulun. In aliena fe infer- 
re, intrudere; non vocatus ades ; & fine 
fuffragio cenfuram geris, conumtan. Ne- 
gorium urgere, excitare, fufcitare. alere , 
f overe , inaQion. Protego , defendo , tueor, 
amftoritatis fuae clypeo tegere , munire, 
chautunman , piauln. Pro aliquo dicere, 
caufam alicujus agere, partes alicujus fufci- 
pere, duQunman. Deprecari, intercedere 
pro alio, ufchinduQwiman: Negotium di- 
rigere, componere, vitomn. Adipifcor, 
nancifcor, confequor , obtineo, impetro, 
conara perficere; voti compotem fieri , rem 
ad exitum perducere , buifn. yincere in 
contentione, compotem yoti fieri; evadere 
invitis, reluftantibus, gementibus inimicis, 
mann. Vix son obtinere, ampeln. Non 
perficere, non obtinere , malum exitum for 
tiri , huelen , huevatipaiu peritiam in agen- 
do habere, confequi, adln. Invenio, re- 
perio , deprehendo , penmaln. Convinco ,| 
coarguo, nopin. Mando, jubeo, volo,im-j 
pero , pin. Prohibeo , veto , catxxtun , catxx* 
man. Deponere argentum , veftem , &c*j 
apud aliquem, vann , ranknon* Aliquid aU-! 

cpi 



iiL 



cui injungere , mandare , commendare,com- 
mittere; curam illi delegare, demandare 
eln, elvaln. 723* De pretio cum aliqup pa ; 
cifci, convenire, daqiieln. Mitro, lego, 
buerciin. Opus , necefle , neceflarium efle , 
pitun , pneQen. Facio , efficio , fingo , effin* 
go , formo , mvln , vemn. Fa&ito ; crebro , 
fepe facere , vemtun. Utique , ibo u- 
tique , non committam uc abfim, mutu.mn* 
Vdn. Defino , ceflb , defifto, omitto , fuper. 
fedeo, ucaln. Recupero, exigo, repeto, 
dupen, unopitun. Reddo, reftituo, unotiin. 
Solvo: Creditoribusfatisfacere, aesalienurn 
fblvere, aercfe alieno levare,liberare, verfu- 
ram facere, cuUinn. Trado: tradirio, uln y 
ehin. Accepto , confentio , eia pin , maipin. 
Finem facere, fortiri: acceptilatio , apocha^ 
midpuntun. Vincere, caufem obtinere, pro 
me judicatum eft, fuperior a judicio dif- 
cefln Item: fubjicio, fubdo, fubigo; in 
fuam ditionem aut poteftatem redigere , Qan- 
€on 7 Qanc&ln. 

527* Exempfcu Pichi , vuta , iom pichi , 
iomvuta^ mu vuta Apo-> Judex ordinarius, 
delegatus, fubdelegatus fuperior, inferior, 
parvae , magnae , minoris , majoris , fupremae 
jurisdi&ionis. 

Toquivalnolu, incompetent, incapax Do- 
minji , Jurisdi&ioni^ 




4-22 



m • ^ 




JK/m tni toquiabubiel Qekduta mapujven* 
tenlaiabui buenevoe > (i tu Rempublicam ge- 
reres, adminiftrares, clavurn Reip. teneres', 
moderareris; non profedo effet tantafurum, 
latronumque mulntudcx 

Toquivalaimi , iudignus es,qui aliis prae- 
fis, piaeficiaris, juftkiam adminiftres 

Mapu dQu ta ni pepilmaQed pu Huinca in 
ni duam lleehi-, officium Hiipanorum eft res 
Indorum rede & bene eonftituere* 

Incbe toquiabin vachi dt$u , banc rem in 
me recipio,mea fide fufeipio, ego pericu- 
lum praeftabo > fi res perierit* * 

Inche daquelQen, haec res mese curae &di- 
ligentiae cornrnifla eft. 

Cume que Apo xxuau toquibiQn ta ni pu 
Che , Redus Judex omnibus & (ingulis aequus 
eft, expendit cujusque merira , perfonam 
non curat , non hominis fpecie aut benevo- 
lentia fed aequitate & virtute ducitur, di- 
gnitati ac mentis cujusque favet , non per- 
fonae. 

Incbe Qettti vacbi d$u , haec res ad me 
devoluta eft, hoc negotium? haec caufa* 

Eimi daqueleimi vachi d$u> hujus rei cu- 
ram tibi delego , demando, committo* 

Incbe ni toquin v. ioquibin tva, hoc ad 
meum tribunal pertinet* 

Eimi mi duam im\ eimi elvaltXeimi > da 
quelQeimi, tibi hoc onus injundum eft, haec 

per- 



*^lltf 



perfona impofka tibi eft, has parted fufcc- 
pifti, fubitufti tu.< 

Inche Qen te v gen cuUin Qen> hoc ad me 
attmet , pertinet, lpeflat. 

Inche veimo comtmtuquelan , vei peahi ta 
Apo-> noli me in hanc turbam vocare, ne 
me in tricas iftas conjicias, ego in ilia non 
me induco > infero > haec ad fuperiorem 
pe&anr* 

Pehuelaiabun v. pebuelaiaiahm vacbi b«- 
mtUy uQechi renmabi ta ni duam , urinam 
ilium hominemnunquam videamdeincep^; 
Alius tancum negotii eft, uni rei , nee plu- 
ibus inrentus eft* 

Cbumal vau conpaimi-> ta mi pi el molai 
mchi dQu> imperitus apud do&os judicium 
juid interponis tuunu: cur non vocatus 
ides, & fine fuffragio cenfiiram geris? tua 
ententia hac in re nobis opus non eft. 

Eimi molan , mihi te opus non eft* 

Eimi rame molai vacbi d§u, nee tua opera 
iac in re indigemus, non eft, quod hac de 
e fis follicitus, noneft quod dehoclabores. 

LaQmvalttei) homicidii ilium accufanr* 

Qebuelai dQu vacbi buentu^ non invenio 
:au!am in hoc bomine, abiolutus eft. 

PiQett tva-) vulgo dicitur: ita predicant, 
:a fama vagatur, hoc in omnium ore & 
ermone verfatur* 

Mi piQentva, hac rumor, de te fpargit 5 

hie 






hie fermo de te diflipatur;fi ea quae de te 
rumoribus afferuntur, cerca Tint, nee teme- 
rediflipata. 

CbeupeQei vachi d%u y ubi accidit, unde 
fcitur, conftat? quis dixit. 

Chumtubin^ vamQecbi pilelcaeneu> quid 
illi feci, quod ita de me loquatur. 

AdtuUta ni coiUatual , eft mendax>men- 
daciorum architeftus ; fuis mendaciis illu- 
fit quam plurimos* 

Qelai , falfa haec funt & inania, a veritate 
abhorrent , tota res mendacio nititur. 

Catixtubimn ta mn piUelleteu, curam ha- 
betote fatnae , bonique nominis* 

Iom duQuquilmi, tace , filentium ! fufficit, 
fatis eft» 

Tculbin Apo mo , ilium accufavi apud 
Praetorerm 

InarumeQei ta ni buerilcan , ta ni hueril 
catnonti) jam de ejus delicto inquiritur, fit 
inquifitio , ftudiofe inquirunt in ipfum & 
ejus complices. 

DiqmyecuxxmeQequei ta iti buerin> ipfiui 
cfeK&a' jam pateftunt. i 

DiqmQei ta ni \\utri\can> ejus (celus com^ 
pertum & exploratum habctur 7 eft fcelerii 
manifeftus, in fcelere deprehenfus, 

ChaQalei, eft clarum, apertum , planurti 
res nota , manifefta* 

Quimmel cam cbi ? res eft minime ob« 

£ura> 




fcura, perfpicua , luce ipfa clarior, adeo 
aperra eft & illuftris, ut in dubium vocari 
non poffit ; eft n otorium, 

Teye mlebui , ille eft teftis, ille prsefcns 
aderat, 

Mivutalen mo->eimivutahbuimi y oculatus 
teftis es, coram aderas* 

Quimcloen , allcucloen , te atteftor , teftem 
te do, adhibeo,aopdio 

AUcutulm vachid§u> audio, accipio, ex- 
audio, aures praebeo , pronis auribus acd. 
pio , aufculeo. 

_ PiyecuumeQe, incipe,dicendiinitiumfac, 
dicere aggredere, profequere. 

Manchaquechi duguQe , ne tarn celerirer 
verba expedias, non tarn rapido orationi* 
:urfu,non tanta vofubilitate linguae. 

Chem iompiabun, quid dicerem amplius. 

PivaJIaiy non eft mentione dignum 

Qelai catiidgualu , an nemo eft, qui iftos 
ronunear, pacem inter iftos procurer, hos 
id concordiam revocer. 

Mupiqueimi) vere, verum dicis : fuadet 
ioc ratio, hoc eft rationi confentaneum, 
:um ratione conjun&um. 

Incbe Qelai y inche moQelai, abfir, non ve- 
im, necferam,utme tahbus rinnumeres* 

Met ai mapuy invaluit hie mos, incre- 
«lit hie ufns Ckconfuetudo, more n^a jorum 
ca comparatum eft, id jam ufus & con, 
Dd fuetu- 



■H 



'!;.! 



4*6 



^■J» *0 




fuetudofulcepir,obtinuit ) id in confuetudi- 
nem venitt haec indulca confuetudo eft,fo- 
lemne iftuc eft , ufu & confuetudine re- 
ceptum, 

ttelai ta in tnapu meuvamQem ad, tans 
rtios apud nos rion eft. 

Amlabimn vachi mapu ni huera ad-> v ad 
mapu tva , noMte conformari huic feculo* 

Qebuelai ukben v. ulcbeun •> mos vendendi 
vel emendi performs jam noa viget> perfe- 
verat, licet. . 

Adtulabi vachi d^u tain mapu v.qwmlat> 
hoc in tnea Patria nefcitur > non fervatur , 
tenetur , vim , robur non habet* 

Quinei v. hfflhe %ei ta mi vamtuabin j unam 
rem te rogo, interrogo, ex te quaero, fcjfi 
fcitor,percun£lor. 

NumuntcuQeaimi ta mi huenemom v. m 
hueneuyemom , furci te reum agent, facient 
furri tibi crimen objicient. 
Vcalel cuUin, bona derelifta. 
XXehuemnoquelai vachi d$u Qnenmtntm 
mlei\ hie ingenio magis, quam viribus opus 
eft 5 arte non Mane; ^ 

txelai ta ni chaftunmaiaeteu \ hommem nor 
habeo: deeft'ad quern tanquam ad ararr 
confuffiam, qui me ad juvet,protegat,tueatur 
CbaftunmabiQe ta mi pu came , Jeju Lhn 
fto nipielmiii, diligice ininucos veftros, at, 
©ommus* 2JJ% 



3& *§ t%F W 

Vli mtetun v. mtenn v. mtepun cupamom- 
tulbiti) fummis viribus egi, uc ilium libera- 
rem. 

Inche ni pepilque vill mlan , laborabo pro 
viribus; quantum poflum praeftabo; cona- 
bor quantum in me eft, acerrime conten- 
dam, quoad potero dimicabo* 

Mi vemn vemaimi, quantum potes enite- 
re^conare, perfice* 

tli elubiel eluabin, dabo quod v. quando 
potero. 

Glamchealu huema glamupe , monendus ne 
moneas; quialium accufat, a reprehenfio- 
Re ipfe immunis fit, 

Llumpe veicht ' d$u , ne foras mittas, fe« 
cretum ferva, nemo refciat. 

Huiviv. buifidQuy jam res eft compofi- 
ta : lis ex pa£to & convento dirempta* 

Huele duamn em ! oleum & operam per- 
didi; amici omnia perdidimus* 

udenQei tami chahttinman^ optime rem 
tuam geffifti, acerrime pro te pugnafti, mi- 
nime tibi defuifti. 

Vlo duQuimi , concinna fuit & elegans 
tua oratio, feftiva, compta, & tempeftivis 
jocisafperfa, peracutisque fen tennis condita» 

Aldxx eluQevaXimi , dignus es , qui am. 
pliffimis pramiis deeoreris, affi-ciaris, done- 
ris. 420. 4zz, 458* 495* Too, f 16. 484. 
*86* 48?* 

Dda pS* 



4*8 



*%3^J& 




fz$* Reorum Supplicia* 
Quaero, inveftigo, indago , quintm. Stre 
pitum edere, ialalcaun. Obfervo, oppe 
rior , prseftolor , Uoftiin. Promptum , ex 
peditum , paratum ^yllpan^Upalen^Uoym 
Sequor, infequor, fubfequor, vcftigia all 
cujus premere , veftigiis infiftere , inan 373 
Veftigiis aliquem fequi ,perfequi, infeftari 
inaprari. Perfequor, oppugno, ve*o,ex 
agito , datun. Veftigia alicujus perfequi 
ilium diligentiflime perveftigare, inarumet 
inapnon. Aflequor , confequor , din , ditw 
Inveniri, f epfer fef* fegeM. Arripio, pre 
hendo, apprehendo; unguibus,unco, am 
bab'u's mariibus teriere, Qtun. Prendo,tc! 
neo,capio,anfam arripere, manum iQjia 
re , huicban > huitan \ huichatun, 743, In car 
cerem conjicere , condere , mittere, ducere 
deftun. Funibus aliquem ad columnam al 
ligare , tarin* Cuftodio> fervo , dean. O 
oculos habere: hoc tibi curse fit, in han 
curam incumbe , qtiintunien. Multis mifi 
riis & aerumnis premi , opprimi , fortun 
yti infejrfa & iniquiffima , piaun* Trahci 
irapto, buitdn, buiQdn Minor , minitor 
minas adhibere , jadtare, aneltun. Clava M 
fufte contundere, clafcan. Scurica, fla^e!! 
lo, fufte > baculo iftum infligere, buividnA 
Fufte aliquem caedere, percutere, verbert 
re, contendere ? mtmn + mm&n y dafcan 

mamlltuy* 



■■m 



mamlltun. Torqueo , crucio , excrucio, diC 
crucio, excarnifico, cutantun. Punio, ple* 
&o , fupplicio aut gravi poena aliquem affi» 
cere, fupplicium de illofumerejinillumanU 
mad vertere , hueracan. Flagello , verbero : 
multi in Cbrifti parientis memoriam flagris 
fe caedunt, in fe ipfos acriter faeviunt; funU 
culis, ferreis tribulis infertis, dorfum lace- 
rant, cruentant, tpun. Vibex, vibicesfu- 
perefle , exftare , popofn , popofcun. Vincu- 
lis hominem folvere, exfolvere, exuere, li- 
berare, eximere, expedire, e carcereemir- 
tere , dimittere , leln , ledcumn , lelciimn. In- 
j*enuum & fui juris efle, nulli obnoxium, 
iberum effe, Uudn. Exilio hominem mul- 
care, in exilium mittere, exigere, ejicere, 
lobilem virum relegare,profcriber@,aman- 
3are , deportare , omni Gallia Romanis v* Ro- 
oianos interdixit, Qiuntun. Aliquem aliquo 
^jicere, tpnntun. Fuftibus aliquem immit- 
:ere , intromittere , metantcun. Compedes, 
miUa ecuH. Compedibus hominem vincire, 
ntiXa eculln. Ferre , proferre , dare , pro- 
lunciare fententiam mortis, lape pin. Ad 
yiortem damnari , lape piQen. Sufpendo , 
~ufpendio vitam finire, nidubuen. Semet- 
pfum fufpendio necare, nidubueun. Sus« 
iendo ypidtulfiy pltln. Pendeo, pultun. 
iuffoco, elido, ftrangulo, fpiritum interclu- 
lert, gulam alieui frangere, Qtim* 733. 
Dd 5 f2^. 







430 



<& •'<&»' 



f%9 Fugio, fugam arripere,capefTere, 
fe in fugam con jicere , fugse fe maridare , 
commendare, fe fuga* vel in fugam dare, 
fuga fibi confulere, aufugere, nulln. So- 
lum vercere, profugio, miticun. Abdere 
fe in aliquem locum, latebris fe occultare, 
fein latebras conjicere, fe in locum abdi- 
tum detrudere,alicubi delirefcere ? /fem/?«/;, 
tlcdntnun. Occulto , celo , abdo, tego 5 con- 
do, abfcondo, recondo, Uumln. Clam, 
clanculum ab\vz^Uu?ntipan. Lareo , Uumn , 
Uumun. Sono, fonum reddere, edei;e,effi- 
cere, nuQoh. Obnitor, obludtor , jj/oair- 
ciin. Elabor , evadere, effugere, erumpere, 
evolare, ex alicujus manibus fe proripere, 
imminenti periculo feeximere, eripere^fub- 
trahere, laqueis fe exuere, lefentun. Volo, 
velociter currere, lefn* In locum rnunitum, 
tutum, in afylum fe falvumjncolumem re- 
cipere >montiw. Servo, falvum facere, fa- 
lutem alicui dare , afferre, in falurem affere- 
re, vindicare, in falutis porru collocare, ex 
inferni faucibqs animas eripere , in seternami 
felicitatem perducere, montuhi, Dolores I 
tormenta, cruciatus patienrer, pacate, mo-j 
derate ferre, serumnas, labores aequo ani-; 
mo perferre,'fuftinere , tolerare , yavulun^ 
LafTari citra fatigationem, capere ex proprioj 
vel alieno periculo doeumentum , faperej 
tempeftive y eufn* Liberia tern acquirere j 

liber- 



L 



liberate donari , /?«</#♦ Solutum , libemm 
abire , nalvitipan. 

j- 30 Exempla* Niei vacbi huentu ta ni 
datuabiel recbe v. taxii datuabium vecbe oldun 
tipantii mo> habec hie homo caufam vexan- 
c3i Indos mulros annos , annis quam plurimis. 

La$mtubiOje y arripe, occide ilium» 

LaQmtufo y coepit , interfecir; 

TcubiQepu ruca, nritte ilium intra demum, 
TananicubiQe , i&ibus rem age > tunde 
ipfi latera, verberibus compelle inrrare, 

TpubittCy vapulet, 

Amhwin ta ni tpnt&eal, nolo flagris caedu 

Tpumniii ta mi nuaiann , tua nequitia, 
flagitia tua, ut vapules petunt > fuadent,po- 
fiulant, inftant, volume, jubent, imperant. 

Tpuqevalimi , mereris verbera. 

Pucha> tpucaquebi ta ni pu votm ta niye- 
buenon mo , ta ni cutantul^en mo mai peleU 
duamquei, Parres filios fuosprocaces,irnpu- 
dentes , protervos verbcrant -, verberibus ex- 
cipmnt, flagris caedunt, nam quae dolent* 
docerit: & vexafio dar imelle&um. 

Biirenien mai , per DEUM parce , ignofce, 
fupplicium condona , veniam concede , deli- 
£H QTatiam fac 

Rulmen em 7 cfaimQeabui , quid agas, cul- 
pam meam & agnolco & confiteor, 

ni huerilcanon camchi, habes confitentem 
reurn, D d. 4 In- 









Inaitubtye ta mi toquiel, da re ad (uppK* 
cium , virgis terga da, paenam fufeipe > fu« 
ftine* 

JF/;o&* tti mlvalal tva , ego non pofTum 
non facere : jubeor , in juflus non facerem* 

TpuQeaktlu lludtipaimi, vapulaturus, e$ 
abfblutus.- 

TarinieQepei > jacet in vinculis* 

JE/wi mo deftuQen , propter te his vincu- 
lis furn circumdacus , propter te fum miflus, 
conje£tus in carcerem* 

Eimimivla vj'imi nivla, tut caufiu 

Nehuen mo cupalQen-> vi , invitus, volens 
nolens hue perdu£tus fum* 

Quimabun ta ni huerin, v, quimabun mat 
Qei chei ta ni huevin, vellem fcire caufam 
hujus perfecutionis ; quid, in quo, contra 
qtiem vel quid deliquerim* 

Ta ni nuaQeti mo piaui, malo male eft*. 

Ta ni cume cheQen mo pltidQepelai , exvi* 
tiis mala, exintemperanna cruditas, ex lu- 
xu egeftas* 

nua ta ni ad mo ta ni uuintuQen ta ni hu- 
erintu, Uncancel , ingrata e(t commemora* 
tio , quae viderur exprobratio. 

$en huerinqelu ta ni Apo , inche ni lonco 
mo lludpraquellei , , nocentis Domini innocens 
poenas luo, folvo, perfolvo, datveniam cor- 
vis, vexat cenfura columbas* 

ni buenlcan mo v*ni kuerilc&km mo ta che 

tpun* 




4fe'8dR» 



433 



Jequei alhue ni ruca mo , propter pec* 
cara homines in inferno aetemis fuppliciis 
afficiuntur, pcenis addicuntur fempiternis, 
sterna morte mulrantur. 

Ktal mo cutantuquebi huera quepttupu al- 
ine , Cacodcemones, generis humani ho- 
ftes, immorrales nocentium hominum ani- 
mas aeviternisrflammisurunt, torquenr, cru- 
cians 

ni cutantuQenoam torn cutantuQetun em/ 
qui non moritur morte prima, morietur 
morte fecunda; incidit in fcyllam cupiens 
vitare charybdim. 

Cumei cufm v. pelelduamcleum , bonum eft 
ut alieno damno & fuo periculo di(cant,fa- 
pianr, cauti finr/ 

; Amnolmi rume , ucaltuahimi , lelQepraUei 
tnai lemvalnoel ,Velis nolis deliftes: nam dum 
complefli multa vis, pauca tenes: fequeris 
quidem multa,fed pauca confequeris* 

Pramuiauquilmi ta mi huerilcan mo, udu- 
itmQechi peaimi ta mi lludnoam, noli inepre 
de peccatis tuis gloriari certus non tibi fie 
abiturum, quod non abibisimpunis, quod 
haud imptme feres. 

CuVdnmabin ta ni bueriniebiel mo y impo- 
fitam , indi£am pro deh£lo multam v, mul- 
£tam perfolvi. 

ElucuVdabimi meji huaca ta mi lamuen ta 
mi buenen mo v. ta mi huenenmom mo, qua* 
Dd f tuot 




3&^^ 



;,dabi$* 



tuor vaccas (orori tuae profurto folves,< 

Taftueneuemf os mihi obvertit, fe mihi 
oppoVuir, mihi in faciem reftitit. 

Taftiilabin > \n ilium non incidi, non re- 
peri, non offendi ilium* 

Cbafloncotubi ta m buerilcatubiel mo> par 
pari retulit. 

Qeuma Uadi> jam fatisfecit, quod debmt 
folvit, praeftitit* 

Quineantxxhuebuita ni nhdbueabium } unus 
deerac dies , ut ilium v. (e fufpendionecaret* 

Ta ni nudbuelQeabum, ut fufpcndio ne- 
caretur. 

531. CAPUT V. 

DE RE ' MIL-IT A'R.L 

Imperator , generalisarmorum Praefeflus, 
ToquijQen toqiii. 83*. Exercitus , copia», 
^cjes, agmen, Unco. Faftionis prineeps , 
dux, primipilus, Chiliarcus, tribunus , cen- 
turio, &c Qudol, lonco , Apo. 498. Caftro- 
rum Praefedus, Legionis Magifter, Martin 
Campo. Miles, cona. Eques, cabueUutu 
cona> Pedes 5 epunamun. Gregarius,tyro> 
cbapu Cataphractus, cbiiquelclelu. Scuta- 
tus, tananalelu. Haftatus, Huaiquilelu. 
Vigiles , excubiae , vigiliae > utintumapuve* 
Speculator, explorator, emiflkius, mancan 
buerquen Rebeliis, perduellis, auca. Ho- 
ftis >mne> .Inimicus, buerileteu. Injuria, 

hue* 



•*& m d& 



43* 



huerilcaeL Fafliofus, huinca culme* 712. 
Secta , fa£tio , familia: copiae unius tantum 
Caciquii,/ojf< Turba, quinelepxm. Coerus, 
conventus, comitia, coyautun , coitautun* 
Conventus generalis, Hueupin. Rata por» 
tio, pro rata parte, portione , eln. 7*3+ Mu- 
ms , feps , fepes , feptum , fepimenrum , val 
lum,palatio, transverfa fepimenta, malaL 
772. Vacerra , palus , vallus , mtenquel 783* 
Vexillum, fignum, infigne, indicium, figni- 
ficatio , fpecimen ,gnel. Bellum , malon.773» 
Pugna , bueichan. Praelium , dimicatio, con^ 
fli&us, certamen, tautpun. Hoftes in infi- 
diis pofiti , hoftium inlidiofa cohors: in infi- 
diis efle, gnen , gnencan. In fylvam fe ab- 
dere, fylvis fe occultare, lemutun. Aditum 
hofti praecludere, obftruere, aditu hoftem 
prohibere, hoftern intercludere, caturpiin, 
Periculum, difcrimen, cutliun. Murmur, 
admurmuratio, QoiQoi7i. Vociferatio , cla- 
mor, certaminis initium 3 /u/u/u* Confliftus 
initiutn facere , lidxxlxxn. Strategema , gnm> 
731. Arma , armatura varia , nidin. Tela, 
jacula, miflilia, enfis, gladius, aliaque ex 
chalybe, chxxqueL Tormenra bellica, mil- 
iaria, aenea, currulia, mu vuta talca; talca 
emit a. 830. Sclopus , fclopetum , fclopus 
longior, major, tubus furcillislibrarifolims, 
talca ) vuta talca , iom vuta venten vuta %fc. 
Pila plumbea, ferrea , buQl. Tronare : ex- 

plodo, 



43^ 



<*fc %&d& 



plodo; difplodo, talcan> talc At mn Enfis, 
gladius,^/m*7to. Acinaces, form Scu- 
tum , parma , cecra , tanana. Colobium fer- 
reum, fcorteum , ex pelle bubalina, tucutu- 
at. Galea , caffis , capitium fcorteum > que- 
me. Lancea, hafta, iarifla, pilum, gefum, 
baaiqui. Hafta , lanceae hafta , ceeL Arcus, 
huepU. Sagitta , fpiculum , pulqui > plqui $09+ 
Funda,fcutale,te>*/to, hnitucuvahue. Cla- 
va y loncoquiUquiU. Harpaftum , uno. Duo 
lapides rotundi corio involuti , & utrique 
funis extremitati fortiter & fideliter alligati , 
}aqiie. Tendicula , decipulum , decipula , 
jmachina irretiendis aviculis, aut beftiis ca« 
jpiendis comparata, huachi. Murices, tri- 
1 mil, copin.yog* Subfe&io , kvvhuSytifchm 
]?ax, aniin. Pacem fancire, conftimere,fta- 
bilire, in gratiam & amicitiam reftituerc, 
ad mutuam concordiam redire, aniimn. 
JJumma pace frui , nullo bello turbari, in 
fummootio vivere; eft in toto regno diu- 
turna pax, & longa a bellis quies , amm 
niapu , paiUa mapiu 

N B* Indi Cbilenfes tribus praecipue de 
c.aufis celebrant fua comitia, quae propterea 
tetiam fua propria fbrciuntur nomina* Unus 
«ex his coetibus vocatur coyautun v- couaiitun. 
«quando 4bfa una particularis Provincia vel 
aiiUvehue deliberat de pace danda vel ac- 
ceptanda aut rumpenda. 

Alter 



Alter coetus appellatur Hueupin, & funt 
«omitia generalia, ad quae undique ex om- 
nibus Provineiis concurrunt ; fblentque ce» 
lebrari, quoties novus Praefes feu Guber- 
nator ex Hifpania advenit, ut illo praefente 
trade tur > quid de bello aut pace ftatuendum 
fit. 

Alius ccetus, qui dicitur Raquidghn, eft 
plurium vel paucorum Conventicu!um,Con- 
ciliabulumve ad deliberandum num fuis vi- 
cinis inferendum fit belium, nee ne. 823. 

In fupradiflis comitiis folent occidere u- 
num vel pluresarietes, qui Cbilibueque vo- 
cantur; funtque proprii Tertae Chilenfis, 
noftris meliores & priores: His cor extra- 
hunt, quod vix extra&um mox omnes & 
finguli fuis manibus excipiunt, aliaquefi- 
railia» 

Habent praeterea fuas Congregationes. 
Un-a quae celebracur pro Infirmis , vocatur- 
que Xafman: fit ut deprehendatur Author 
Veneficii , vel faltem ut hie Huawbu feu Ve- 
neficium collar : nam juxta ipforum opinio- 
nem ac iententiam omnes Veneficio mori- 
mur. 

Altera Congregatio MaviiUboqui , Sceno- 
pegias feu fefto tabernaculorum non abfimi- 
lis, celebratur per plures dies, & ad earn 
undique concurritur: praecipua ceremonia 
eft arbor in medio , unde pendent omm§ 

gen«* 












438 



m m d& 



generis fila & funes, quos trahentes, retra- 
hentes, adducentes, &c. faltant, tripudianc, 
pede plaudunr, digitis concrepant, choreas 
ducunt, mimos agunt, geftus & ejusmodi 
ridicule effingunt* 

Alia demum Congregatio inftituirur ad 
locuftas vermesque extirpandos , propter^a 
apmpiru v. apmpirun appellara , ad hanc ac- 
cedences unusquisque afferc, intra olLimvel 
cantharum quot poteft vermes, fimiliaque: 
mox ex cinnamomo ingens conficicur ignis, 
in quern di&os vermes projiciunt : circtim 
ignem tripudiant turba puerorum , juvenes- 
que larvati, & centonibus pellibusque in- 
voluti: totoque illo tempore, quo fun£tio 
durat, nemini edere nee bibere liceu 

His addi poteft conventiculum , quod 
Cunqidn v fanta MARIA vocant : ob quas- 
dam canciones, in quibus deBeatiffimaVir- 
gine fit mentio , quod ab Hifpanis videtur 
originem traxifle* 

Maxima autem in his Coetibus, Congre- 
gationibus & Conventions folemnitas con- 
iiftit in largo & copiofo potu , qui ubi ceflat^ 
mox etiam ceflant reliqua , & unusquisque 
fuas vias abit* Raquicouau. 823. 

S3i- Locum alicujus obtinere, alterius 
vices gerere, perfonam agere, huelumlen. 
Vocare ? convocare, arceffere, tntnn. 783. 

Pro 



Wl 



Pro aliquo mittere , per alium arceflere, 
mtuvaln* MittQYQ,\egare>buerquelfyyevah2+ 
Micrere ad dicendum; pivaln. Eligo, deli- 
go 5 feligo, duUun. Munio , firmo, vallo, 
malaln, malaltun. In fummum evadere, 
obedientiam negare> nolle obtd\v^ buentun. 
Turhas facere, concitare, feditionem con- 
flare, clafficum canere , buentuln. Homo 
inepte gloriofus, fuimet laudator; minasin- 
anes \iifaTSybuentuun+ Copias comparare, 
milites cogere, contrahere,tfmimi/7ra. Con- 
juro j rebello , res novas rnoliri , tepefcun 84r. 
aucan. 683. Sub ferula, difciplina, £ub (ua 
poteftate habere, rutanien* Acietn in ho- 
ftem obvertere , adman. Inter (e jurganres, 
jurgio contendentes , rixantes feparare, hu- 
dantun > hudalbin. Peto , precor , rogo , im- 
ploro, precibus aliquid contendere, efflagi- 
tare, XifiXan. Urbem obfidere, obfidione 
cingere, obfeflam tenere , buaUman. 736. 
oUolft) oUoltun Aliquem ambire, circurn- 
dare, cingere, oUoln , olloltun-, huattman. 
Prsevaleo, fuperare, (uperiorem eife, jW//, 
tod pepiln* Vinco : hoftem acie vincere* 
pugna frangere, praelio fuperare, hoftium 
copias fundere, fugare, profligare, vi£to- 
riarn confequi, obdnere, ex holtibus repor- 
tare , won , xiopinn. Civitates everti , urbes, 
sedificia dirui, aedes, muros demoliri, di« 
fiurbari) exercuum fundi, profligari, toffy 

Vofh 



? '1i 



440 



^m^ 



UofUi Nafcenti , ferpen tique malo occurre- 
re, obviam ire y invalefcentem ignem & in 
te&a graflantem compefcere 3 comprimere, 
conatibus alicujus refiftere, obfiftere 5 catx\n> 
catxxtun. Ejicere, exturbare, expellere ali- 
quem domo , urbe , regno , utuventun. 
Lu&or , colluftor , Lu&auo , paleftra , lu£h , 
lu&ator , athleta, tantuun^ mxxtatun. Homi- 
nem dtfjtcere , deturbare , profternere , prae- 
cipitem in terram dare, tanmn , tanln > tan- 
tun , tantuln. Aliquem impellere , puUare , 
intrudere, exrrudere, tamlamcxm. Impel- 
lo , repello , rutea , rutentucun 5 roltati, ioltan* 
Labor , delabor ,pelcain> pkatam. Supplan- 
tare aliquem f pede fuppofito ad terram im- 
pellere ,. de jicere , cidpaitm. Subvenio,fuc- 
curro, fubfidio aut auxilto eflealicui,*/^/?». 
Succurri,adjuvari, incaQen. Velitor, prc- 
ludere ad pugnam,leviorem puguam com-, 
mittere, umtw. Periculum evitare , ne 
quid fiat providere , mudin. Jacio, lapide 
aliquem petere, lapidem in ilium mittere, 
iitufn. Volvere: verfare , circumagere, 
huipun Harpaftum .,. clavani capiti alicujus 
impingere, fntoncun, mtancxm 7S2. Aciem 
inftruere, miiites ordine ponere, difponere, j 
ex ordine collocate, elchtn^ ekonan* Am. 
tnum infundere, oratione faa ahquem con. 
firmare,languentem excitare, timidum ro- 
borare, jacentem erigere y yavulh. 7fz* 



Milites ad pugnam excitare, hortari, ira- 
pellere, nutcbaln. Incipio, exordior, ini- 
tium facere, ttitim* Invado 3 adorior, ag- 
gredior , leftun* 760. Praelium committere, 
figna conferre , marlus cum hcftc confere- 
re, concurrere, confligere, hueichan. In 
aliquem irruere, aliquem aggredi , naln* 
Aliud fuper aliud intromittere, tanma conn. 
Coliineo, collimo, quilitun. Explode, di- 
fplodo, topmn. 840. Arcum adducere, in- 
rendere, fagitram mittere, pirn. Infidias 
alicui parare, comparare, ftruere, moliri, 
machinari, tendere : infidiis aliquem peterc : 
appetere : infidior , pechunn. Expedirc 
viam, ut detur locus, ut a viadifcedanr,ab- 
fcedant , decedant, efficere, perrumpere> 
bueVtintiM) bueUitun, hueVdntcun Fugio, 
fugam arripere , capeflere, fe in fugam con- 
jicere, fogse fe mandare, commendare, fe 
(ugx v. in fugam dare, fuga fibi confulere, 
aufugere, nuUin. Fugo,^ in fugam agere> 
conjicere , lepumn. Separo, fejungo, fegre- 
go , abftraho , pcharynn , pchatyun, Sepa- 
ratum, disjun^turn, diffitum erte , pchaQn , 
pchaQcuv, Fatifco , deficio , defatigari , ur- 
cim. Quiefco, requiefco; ceffare ab ope- 
re; labore fuperfedeo, iwcutun. zz6. 8f6* 
Reficio, recreo, vires recipere, recuperare, 
yavutun. Caput fapide, virga leviter per- 
curere, contundere, tueion* Lancea per- 
E e cutere, 




44* *8fe.»*' 

cutere , confodere, huaiquitm* Pun&im 
ferire , percutere , gladio confodere, trans- 
verberare 5 dichon,glen. Solam cutim trans- 
figere^trajicere^transfodere, riviiln. Trans- 
fodio , trajicio ? transfigo , transverbero , ca- 
tctn* 6pf. Vulnero, faucio, caedo, ch%ar- 
cun* Ulaqueo, irretio, inne£lo,%//;^ Pel- 
lem i£tu detrahi, vulnerari, topon, tlrcuk. 
Strideo, quiquivcun* Ejulo : voces incon- 
ditas edere, huavun, Auxilior, opitulor, 
adjuvo , auxiiiuin , opem ferre, afferre, prae- 
ftare 7 fe adjurorem alicui praebere, exhibe- 
re, ab illo ftare, facere^ inanm> inarntim 
In medios hoftes irruere , irrumpere , in 
confertiffimos hoftes fe dare, immittere, 
6/u/k Praeceps ruo 3 xxt^xfnaun* Prsecipi- 
tern ago , utiifnaami* Me mitto praecipi- 
tern, ixtxxftcun. Praeceps intro, XLtufcomh 
Praeceps exeo , utuftipan* Expello, utuf en- 
tun. Protero , obtero , pefundo , conculco, 
globn^ quetadpm, Calco^ eonculco, pedi* 
bus obterere, proterere, glladmn^ tanman. 
Need? occido , obtrunco, perimo, intenmo, 
interficio, ' la$mn. Moripr, emorior; vita 
V. de vita decedere, e vita cedere,di(cede- 
re, excedere, migrare; obire^ vitam cum j 
morte commutare 3 mortem obire, extre- j 
mum vitae fpiritum edere, fpiritum DEO 
reddere, Ian Proftratus jacens , tanma y 
cbanma, Receptui canere , vmtmn , venten \ 

pin* 



^5^# 443 

pin* Alios aliis imponere , injicere, fan» 
.mattln* Capio : in fervitutem aligu.em re- 
digere, dare, tradere, adducere,abripere, 
tuchen , tavaicon. Conficere , finem afferre , 
deftruere> fublarum, fepultum , extinflum, 
deletum efle, abn , abln , namn , nammn. 
Caput hoftis lanceae, palo, perticee infigere, 
tlamculn. Exfio, appareo, huebn. Hoftes 
fundere , hoftiurn copias profligare > cunfta 
difturbare, disjicere, evertere, confundere, 
diffipare, teivixmn. Perdi, profligari, di£ 
fipari, teivun Aliud pro alio, quid pro 
quo Joqui, hueludnQun. Vigilo, invigilo, 
huanpen, huanpelen, Elabor^ evado, effugio, 
erumpo, evolo, imminenci periculo fe exi- 
mere, eripere, fubtrahere, montim. All- 
cujus poteftati, fervituti, imperio , difci- 
plinae (e fubducere, eximere, huenchen^ 
Pars, divifio, res divifa, nul Divido, di- 
finbuo^ partior, difpanior, dilargioriprae- 
darn, liberarn prsedam dividere, reiitun* 
Pars quae me conringir, reutu Plaufus,ao 
clamacio , vi£toria : pJaudere alicui > applau- 
dere, plaufum dare ? tribuere, yape piMin* 
7S2. Vi&ricia figna , nopinvoe gneL 

f%% Exeropla* Inez cam aucalmaputuuyei, 
quis in his terris res novas eft molitus? 

Inei tod toquiquei vachi mapu mo , quis eft 
bujus Province Gubernator, quis Uliprae- 
cipue praeeft? 

E e a To» 



444 



mw*m 



Toqui Qen, fum Caciquius, gefteralis ar- 
morum Praefeftus 3 Imperator, v 4 habeo Jm* 
peratorem* 

Riitaniebimimeli Vutan mapu, omncsac 
fingulae quatuor magnae , amplae , vaftaeque 
Provinciae tuam in rebus omnibus volunta- 
tem fequuntur , quidquid iilis in jungis > exe- 
quuntur , praeftant , executioni mandanr* 
tibi femper funt diftoaudientes: velletuum 
eft velte omnium ; illudque & pedibus & 
manibus obedientes obeunt* 

Lemtuniebi vitt mapu ta DIOS, Deus O. 
M 4 mundum univerlurn e fua voluntate ap* 
penfum tenet , & qiianro vult tempore con- 
fervat* 

Amxi mapu, anidei, cwnelei -> paiUalei ma» 
pu y aniin mapu tva , terra in iummo otip 
vivit, nullo bello turbatur , fumma pace 
fruitur* 

Anixmmapun pu Apo ta ni toquin He ve., 
officium , munus \ partes Gubernatorum funt 
pacem in terra procurare, comparare , com- 
paracam confervare, 

Huelu duQuquifaii , noli dicere aliud pro 
alio, die qua? & quomodo tibi funt difta. 

Cxxmelcan Qei ta in h^mabiel ta inpu cai- 
t\e , noftra intereft, re£ert,eft ere noftra, 
eft nobis utile, commodum j convenit,opor- 
tet, hoftes noftros a nobis occidi, interfici, 
peremi. 



■ill. 



Cume cona em ta mi chao , Pater tuus erat 
miles egregius, manu ftrenuus, fortis, ani* 
mofus. 

LilmeQeij eft animofqs, alacer 5 Fervidus, 
audens, irnpiger,impavidus. 

Mkpraimi, es numerus, nee non Fruges 
confumere natus* 

Miliapalmimi em / a Millapalumo es 3 ftas> 
facis* 

Tavilei nihuaiqui, Iancea mea jam haftae 
fax eft alligata , lanceam meam paratann 
prompram, in prornpru habeo. 

Huemci toquibiluta m duamhuelelai y prius 
deliberans, non facile in errorem labitur, 
iqcidit* defertur; bene praemunitus , raro 
vincitur* 

Plquituquilmihuenu movMieniiple^ in car* 
lum nee fagittam mittas, nee expuas* 

Ulimi ta mi cbuquel quine Huinca mo y zt- 
ma tua ex chalybe confe£la Hifpano vendi- 
difti; a tefunt vendita, venierunc, venum 
iverunt, ierunt, 

Cbucbi ta ni ad tva ta mi amxhue r hujus 
lories , hujus toracis Ferreae quid eft necefle 
ut apparent ^xterius , ne fit inverfa,autpras 
poftere collocetur. 

Tva partilhue ta ni vialoncoam^ en acina- 
cera, en gladium , enfem , quo hoftium fin~ 
dam , fcindam, metam capita. 

TubiQe ta mi huaiqui , haftam arripe* 



MM 

m 



Ec? 



VI* 




vibra ; gladlum exime , e vagina educito* 

Huaiquitueiu em, QUui tani huaiqui rume 7 
miferum fe fiibmitrentem , deditionem fa- 
cientern, manus dantem, herbam porrigen- 
tern hncea transfixit. 

Tofpai , hucusque audims eft tormento- 
rum boatus, fragor, ftrepkus 

Unomen ta ni chQarciiQemom 5 redeo , re- 
verter faucius j vulneratus > vulnenbus af- 
fe£tus* 

Mivxx coni ! quot plagas numeras, quot 
vuloera accepiftl 267. 296* 

Nal quinemitamatubi) laQmeiu, primo 
iftu, vulnere, mox in primo aggreflu vi- 
tam ipfi ademit , animam extorfit,fiiorte il- 
ium affecit, de medio fuftulit* 

Ciilatu mo tananaid , tertio vulnere , i&u 
concidit, proftratus eft. 

JES U Cbrifto utuntubi ia ni mollbx\n,lai 
cat cruz men inchin ni via , jEbUS Chriftus 
pro falute noftra & fanguinem copiofiffime 
effudit, & in cruce mortuus e(h 

ChQavcxxhh hueluquemaila^mtubiv, ch$ar- 
cubi > ina laQtntubi, non (olum plaga feci ip- 
fa morte ilium affeeit , mulfis ilium vulne* 
ribus affeflum evivis ejecit, vita privavit* 

A pu huentu , Apu hum ! yavulumn , ya- 
vulumn I adefte animis, ftate animis virij 
quam unusquisque fit forti animo & excel- 
lent! praeditus > hie patefaeiat oportet. : 



^m^ 



447 



ViU dime conn inchxi^ conftanti ammo, 
eredk>que fumus; farisammihabemus,prae- 
fens nobis eft animus ; prsefenti , confirmaro 
animo , quae Dei benignitas efl^ fumus* 

Adocbi) fifte, fifte gradum, expe£ta in* 
quam. 

DeutuQe , tva ta mi'laQtnQealy cave, oc- 
cideris* 

Nal ta neculge, fuge, fugam arripe 3 cur- 
re , vola, velociter, 

Quidu ta ni allvidmaun moyavuduam men, 
hax: parior telis vulnera fadta rneis* 

Ta mi laQmnobkim ula-> v.tamilaVpnno» 
uyen ula, v. ta mi laQmnobielula, duchetubi- 
mi , antequam ilium occideres, pugioneip- 
fum transfodiftu 

Leu qnimn ta mi lauyeabuel , bueicbamebuU 
tni> certo fcio te fi in prseliura defcendifFes, 
occidendum fuifle. 

AUcubin fa mi laQmabubiel ta mi caine, 
buaiqui niebulmi^ audivi hoftem tuum a te 
perimendum fuiffe , fi lancea fuifTes inftru&us 

Miitatitiu pienu , me laceffivit , provoca* 
vir; mihi dixit: lu&emur* 

Vau mo hueichawxi) hie nobis pugnan- 
dum v dimicandum , praelio decertandunrh 

Vau meulaqueam cbei , noqueam cbe mai 9 
hie aut vincendum aut moriendum* 

Quifte Huinca eona aldu cume hueicbaca- 
voe Qelu } aldxxn recbe latgmbi 7 quidam miles 
Ee 4 Hifpa- 



448 



^m^ 



Hifpanus pugil egregius, ac fummis viribus 
dimicans Indos quam plurimos de medio 
fuftulit. 

Cupatun ta ni hueichamom y ex praelioad- 
fum , redeo ex pugna* 

Acutun ta ni laQmmobium , paulo ante 
illos interfeci. 

Epu buentn laQmbin > vei ni cupatun , 
adfum, fum redux poftquatn duobus vitam 
ademi; necem attuli, hujus ufuram lucis 
eripuu 

LaQtnuiQu, alter alteram occidit, uter- 
qucab altero occifus eft , mutuis vulneribus 
conciderunt. 

La$munohi$e , quid tardas miferum oo 
cidere; quantocyus ilium & vita & fummis 
doloribus exue. 

LaQmmavicheny decern mifi ad inferos. 

LaQntlbin ta m coni , hujus mulieris fi- 
lium interemi. 

Ta Xii laQmmaeteu ta ni pent em ! homi- 
cida , parricida , interfe&or mei fratris. 

Eimi mi laQmmom v+ mi laQmmobium v+ 
mi laQtnuyen mo v. mi laQmuyewn v. eimi 
latgmbimi ta mi quempu; quimlai ta mi cibao. 
inrerfecifti Levirurti tuum infcio patre tuo^ 

Eimi ml laQmQebum v. laQmQeabud mo 
v. lagmQeabum v* mt laQmQeabuel mo y acui 
ta mi maUe, tibi jam jam oecidendo Patruus 
opemattultt* 

DIOS 



mw*m> 



442 



DIOS ta mi aiueteu ta ml montuuyen % 
DEO in accepris refer te evafifle , evafifti 
divinitus 

Mi laQmhiel mo p; mi cupa laQmabium v. 
laQmduamaimi ta mi caine^ nullimi, hoftem 
jam jam occi(urus r arripuifti fugam, 

Mi laQmduamQebuel mo v. mi laQmduam- 
Qebun ma, montuimi , jam jam occidendus 
elapfus es. 

Huera montulchelaiy vix fe fuosque immi- 
nent periculoexemit, eripuit, fubtraxit. 

Ta ni cayu Reche conaQen mo, melimichu 
cutipai , ex fex militibus Indis quatuor fe 
fuga? mandarunt. 

Huera montui ^ vix v, segre fibi fugacon- 
fuluic 

Eimi nuUquiiauimi v. mi nullquiiaumomv. 
mi XiuUquiieum ; aldixn miticmaubui ta impe- 
rii, quando tu fugam eapeffivifli, tuusfra- 
ter jam dudum fe in fugam conjecerat* 

Xloquilmi, cuwhin Qei puleuvu, noli flu- 
vium trajicere; adeft fubmergendi pericu- 
lum* 

Relihue montun, ka m me videtis, (urn 
elapfiis. 

RequiduQen , cbe Qehuenolu \ fum unicus 
& fblus, nemo fupereft* 

Tavicupalcheam, caprivos afferunr vincu- 
lis onuftos , oneracos , conftriftos, 
XlQvdi kdau, datubilmi, labor omnia viq* 



m? *%& pi d& 

cit: fortitudine & conftantia obtinetur Vi- 
ctoria. 498- 499- joo* 48 3. 484. 486. 
136 f37< 538. 

534. CAPUT VI. Sciential 
MEDICINA* 

Medicina, ars medica; rnedicamenmm, 
pharmacum, medicina , rernedium: euro, 
medeor, roedicor, medicinam facere, ad- 
hibere, medicas rnanus admovere^ aegrum 
ianare, morbos pellere* ampin. Medicus, 
ampin cmnan : machi 77 1- iEgrotus, ae- 
ger, ianguidus, morbus, aegritudo, advert, 
incommoda valerudo, dolor, miferatio, cu* 
tan, In morburn incidere, delabi;morbo 
c'orripi , tentari, teneri, a*grotare, langue- • 
re,-aegro corpore efTe, cutann. Hujus ho- 
minis mifereor, me miferet ; miferatip me 
tenet, moveor mifericordia, cutannien, A£- 
fligor, angor; anxio arrimo efle; doloreaf- 
fici , cntanduamn. Laffitudo > fatigatio > de- 
fatigatio, languor , damnum emergens, en* 
tancaun. PJaga , vulnus 3 chQarctm , UoL Ul- 
cus, Uoi , lampa. Struma , ierofulse , pafpiU 
m Scabies, pim Achores, tinea capitis, 
manantia capitis ulcera, phL Impetigo, 
albue pint. Panus , mail Ejus rad ix , lco> 
Panus inguinis , codin. Papula? rubentes, 
char am. Vitiligo > qiielpu. Lues venerea , 
chima. Lepra, Mm Sacer ignis, eryfipe- 

las, 



^ m <# 



4n 



las, Ibfluf. Tuber, contufio, huincxih 
Vari , iubtiles tumores , colcbau cut an. Tu- 
mor , ruber ,.infiatio , tie , ^o/\ Turneo, tur- 
geG : tufniduro, turgidum , infiatum , tume- 
r a£lu m effe , ponchn , ponchxm , ponqidn^ pom* 
Laedi, decrimenrum pan, attvitn* Sibi ipfi 
:>beffe, fibi obftare, fibi injuriuoi effe, ipfe 
] i obeft, fuam ipfe caufam prodir, aUvitUn y 
xlhxxlun. Offa luxari, vllQodon, iilQorcm> 
'melgirn. Frangi, infringi, confringi, tovon* 
-Iernia , ramex, enterocele , pabua. Ent©- 
•ocelicum, herniofum effe , hernia affici, 
wbuan , pahnatun. Herniarum medicus , 
jui enreroceles fecat , pahua camaih Se- 
ili.o, fciffio, fciffura, ciina* Contrahi, co» 
nflari, txxcon. Obdormire, obdormifcere, 
foUimxm> Nervorum rigor, comufnn. 70S. 
)iffolutum, fubacium, concufum cff^aten, 
uhnedun. Laedi, elidi, laefum, luxatum , 
lebilitatum effe , uulQorciin , cxdmedun. 
fundi, quati, tolencun. Caput ad forni- 
:em qffendere , toQmnfi. Alapa, colaphus, 
witafcm* Sanguinis fluxus per nares ; fan- 
rjuinem per nares emittere, huauiwu Pul- 
erem, pulvifculum in oculos incrare, tit- 
amn> Intra carnem haerere, diciifclen. Cal- 
Lim,callo(i pedes, coni namun* Callis v„ 
alio yexari, laborare,^gm«;;. Pedemali- 
ui rei infigere, re infixa torqueri, yiicaf- 
im. Calcarc fpinadi > pedem fpina offendi, 

reaftup, 



02 



^&^d^ 



reafcim* Offe > lacarun , canafcun* A rdor> 
nirnius calor , alxxlun* Prurigo , pruritus , 
iimircim, Jformicare, UinUrnm ", Exulcera- 
re , vulnus intumefcere , /og/og^ Garigrae- 
na: cancro occupan, hlodcun* Mors vio- 
lenta, immature, improvifa , repentina , ca- 
ru «; ^Wu /#/;♦ 

5-35-. Mali humo^es, hnedanca. Male fe 
habere , tlbun , chlbnn. Offa dolere , r#u/z- 
ru#* Dolor capitis, loncocuian* No£lem, 
quam longa eft , infomnem ducere, pepi 
umautulan. Cephalaea laborare , cutanloncon. 
Venenum, virus, vunapue, 688* Queror, 
conqueror 3 lamentor , queftus edere,cieref 
querelas jacere 5 effundere, querimonias ja- 
£hre, etncurz, etntun. Frigore ex fudore 
torpeo , fudore madentem frigus invafit, fu- 
dans frigore fubito correptus fum , conuten. 
Frigus , itten. Frigida tempeftas eft , iiten 
Qei; Fngus ingruit, cxxpa iiten QeL Fri- 
geo,algeo, frigidum, algidumeffe, utet*en. 
Frigoreconcun, tremere, t\xntunc\xn\ Hor- 
ror, rigor, tancbifiy yancbin. Febris: in- i 
. ceffit ilium febris, febri correptus eft» in | 
febrim incidic, alincim. Morbus tabificcs, 
febris aeftuaos , peftilens , chavon , chavolon* 
eon, Pervigil, infomnis , totam no&em 
pervigilavi, no&em totam infomnern duxi, 
tepelm* Experreftus omnino : vigilasne 1 

' % ex- 






experreausne es, tepden: leli. Experre- 
&um efle, immotis oculis intueri, atrente 
afpicere, oculos in aliquo defigere, lelin, 
lelilen. Deficio, fatifco, aduircm, nQn. 
Delirojdefipio, culpemn. Deliramemum, 
delirium , c ulpem. In ipfa infirmitate amens, 
demens, deiipiens, infaniens, puah Inte- 
ftina corrupta, alt a pu anca , Defatigari, 
arm, Linqui animo ; deliquium animi 
pari, tanaporumepran.: nrgn. Apoplexia; 
fulmine apople£tico tangi, uchimn. Pa- 
pulae, peftis,/w«. S07. 'Pcftilenria afficere, 
pertem afFerre, diffundere, importare, pi- 
rutucan. Pefte infici , peftilens, corruptus, 
tabidus , phan ,pirutun. Concuti , contre- 
mere, timore perterricus contremuit , to* 
mircxm. Serpo , ferpit quotidie malum, 
longe lateque diffunditur , latius opinione 
difleminatum crefcit in dies, multasqueoc- 
cupat Provincias, pxxdn. Febris heftica, 
hedica febri labord, tabefco, anciiquen. 
Aqua intercus, hydropifis, hydrops ; efle 
hydropicum; aqua intercute iaborare,*o»- 
quin man. Vertiginem patior, verrigine 
affieior, corripior, uym. Gravedo, cory. 
za,rheuma, catharrus, defhllatio , v. diftil- 
lano. defluxio,r/<?, rule, Deftillatione la- 
borare, rlen. Dolor dentium, ute,pirucu- 
tan. Ophthalmia, ocularia aegrirudo, choh 
Fauces ficcas habere, acbinm. Raucefco, 

raucus 



4f4 



*%hWid& 



raucus fio , tafpeln , cbqfpeln* Singultus, ve- 
hementius aliquid appetere , huitorcun. 
SufFocor , fpiritum intercludi , ni\tupeln y tu~ 
vu7i. Tuffis, tuffioj tvonn , eonn> eoxxcun^ 
vonuan. Verulas tuffire, tuluiu Anhela- 
tio, refpirandi facultare v* difficultate labo- 
rare: fufpiriofum , aftmaticum effe, anhela- 
tovy mri?iy pepi neyxxbudan. Cor palpitare, 
teftefn-) teftefciin. Acricer dolor verminat : 
aeiluat, fevix, urit , morfus doloris acres ; cot 
affeftione seftuat , vehement-ius, palpi rat,tor- 
dis palpitatio vehernens, tUirn>> capifcun^ 
bulla huitan. Suppreffio no&urna , incubc. 
cms ; incubus, nxxque^en , tepeun 838* Pleu- 
rifis , cachan , cadi cutan. Vomica, apolte- 
ma j fuppuratio , abiczffu$)pav>paf. Rum- 
pi 5 pqfn. Rumpere > aperire , pafin, papmn, 
Dylpepfia, crudiras , poipoi. Cruditare. ex 
cibi inremperantia laborare , poipoin. Ichi- 
as> ichiacus dolor , coxendicis morbus; t 
coxis laborare 7 luQlIin. Diarrhaea, alvi pro- 
fluvium , veneris nuxus, proiuvies y crndmn } 
citUuin. Ex diarrhea languere, fluxu ven- 
tns laborare, cuUuinn. Dy&mheria, caicbu 
moffoiw. Stranguria > ftiilicidium , clmd- 
cxxnn. Lorii retenrio , fuppreffio, $bbuiU< 
iten. Sulla , Iffllare, cbiidcun. Pedibus de^ 
biiis, pedibus debilitari ; debilem fieri, tnofm 
cbocon. Morbus caducus , cutanpiuquen* 
Caloire nimio aettuare, languere, folvi, di 

ficere 3 






m*mm 



4SS 



ficere , enumlen. Morbi genus, unde naf. 
citur prope jecur membrana csrulea coftis 
anexa , putantque effe veneficium 3 Uimen 



fl6. Cuvo , medeov i aijipimnap. Medi- 
cina > lahuen , ampin lahuen. Partes vitales , 
quae corruptee v* quarum corruptio mortem 
generat , eft caufa mortis , labue. Machios 
medicinam adhibere , macbitan. Sugere, 
idun Illorum geftus, gefticulationes, &c 
chimin* 71s. 77L Congregatio de procu- 
randa Infirmorum falute 3 tafmaius3U Her- 
bas torrere, ad ignem calefacere, cunafcxxn. 
Apprehendo e* g, pedem, compono, luo 
locoreftituo, colloco, pono,ligo, e* g. os 
luxatum, Qtarn, Qtarcun. Acum velfirni- 
le quid, carni ad inde aliquid extrahendum 
immittere , mayain , mayaintun Dirigo : 
lit quid re&e & fuo loco modoque confi- 
flat j ftet , manear, efficere , rifoknon , nxxtamn. 
Oculos fanare , Qehuenn Vornicas , apolte- 
mata ,&c, maturari, maturefcere, mitefcere, 
avun. Vornicas, apoftemara ? &c. aperire > 
rupeth Venae autarteriae pulfus, bxm x neixxn. 
Pharmaco cathartico noxios humores ejice- 
re, falubri potione corpus eiuejtf» fi&imhtr 
buenn, pixUn 817* Medicinam ad vomen- 
3um, vomitandum, ftomachum purgandum 
Simere, QX€\xn y wcittun> Vomere, vapin ¥ 

Nau- 



4f£ 



*%h® c#> 



Naufea, nifus vomentis ex graviodore,aut 
languenris ftomachi faftidio , Yapiduamn y 
cuparapith Viftus parfinionia , ubi modus 
a medico praefcriptus: cibo uti moderate, 
modum in victu tenere , a praefcripta vi£tus 
ratione non difcedere > atthuemtun. Venam 
incidere , fecarc , fangumem venis detrahe- 
re, minuere, fanguinem ex brachio mitte- 
re , Qictm , moUvxxtun , malintun* 773. Cly« 
fter , clyftere ventrem purgare , abluere, 
Qnomn , nautun. Clyfter , pucuchii. Tu- 
bus , tubulus, internodium, pilco. Scarifi- 
ca, cutim leviter incidere, Mean. Mano 
fuaviter percurrere, mollire, complanare 
ilurin. Sudo , exfudo , exudo , defudo , fu- 
doremadere, fudorem emittere, arofcun* 
Sudorem elicere, hypocauftis uti , avofcaln. 
Gperari : ut exeat efficere , tipahu Phil- 
trufn, poculum aniatorium, aixxlknochi la- 
huen. Offam illi venenatam obtulit, qua 
extinftus eft ? mlunmam Pus, tabes, fanies, 
tar. Putrefco, tabefco , tabeo . contabefco, 
tarn , tarpen. 

737, Meliufculefe habere , paulatim con- 
valefcere, dolorem leniri, mitigari , levari , 
extenuari, minui, remitters >Ilaumun,c(ime-\ 
netun: vemletun, pichi vemlen. Detume- 
ico, namutun. Nondum obdufta eft cica- 
trix, nondum vulnus cicatneemduxit^non- 

durn 



dum cutem obduxit, taftun, taftulau Non 
optime fane valet, incommode, parumex 
fententia, uti heri Scnudius tertius, vemlen. 
Male yalere , laborare adverfa, incornmoda, 
infelici, parum profpera valetudine, bue- 
rakn. Omen, fignum adefle morris, cala- 
mitaris, oftenta videri , dari praefagium,de- 
nuntiarionem, divinationem , praediflionem, 
perimolquen^ huelequen. Pe&us fbnare, ca- 
mvcxxn. Fauces obftrui , fonirum reddere , 
edere, conculun, Animam agere, morti 
propinquum, in extremo vita? con ftitu turn 
effe, moribundum jacere, moriturus, ex- 
ternum vitae fpiritum edirurus, ladnamn* 
Morienti, monbundo , animam agenti pie 
fubvenire, in extremo vita? periculo, certa* 
mine, confli&u falutarem illi opem ferre, 
extremum morienris fpiritum piis adhorta- 
tionibus, precibus, orationibus jaculatoriis 
excipere, comitarij 0/7/2? iau\n,yavuduamln % 
yavxxln laialu. Non refpirare amplius , fpi- 
ritum , animam, refpirationem, halitum , 
anhelitum ceflare, aflum, peraftum; finita 
vi tae fcena eft , tefn , tftu Morior , emorior, 
vita v. de vita decedere, e vita cedere, dif- 
cedere, excedere , migrare , obire, vitam 
cum morre commntare, mortem obire, ex- 
tremum vitae fpiritum edere, fpiritum Deo 
reddere^ finern vivendi facere Ian. 7S?, ab~ 
li\\uen?t> alhuen. 618. Mortem afferre, 
F f morte 



m 



%^* 



fnorte sfficere , lain , lalcan. Teftari , tefta* 
rnenrum coo4er€j ch0n, chalitim. 696. 
Parrem , marrem v 4 alium confanguineurn 
mori alicui , lalcan , laeln , laieln. Conjuge 
orbari, viudari maritum lantun: uxorem, 
Unpen. Viduus, lantn. Vidua, lanpejan- 
pen , lanpeL Video mori , pelan, Dehin- 
<£tus, mornaus, qui exceffit e vita; qui vita 
fun&us eft, la y alhue. Mors, obitus, in- 
teritus,- vitae exitus, occafus, exceffus, fu- 
premus dies hominis , Ian , laial Mors re- 
pentina , abruptae vitae extrus , arol Ian. 
Caedes, nex, cam Ian. Cadaver aperire, 
utfolenttid videndum, quo veneficio auc 
veneno fuerit mortuus, cpon. Caufa, ur 
aiunt, immediara cujuscunque infirmiratis 
& cujusvis obitus , buecubu. 738*plquihmcti~ 
lu< 8o9. Locus , quo aiunr omnium animas 
port obitum migrare, carculafquen > Jj«ff- 
ehenmaihue 734. Anus feu vetula, quae eo 
mortuorum animas inftar Charontis perdu- 
cit y templcabue. 83?. Speflrum , larva , am, 
ancv&mallwft-i anchixlamuen* Manes, am 
anchidamuen. Cadaver ferali linteo invol- 
vere. Undone infuereadfepukuram,*7^##* 
Emortuale lineum , indufium funebre, fe« 
rale amiculum, cimmn , cxxlmun. Aliquid 
moveri, audiri; crepare, tumulrum* itre- 
pirum, ftridorem , fragorem , fremitum, mu- 
gitucn excirari, audio? tevn* Crepo, ere- 

pito; 









pito> ftrepitum edo, crepat a rergo fbnus, 

tepmfh Coententerium , piMil 723. Se* 
pulchrum , farcophagus, fepulrura, tumulus, 
eltun. 723. Sandapila, feretrum, tetrapho- 
rum j pittaaL 11-lam cdnficere , portare , pi 
Jiuaitun. Sepelio, humo, tumuie : corpus 
terra condere , humo inje&a contegere, 
terrae mandare, rgtffo* Adhuc infepultus 
jacet, communisque matris beneficio exdu- 
ius, rgafQelai. Vefpi]Io,libitinarius, rQal- 
voe. Putrefco , tabeo : exedi , confici , con* 
tabcfcere ,vunan. 688. Pul vis , tuvur. la 
pulverem reverti , tuvxxrn. In demortui for- 
tunas jure haer.editario venire, fuccedere, 
haeredem efle bonorurn alicujus , eUcuntun* 
HaztQdms > eleteullin , elcun > elrupuel cuUrn. 
Teftamemum rumpere, irritum faeere,po. 
teftatem alicui abrogare, abrogare legem v. 
legi , unodmnW) unolduamn 696. Appa- 
reo, appantio, vifio: Angeli fpecies mihi 
obje&a fuic, oblata, vi&\ oftenfa, peQen, 
peQetun , pevalun. Baeres, tavcullinlu. 

f 38- Exempla. Cbumlei cutan ? seger % 
qui veJ ur valet; quanam valetudine ell? 

Petu vemkcai, non fatis refte , non op- 
time fane; Cms ad versa adhuc, eadem qua 
onus. - 

Tdnalehuecai) adhuc decumbit, 
Quim antix auididehnm , toto die fui Tolus 
Ff a y& f 










Fill anca cutani, totum corpus mihi do* 
let, doloribus opprimitur , torquetur, cru- 
ciarur: morfus 5 ftimuli, aculei dolorum me 
undique premunt, lacerant , laracinant > fati- 
gant , atque ita pungunt, ut refpirare non 
finanr. 

Virciilei ta ni namun-, pedes habeo frigi- 
dos, gelidos. 

Arti tani anca, nimio ardore langueo, 
folvor, fatifco. 

Quine ciiyen tanalehuen , menfe integro 
continuo in lecto decumbo, allidue,perpe- 
tuo, continenter, jugiter, ufque le£to af* 
fixus fum* 

Renmai ta m cutan , perfeverar adverfa 
valetudo , ae femper eodem infelici ftatu 
permaner. 

Cauchui ta ni cutan , morbus ingravefcir, 
augetun 

\\Qechi cutani , gravi & periculofo mor- 
bo iaborat, tenetur, afficitur, urgetur, af- 
fli&atur, premitur, opprimitur , gravi mor- 
bo decumbit, jacet omnium judicio defpe- 
ratus* 

MoQen moQequeit') vix, aegre vitam rraho* 

Apelpebun, apelpapebun ta ni laiabuel>v\x 
non (urn mortuus, in magno vitae periculo 
difcrimineque (urn verfatus, in magnum vi» 
tse difcrimen adduftus fuu 

Laiai pi ampin caman^ medicus dixit IU 
lum monturum. Ujui 



'%k^d& 



4«i 



Uyui ta ni lonco, vertiginem paflusfum. 

Pitu tipanman , fcabie afficior* 

Cutanilonco , catanhncon , caput mihi dolet. 

Ta mi cbQarcumobium cutu y tanalebuecai , 
ex quo vulnus illi inflixifti , e le£lo non 
iurrgxit* 

Lai ni am , ufum manus amifi. 

Lai ni queuxxti) eft mums , loquelam ami- 
fir, 

Tamiei , tari,tarpei, puseft,faniefcatet* 

■CbumQecbi, cbumulu allvuliii, qua ratio- 
ne fut iaefiis, damnum paflus. 

Cad cakbxxnmollbitfimai •> nimia dyfenthe- 
ria laborar, 

Caucbu mollvunmai 5 nimium fanguinis 
profluir, ermttit. 

Tva ta ni epntun ta Qicun 5 jam fecunda 
vice vena mihi mciditur. 

Peknouqucbin ta nitaiaU me moriturum 
-arbitror, ad vitae exitum voeor. 

Aldii cxxmelu tva ; aldxxn camelcan Qei, val- 
de corrducit j oppido prodeft, eft optimum 
remedium. 

LllbuemtuQe cbaditu Hon ta mi cat an na- 
mun mo , ut articulari morbo non tarn gra- 
viter labores, ur podagrae doloribus minus 
crucieris , a carne falita tibi abitinendum 
,efle fcuis 

Ullhuemtun mo tipacutanmaquei ta cbe y 
tecnperancia & abftinentia eft optimum Me- 
F f 3 dicus, 









4^2 



d^ 



dicus : adverfus morbos nihil abftinentia u- 
tiliu9. 

Tva ta t\i laiam , hoc rnihi mortem affe- 
rer; caufa mortis eritv 

Laian em/pii, dixit fe non longe abefle 
a funere, moriendi ternpus jam inftafe. 

FamQechi udaqueimi hiera lan / ficcine 
iepar»s <*nrara mors? 

Muchai vemQei ta ni unon eVLa que dQu , 
fortuoa nihil inconftantius, hodie mihieras 
tibi : omnia fumt hominum tenui pendentia 
filo , excepris caligis , quas mihi fune ligo* 

Muchai vemQei uxton > conftans rerum in» 
conttantia* 

Quitle cuu Xii cht$arcu$emom v* nicht£ar- 
chgeuyeum v ni chQarcut$euyenmo -, v.quine 
cuu cbQavcuQeuyei , vill anca cutani 5 una 
manu infirma torum infirmatur corpus : u* 
num membrum quando dolet > totum cor- 
pus condoles 

Qamnopraqueft aculi ta lan * parvum erra- 
tum nan raro mortem attulif, quotusquis- 
que tantum femel eft lapfus> at furrexit nun- 
quam. 

Hutrahi.) male habet. 

Picbun Uaumui) fe habet paulo melius- 
cule 

Anxxlecai) convalefcit, e morbo recrea- 
tur; fit indies valentior. 

Tifai UpunmO) jam valet, convaluit, vi 

res 






%i+& 



4^3 



res colfegit y recepit, confirmatus a morbo eft* 

Prai cabiieVLuy valet jam uc folebat, pugU 
lice , athletice. 

DIOS pile-, Deo volente, annuente, fa- 
vente,(i Superis placer* 

DIOS cumeQelu elutueneu ta ni moQeal , 
Deus O M met mifercus mihi priftinam va- 
letudinem reftituit. 

Acid piruy incbe mlelan va meu, tempore 
pedis, quando graffabatur pcttis , peftilens 
aer omnia infeftabat, egonon aderam,eram 
abfens* 

Laiabuipitlen v. piam\ pimtubuli , me me- 
riturum finite aiunt, ii papulis fuiflem cor- 
reptus f 

Lan aixxfobi tache, qui mori velit vix in* 
venies* 

Quine tipantumle tria 7 laimmi } pv\mqunm 
annus effluxerit, vitam cum morte commu> 
tabis* 

Deutitmn , pelolemn > aldii diQelelai ta mn 
laial) vigilate & orate, quia mors appro- 
pinquat, prope eft 

Ladciipinquei > laiaimi ni pibium y quando 
ilium monui , morreiB non longe abefle^ 
magna triftitia eft affe£tus , animum mcero- 
ri dedit* 

LavemQeij mortuum yultu & cpjore re» 
fert. 

Neyuquehi rume , ne refpim quidem, 



F.f 4 



nul 






• 



4^4 



^&^^ 



nullus in eo fentitur anhelitus, nulla refpi- 
ratio 

LaJuami , animam agit , angoribus po- 
ftremis afficitur , sffii&atur , animus a corps* 
ris complexu diVellirur* 

Pehilaiabun ta ni chao / Patrem redden* 
tern Deo fpirituro non videam* 

Rupalpi antu, diem fuum obiit, exceflit 
e vita, animam efflavit, egic; occidit, obiit, 
Vitam finivit, rerminavit, mortalitatem ex- 
plevir, corporis vinculis exfolutus eft, fta- 
oium vitae decurrit, vitae fabulam peregit, 
faro< fundus eft, ceffit e vita* 

LaipiQei , dicitiir obiifle* 

nam , occidit, periit, interiit* 

Ta ni laicxm mo v* ta ni ladcuel mo ta ni 
ehao ta ni Ian mo lai , adeo commotus eft , 
adeo aegre molefteque tulit mortem fui pa- 
tris, ut & ipfe haud diu poll mortem obie- 
rit. 

Ta in coniQen quine tecan rume pulelai ta 
in eltun mo, vitae humanaeonens ab occaiu 
vix paffu diftat. 

Aiehw v. aiebulu v. petu aiebulu lai , mor- 
tem rifii excepit, vitam concemnens mor- 
tem ridendam putavit , ridens, rifufti edens, 
folutus in rifum mortejn amplexus eft* 

Rupa rupaum acupe&M Ian , ferius aut ci- 
tins metam properamus ad unam : ferius 
aut citius mors fua quemque manet* 

La 



mmm 



^Si^ 



#* 



La $en, habeo fepeliendum , fepulturae 
mandandum* 

Lalcanu x\i vucba emf me miferam J ma- 
xkus mihi morte fublarus eft. 

Cache ta ni la Qiimatuabun \ ergone ex 
ignon homiiiis morte in tanrum lu&urn in- 
ciderem , tarn magnum dolorem haurirem 5 
in rali mcerore & Jacrymis jacerem. 

Ca mel lai> anno elapfo obiit. 

Mu camel lai, multis abhinc annis mor- 
tuus, extin&us eft* 

Cbao ni lan mo v. ni laum , buela conqiiei 
ta votm^ nullum oranino malum eft, quod 
■alicui non profit : Patri filius fuccedit* 

Chao tii lamomv ni lauyeum y votum nua- 
tui> Pater ad rumulum, filius adcumulum, 
genitor ad /acrophagum , gnatus ad oenopo 
lium* 

Lale cbao, votm bueletauaiv. tavaitaxii 
cuttw, morruo patre filius eft haeres, 

EUcuntubin vacbi cxxUin ta \\i chao mo , 
banc rem mi hi pater teftamento reliquit* 

Aldxm cuVdn eUcuntuU ta nipu vatm va- 
chi ulmen , pradives ifte fuis filiis opes am- 
pliftirnas, amplam rem ftmiliarem r multarn 
& lautam fupelleftilem 3 poft obitum fuum 
reliquit, reftamento iegavir. 

Iglefia ni elQeal mo rQalQeam? volo ut 
meum corpus terrae mandetur ubi templum 
3ft aedificandum , conftruenda aedes facra. 
Ff f Ta 






4&6 



^fo^d^ 



Ta ni laQmumom mo , rgalQequelai in Tgle* 
fia mo , quia ie ipfe occidit , libi ipfi viO- 
lentasmanus intulit, attulit; quod ipfe fibi 
mortem confciverit, fepultura ecclefiaftica 
noti gaudet, caret, privatum 

CrufQetui, illico evanuit, ex eonfpe&u 
fe proripuit , ex oculis evolavit* 

Duamtuquelaiaimi ta mi mleam deutna Id- 
mi , piquet bueva que cbe<> perverli homines 
ad excludeiidam mortis omnibus & fingulis 
fernper imminentis memoriam dicere afro- 
lent: quid fit futurum eras, fugequaerere ; 
Tu vero Le£lor benevole memor noviflimo- 
rum fac ea, qua? moriens fa£la fuifle voles. 

Am Qelur Qei ca mogen , fupt aliquid ma- 
nes, Lethum non omnia finit. 

6if* r rify sis* 

H9* Aftronomia. 
Dk$>/mtu. MenCi$>cuyen. Armwjipanta. 
Ver , vernum tempus, peiin > peul , pexxt£en y 
pern cixyen ica 803 -/Eftas, adtivum tern- 
pus, u\\can\ uucan antu % ant\\ chyen ica 847+ 
Autumnus, hud\\%.736. Hyems, hyber- 
num tempus , puquem. Hyemem effe , pu- 
quetmu Hyemo, hyberno: in hyberna di- 
mifius fum, hyemem tranfeo, puquemman* 
Iiluceo, illucefco ,• lucefcit ; aurora , matuta , 
prima luce, fummo ma®e,diluculo: iliucen- 
te aurora> albefcente die, ape uni> mmi 

mm* 



4Mt-# 



4S7 



uhn. 848. Dies appetit, lux adeft,|fol exo- 
ritur, affulget, apparet, adventat die& «u##, 
uunman. 848* Exorienre fole , ad folis or- 
turn, denmaunu Sol oritur, exorimr, /*- 
/wi antii, multo mane, valde mane, ante 
primam lucern, pulibuen >-mu Hbuen-> alditn li- 
kueiu Mane, diluculo, hue lihuen* Cras 
inane , lihuen. Intervallum inter nonam & 
undecimam , malcu. Circa meridiem , ape 
ragi antii, Meridies, ra$i antxx. Tempus 
pomeridianum: jamfol vergicin vefperum, 
jam inclinat, jamflexuseft in vefperum dies, 
clixn antu. Vefper , vefperus , vefpera , ve- 
fpertinum tempus: vefperiyvefpere, vefper- 
tino tempore, flexo in vefperum die>tavuia. 
Ad vefperum , ad vefperam , vagi tavnia, 
Vefperafcit , advefperafcit , petu devxipralei 
awn, ape coni a?it\i> Occidente fole, ad (b- 
li$ occafum , tjuiZ antxx. Sol oecidit , cent 
antxx , buaicbif aniU. Irnminenre jam nodte, 
praecipiti jam die, dubia luce, fubcrepufcu- 
lum , gfantu , Qufyuen antu. Advefperaf- 
cit: nox appetit, ingruit, adventat, knmi- 
net , Qufqiietm, nufquenn. 728* Obfcuritas, 
tertebrae, caligo, tenebras ofFundere, obdu-t 
cere, no&em caliginem afferre^ dumiticlen> 
Qtantu. Nox fubluftris, fulgente luna & 
iideribusilluftris,*obfcura, caliginofa, dm- 
menistenebrisatrior ,/>##♦ Imminentejam 
no£te, picbi pun* Paulo ante mediam no*. 

£km> 






4^8 



3*5#^ 



£tem , no&e concubia , muna pun. Media 
no£te:ad mediam no£tem> intempefta no- 
£le, cum filentium tenerent omnia, & nox 
in fuo curfu medium iter haberet, innodlis 
meditullio, raQi pun. De media no&e, de 
tenia vigilia , aldun pun: Ultima no&is vi- 
gilia , ape uuni, Hoc no&is, vanten pun. 
Hac hora , vamel anth.. Oaritas , liuhucn* 
CJarum efle, liitbuenn. 

f 40, Cum , quum , quando , quotiescuru 
que, quandocunque, cbuml , cbumel } abuecbi. 
Jam , jam dudum , jam pridem , jam tandem, 
deuma. Opportune, tern peftive, opportu- 
ne tempore, in tempore venire, tennjuten. 
Nunc, nunc modo, nunc demum , ado,veu~ 
la. In tempore, tempore, pcrtettipus,prse- 
propere , ante tempus , etia. Sero ? fero ex« 
perre£tuses, ahuechi ula. Dudum, culau 
Hac circiter hora, vaml , vent en antu. Quam 
diu eft, cum,* quam diu eft, quod*, quam 
dudum, quam pridem? chuntmna. 287* ven* 
tenmoula. Tandiu, ventenma. Modo.du- , 
dum, paulo ante , pichinma , pichi ado tj pichi 
mutai sinunahue mo , munan ant\i mo , picbi 
ado cbai ula Non fane diu eft, cum ilium 
vidi, munanma. Diu eft cum ille difceffit, 
aldunma> cbaicbei, cuivL Olim, quondam, 
antiquitus, quod^m tempore, rupan> cuivi. 
Paulo poft, pichi veimo } cbai ida r pichi mu- 
tai* Quoufque rande-m, chumltda* Non 

tam 



4&tt.dg» 



469 



tarn cito, lentius , ahuecbu Jam nunc, va- 
chitu , ado tUy ado mo cxxtu. Jam rum, ex 
co tempore , ab eo tempore, veicbitUy vei 
mo cxtfiL A tempore antiquo, a prifcis tem- 
poribus, enivi cutu. Nunc, nunc jam, mo- 
do , ado. Quoufque , cbuml Qei , chuml ula > 
ibuml cutu; cbumtnma cutii. Suo tempore, 
tempore commodo, tempeftive,^mvz,p^* 
iachu Oto, celerirer, mucbai 7 ?natUy lef y 
veiyeliy avoiy quine lef> Qeni. Quampri- 
mum, quantocyus , quam ciriffime; quam 
celerrime, tuftu S42. necul. Nunc ftatim, 
quine via , quint mutai mo. Repen te ? fubi to, 
rume.224. Omni momen to, muchaiquecbi* 
Paulatim,fenfim, pedetentim , aVLuen> picbi» 
queuy nochi>manchaquechi. Expe&a, ^rh/* 
Cave, Denture. Semper, perpetuo, nun- 
quam non, in perpetuum , in aeternum, in 
iempiternum, in omne aevum, vill ant\x y 
moll antu? mQen , m§e?icbi. Duro , perma- 
neo, perfjrto , tenuit ea pugna horae circi- 
ter fpatium, ftetitad illud rempus, manfit, 
permanfit, perfeveravit, perftitit, traheba- 
tur ad hue bellum , man. Feftino, propero, 
accelero , advolare , celeritatem adbibere, 
inftare alicui, urgere aliquem , matuluy Qe- 
niln. Expe&o, praeltolor , opperior, hie 
me mane ; expe£to dum videam h fc, quae 
commota funt, quorfum evadant, Qenmaien* 
Obiter, curling ftriftim , per tranfennam 3 

in 



47o ^k S d& 

in tranfim aliquid videre, perumen, peru- 

pan. 

5-41. Jam dudum , dudum venit , culm. 
Interdum orationi , interdum litteris vaco, 
nunc precibus, nunc litteris do operam > 
quinelqiie mita, ca mita; ado, ado. Paulo 
ante, hue ula. A die helierno, uitia ula^ 
Hodie, bodiernus dies, hodierna lux p cbai> 
vachi antu. Hora prima , quinetu, 287* Ho- 
ra fecunda , tertia, &c, epiitu , culatu. Cras , 
dies craftinus , ule> Perendie , poft diem 
craftinurn , &c. epubue , culahue &£* z87< S4f. 
Toto die, die integro, chufantiL . Hen, 
hefterno die, pridie hujus diei, uxna 7 mm 
Poftridie, nudius tertius, quartus, &c 4 ter- 
tio, quarto, &c, abhinc die, fuperiore no- 
£te, qu«ae proximam antecefEe, epuhue mo> 
culahue mo , melibue ?no. Dehinc, poilhac , 
impofterum,deinceps, vacbitu, adotu r ado 
in* ula. Poft dies non mul to$ , munan antix 
mo ula Poft bid uum , epuhue ula , epu pun , 
epu punaU epupunal z9$ Poft mtiumn , 
ad teruum, poft tertium dkm>culabue ula> 
chla pun. Anno & paulo plus, amplius, 
aUue upantu. Annus eft & eo amplius, atiue 
tipantu Qei. Biduum eft, duo dies font, 
epupuni. Poft elapfos duos, &c dies, epu* 
huemom, culabuemom , melihuemom , &c. 
Hactenus , hucufque , veula cutu. Ufque 
m , ufque ilhic , vet dm. Quoad , donee , 

ufque 



*%hW!d& 



47* 



«fque eo dum , ufque eo quoad , ufque do- 
nee, geleciitu. ^ Ufque ad alium menfem, 
aliomenfe, ca cuyen ula, ca cuyen mo ula. 
Anno fequenti, ca mel Mulcis abhinq an- 
nis , mn camel. 

742. Luna fiiens, novilunium, Qetui cu- 
yen, hue cuyen. Luna crefcens dimidiata, 
iuna in quadratura pofira ,• Juna dum crefcir, 
cornua orientem verfus habet, cum aurem 
<lecrefcit, occidentem verfus, juxta illud: 
Dextra decrt-fcit, crefcit tangents finiftra, 
ape pun cuyen. PleniJunium , pur cuyen > 
pun , opui cuyen. Luna decrefcens dimidia- 
ta , ofyecuumei cuyen. Solis & Luna; con- 
cu vi us , chomn , chumi cityen. Sero exoriens, 
tori cuyen. Finiens ; curfum abfolvens , abi 
cuyen. Sol , Luna ficcitatem caufans, unde 
fie, ut mira fit & inaudita alicujus anni fic- 
citas, pluvia: inopia , qua muftis menfibus 
laborat feges, jejuna, & humilis in agris 
erefcit, exarefcit, terra paffim dehifcens a- 
quam mhiat; deficiunt amnes,fontesarenr, 
paludes exficcantur, anquen chyen , anquen 
tip/mm, Luna ply via , pluviola , unde fuc- 
cedit ut ailidue & copiofe pluat ; copiofa- 
indies pluvia decidat, maxima fit imbrium 
vis, affiduos habeamus imbrts -.maun cuyen: 
Eclipfis, folis aut lunse defeaio, deliquiumj 
340. 341. Luna terror interpofitu labo- 
rat: 






tkti deficit, obfcuratur, $M cuyen. 7*8. In- 
tcrje&u lunae folis lumen lariguet & hebefl 
cit, lai a?itu. S4o. 341* Aprilis, unen rimu 
(rimu flos eft ckrii coloris, deliciae perdi- 
cum. N8 quod Chili fitum lit in oppofi- 
to & contrario Europae Hemifphaeno , ubi 
fere perpetuum ver , aeftas autem quando 
hie eft triftis hyems* Vocantur hi flores 
unen rimu feu primi , quando incipiunt: 
inan rimu, feuultimi, quando definunr, & 
fie difcurre de reliquis. iMajus , inan rimu* 
Junius , unen tor > tor cuyen {tor, fpuma ) & 
hoc menfe fluvii ob inundanriam (pumaflt 
vel fpumare incipiunt. Julius , inan tor* 
Junius & Julius , epu vilu. quia his duobus 
menfibus hyems eft , feu maximum frigus, 
quamvis non ningat, nifi in altioribusmon- 
tibus. Auguftus , unen peun V Partem 
quartam verbo peun, & fie de reliquis. Se- 
ptember, inan peun. O&ober, unen $<if. 
November , inan $df. December , unen ten 
QiL ~Jmmv\m , inan teuQiL Februanus, 
unenteu Qehm %en. Martius, inan feu Qe- 
JtunQen. £t haec quidem funt nomina pro- 
pria menfium ab ipfis Indis his menfibus 
impofita ac ufitata : poflent autem ( (alvo 
meliore aliorum judicio ) etiam vocari re- 
fpeftive ad fitum , mores, & clima Regni 
Chilenfis, # J 

Januarius, eoQi cuyen. Februarius, antk 

cty.en> 



*^md& 



475 



cbyen ,cad antu chyen , ptei cuyen. Martius , 
glor cbyen 4i3> 7 it* Aprilis, pxdcu riiyen. 
xVlajus , iodipulcu cx\yen„ Junius , afyecuu- 
meiphlcu ciiyen Julius, abi pxxlcu, $elai 
pulcu : maun ciiyen. Ai'guftus , lahue cufa 
September , pirn cufe. 806. Novemb r , 
viUacuyen. December, couautun^ coyautun 
city en v. Hueupin ciiyen. Anni dimidium; 
inmum a Fefto $♦ Joannis Baptiftae u£juead 
feftum D Tboma? Apoftoli: feu a foHiitlo 
ad folftitium, udan tipantu. unde Solfti. 
tium 3 udan tipantu. M quino&ium , auaui- 
pun 3 uyaui pan , v. uuaxxi pun dnju. Men- 
tis, menltruus , bimeliris , trimeftris, qua* 
drimeftris , quinquemeftris , femeftris, 0£ti- 
meftris v< fpsrium novem, decern, unde- 
cim menfium , &c. quine, epu, cula, $fc cuyen ¥ 
Hebdomas dis, hetdomada se , Reluehaen. 
Dominica , Miffan antxx. Dies lunae , feria 
fecunda, Qetui kdau. Dies Martis , feria 
tertia, torn kdau. Dies Mercurii > feria quar- 
ta , raQin kdau. Dies Jovis, feria qumca, 
petit kdau Dies veneris, feria fexta , aldim 
kdau v. ahyecuwneikdau. Sabbathum,^^- 
ten kdau, sg&. Feftum , dies feftus , dies la- 
crsLyMiffan cat* 

f43. Exempla Epu antxx v. epu antu mo 
piitxxprai , biduo (e vino obruir , ingurgitavitv 

Qmne tipantunmaimi , anno moratus es, 
anni moram fecifti. 



Gg 



Chuchi 



• ^ ■ 



474 



Chuchi 



vlpd 



juis menfis fequitur* 

Ca cuyen ula v. ca city en mo u\a-> uiquead 
alium menfern* 

Relue anthnmaian ta Hi cupatuam> poft 
hebdomadem v. hebdomadam redibo* 

ChumtnmaWei vachi Patiru ta ni Miffan 
mo y quantum moratur, cun£tatur , quas mo- 
ras trahit 3 ne£tit in celebrarido Sacrificio 
Miflae. 

yentenmalquibilmi ta mi confejfan , non 
tam cun&anter confiteans , citius commifta 
per confeffionem expia. 

Ventenmaiabuimi ta mi confeJ[aiabum } ven- 
tenmalabuimi ta mi confefaiabuel , ventenma 
mo confeffaiaimiy in tantum tempus noxarum 
tuarum per Confeffionem expiationem re- 
jicies, prorogabis, procraftinabis ? 

lorn antxxcniibilmi ta miunotual ta DIOS 
mo 7 udiiamQechi tuaeimu Ian em > noli diem 
converiionis tuae ex die differre, nerepente 
mors te opprimac , infperata morte occu- 
peris; ne fubito mortis impetu exanimatus 
occidas. . 

LLaii antunmapraimi em ta mi huiruhel 
mo quine huaca v. Uau antulmapraqiieimi , 
medium diem cun&arisinexcorianda vacca. 

Mdumaquilmi ta mi eluQeal, quaeoffe- 
runrur non differenda, fed mox arripienda> 
nam fronte capillata poft eft occalio calva- 

A\d\mma chillcatuquei > eft Hct erarum pec- \ 

quam 



quatn ftudiofus , licteris apprime deditus, 
difcendi cupidus, mufarurn culcor eximius* 
Petu pepiluqm, dum fe comic & compa- 
rat, annus eft* 

Petumtm$equeimi, vocaris jam pridem , 
jam dudum te inclamanr. 

Eieu peuain em 7 poftlpngum tempusre- 
videbtmus. 

Quine via amoixi^ eamus quantocyus. 

LaQmunobiQe , non adeo in eo oeciden- 
do moreris. 330. 

Launobuti) utinam nunc ftatim morereiv 

g« ta w */#/ &/// , faris adhuc eft ad eun- 
dum temporis* 

Tutelclecbiglam, monlium datum fuo lo- 
co ac rempore» 

Tuteacuimi, opportune, tempeftive,op- 
portuno tempore vemiii, 

Epu duam uuau tutelvalai > nec forbens 
nflabis, nec inflans iorbebis; utrumque ta- 
tien diverfo tempore» 

u^elmochiy expe&ate me. 

Vacbi acutaimi) quimbin, mox ut adve* 
litti , (civi de advemu tuo. 

Chai acutuan^ mox redieroj hicfum at- 
jue iftic turn* 

Chaituan, vix exivi, quando redux. 

Muna aciMebuin ) eimi tuulmi, venimus 
»aulo po.ftquarn exiveras t 
Ahutchi pcuaiu Deus novit quandoite- 
Ggz rum 




476 



43b® '&» 



videbimus alterutrum* 



rum conveniemus? 

■ .Via d$u tva, hoc eft modernum , res 
moderna, 

Chaicki $eM veichi dQu, apud prifcos ? 
olim 5 quodam tempore erat iftud, 

Ahie vemaimi cbei, an illud es mox fa- 
cturus. 

Chaichei veman , forte faciam ftatim. 
<Ahuelaimi> ne feftines, properato opus 
non eft. 

- AhuelhiQe , infta illi , urge ilium , ilium 
excita. 

Qenicaquilmi , feftim lente, offendit qui 
nimium properat* \ 

Mdmnanpei^ videor cun&antius egifle, 
moras traxifle, tardius rem expedivifle, 

Tenhtopabini vachi dQu > opportune mo- 
nes* 

Quine tipantu $ei ta mi cupamom v. deu- 
ma ta mi cupauyen v* cupauyeum , annus eft 
abadventu tuo. 

Epe quine ciiyen v.cuyem y acun v. niactt- 
fflorn v.ni acuuyen^ ante menfem adveni» 

Chumtn mo iai ta mi chao? chumtenitami 
ehao ni Ian , quamdiu elt quod obierit pa- 
ter ruus ? 

Ule quechu tipantu Qei ta nllamom ta ni 
chao , eras completur quinquennium a mor 
te mei patris, 

-■■ .. Chumtn 



Chumtn v.mivii antxx mo uutaiaimi, quot 
abhine diebus te dabis itineri, iter fufcipies, 
vise te commutes* 

Epe cida cuyenv. cxxyen mo acutuan, ante 
trimeftre ero redux, reducem Deo favente 
expe£ta< 

Citlaantit mo rQalQeai^ intra triduumter- 
raejfepulturae mandabitur. 

Cayu antu mo Qeai fan Cuan > poft iex 
dies celebrabitur feltum S. Joannis, 

Vachi antix mo lahue cnfe cuyen ciitu vitl 
laiai pu cufe em , deinceps ufquc ad Augu- 
ftum omnes vetuiae de vita decedent. 

Fachi antxx cupaiai> hodie veniet, expe- 
flatur, aderit* 

Via acutuabuiy heri expe£iabatur > eum 
expeflabant* 

Cbuml Qei fan Pedro? quando eft dies 
Divo Petro Apoltoiorum Principi facer? 

Cbumtn anfd , chumtn ciiyen , chumtn tu 
pantit Qei tami confejfamum v. deutna ta mi 
confefjamom v conjejfauyen ; chumtnma ?no 
rupai tct mi confejfauyen , quam pridem, 
quam dudum ultima vicees confeflus?pec- 
cata per confeffionem expiafti. 

Cbaichi aucatui mapu, putasne nunc pri- 
mum Provinciam , Regnum res novas mo* 
Iiri , rebellionem machinaru 

Quine tipantu tutu> abanno integro* 

Mivixi ta mi tipanms mivu v. 'chumtn tu 
G g 3 paum 




478 



^fe^d^ 




pantu Qeimt ^ cbumtenita mi tipantu ^ mivu 
tipantu nieimij quot annos numeras? 

Epu tipantu moi v. pitui , ta ni cayu mart 
tipantuam v+tipantiial v* epu tipantu huei, 
ago quinquagefimum o&avuim 

Deuma cayu man tipantu Qen> jam fum 
fexagcnarius. 

Qvine uunman , iterunius diei integral 

Umnai > lux illi orta eft 

Unpamelaiai pu albue ta ni ruca mo, apud 
inferos , in deterrimo inferni carcere aeter- 
nae renebrae, mera caiigo, nox fempirerna. 

Acule v* rupale raQi atitix } hora duodecima* 

Acunolmi ula r aldxi buema incbe mlean> 
multo prius adero , quam tu* 

Aldubuei ta ni acutuamy multum adhuc 
itineris , viae reftat. 

Apelpapei ta ni vucbael v.vucbaiam, parum 
abeft a ienio, quin (embus annumeretur. 

Chem antxx tva ? kdau antxx , hodiernus 
dies eftne feftus, an profeftus? profeftus, 
in quo labor fervilis licet* 

Chm (Wtxx Uei£ quaenam eft hujus diei 
tempers ? Cbuml antit , quota hora ? 

CumeantuQei, optima tempeftas, aura 
favet* 

Huera antUjcrufantu <, maun antit Qei, cu- 
pa maitquei) turbido ac ventotb die te viae 
committis 

Uuaulai ta ant\\ , ipfa dies quandoque pa- 
tens, quandogue noyerca* Dm 



*%k^d& 



47* 



Deui ta in iabuel , jam eft hora ad come- 
dcndurn , prandcndum , coenandum , jentan* 
dum , hora nos ad merendam, ccenam vocar. 

Ibun mo acuimi^ venifti tempore menfa&* 

Inoli ula aan y ante horam prandii iturus 
furo> 

Acui iaU umau^ hora nosad menfam,ad 
ledum 5 cubiturn vocat. 

Ula cupaian \ cupaian itla-, veniam poftea. 
Umaitn mo v. umautual mo cupatuaimi^ 
redibis fub noctem, quando itur cubitum* 

Acui tipaialy jam eft rempus eundi, re- 
deundi domum* 

Palin ant\iy cudan antxx , dies recreationis, 
•empus ludendi. 

TpuuQen antu, dies difciplina?* 

Cuden antit mo cumelcau$e> Soii affulgen- 
ti aperienda feneftra eft*. 

Aculai ula , nondum advenit* 

Lali ula , donec moriatur. 

Cumelebuelaian laQmelmi cxxtu , quoad vi- 
ta te privem , non ero contentus. 

Ta ni cbao ta ni lan mo v. lamom mo 
cixtu , a morte mei patris , ab obiru parentis* 

Epu antxx vemQelu v. vemlelu> duos circU 
ter dies* 

Calcu em > Veneficus veteranus > emeri- 
tus, antiquus. 

Camel cupatuan, redibo anno fequente* 

Antu ni cmabun mo v\ ni conabuel mo v* 
Gg4 ni 



m 



48o 



*blr<# 



W conabum , Sole occidente* 

Rupan m vupal kdau , pera&o labore* 

Rupan itmaatiin ? finito fbmno. 

Cbumi cuyen-t eft novilunium* 

^«2 m €xxym^ jam tempus ipfius adve- 
nit, finirum ett ejus vitae curriculum , Vitas 
fuae ctrrfum abfplvit, 

Rupai cuyen , rempus ferendi, plantandi, 
&c* pr^tenit : pod eft occalio calva* 

Dcui tain quetaial , quetaiabuel , quetaiaxxm 7 
nunc tempus arandi eft^nune (utcanda rei- 
kis, 719. 

Deui latgmhuacaquen , tempus occidendi 
boves > vaccas % jam finitum eft. 719* - 
288- 304 3zo* 3£4* J8f* 617, 618. 

744* Arirhmerica. 
Numerare , inire numerum , raquin. 823+ 
In medio mundo terra fita eft: medius in- 
ter duos fratres incedo : medium agmen 
perrumpere, rat$inn>822* In rationem alb- 
quid inferre, raquinconmn* Additio , ad- 
je£tio , iomn , quine mo eln. Ad dere , iomn* I 
Computare, in unum cumulum colligere, 
quine mo eln Adimo , fubtraho, dedu£tio, 
fubtraflio, entiuh Reftare^ fuperefle, fupe- 
rare, Qehuen. Multiplication multiplicare, 
aldulcatt* Di vifio ; dividere , imian , reuen > 
vx\dan>> vudaln. Ex aequo in duas partes 
dividere , Haifa* Ex aequo dividere , parti- 

ri, 




*&-#'&' 



48i 



ri> parti tionem, partes hztxt^nuauvudaln. 
Duplum dare , duplo pluris conftitit, duplum 
pomre, folvere, mucbamn. Alicui v. ali- 
quern antecedere,anteire, praecurrere, prae- 
ire , pencbuln 80 1. Incipio, exordior, au- 
fpicor : initium pono , facio; dicere aggre- 
dior, Uitun-i butman. Sequor, fubfequor 5 
inan , vlpan. 688. buemun. Seligo , fepono, 
interloco , huichuntun. Separo , fejungo , 
fepono, fecerno, fegrego; fejungi, feparari, 
cbucaknon, cbxxcan. Removeo, fegrego, 
iQentun , diQentun , diQeln. 7 S3. Re jicio , re- 
pudio, refpuo , yaventuih 7Sz. EfTe mul- 
tos,plures, complures, magnus hominum 
Humerus , ingens multitudo , conventus, con- 
curfus, coetus, magna caterva, frequentia, 
celebritas, cautun , cauchnn , aldxm. Pauci ? 
rari^non multi, minime multi , admodum 
pauci; pauciflimi, rariffimi, munatiy aldxxn 
no. Parum , paulum , paululum > pauxillum; 
nihil admodum , picbiin. Parum tabaci , 
herbae Nicotianae , picbxm ptm JEqua re- 
tributio'; sequalis compenfatio, uuauqen. 
Quantum , Cbumtn. Quor 3 mivu , clmmtn. 
Tot y tantum , venten. Plus , amplius, ma- 
gis, torn, iod^dou Minus, venten no> iod 
picbi^enochi. Minime, Qemcbi , QelaL 
Solum, tantum, tantummodo, duntaxat, 
mm. Diftinguo, alterum ab akero fecerne- 
re, feparare , difcernere, fejungere, casein > 
Gg f ea- 



48i ^#^# 

caQentun. Digredi a re propofita: ab eo> 
quod propofuerat parumper difcedere, ad 
alia divertere, excurrere, aberrare, mente 
& animo vagari, divagari, aliud agere; alias 
res agere, caduameln. 

f4jY Dimidium, dimidia pars, tiau,raQi. 
S22. Unus, quine. $21. Duo > epu. 72S+ 
Tres, cula. Quatuor, melt 777- Quin- 
que, quecbu. Sex, cayiu Septem, relue, 
retie , r eigne. 1. Ofto ,pura. No vem, aiUa, 
Decern , mari. Undecim , man quine, quint 
huente. Duodecim, man epu, epu huente. 
Bis lex , mareupu , maropu. Tredecim , &c. 
mari cula, &C. cula, gjfc huente. Viginti y 
epu mart. Viginti unus , unus & viginti , 
epu mari quine. Viginti duo, duo & vigin- 
ti , epu mari epu. Viginti tres , quatuor &c* 
epu mari cilia , melt , %fc . Trigin ta, cula ma- 
ri, Triginta unus , duo , tres &c. cula mari 
quine , 'epu, cilia , <tfc. Quadragi n ta, melt ma- 
ri. Quinquaginta , quechu mart. } Sexa- 
ginta , cayu mari. Sepruaginra , relue mari. 
Oftoginta, pura mart. Nonaointa , aiUa 
mari. Centum ,paiaca. Centum & unus, 
duo, Sid pat aca quine, epu, $fc. Centum 
& decern, pataca mari. Centum & unde-* 
dm , undecim fupra centum 5 pataca mari 
quine, Centum & duodecim, pataca mari 
epu. Centum & viginti > pataca epu man* 

Gen- 



Centum & viginti quinque , pataca epu ma~ 
riquecbu. Ducemi,epu pataca. Trecenri, 
trigmta rres, cula pataca cida mari ciila- 
MiJIe , buaranca. Bis mille , duo millia epu 
huaranca. 1 772, #«m* hnaranca , rc/m? />/?- 
tara , r^ mjrz, ^h. /*& £fa Alius ', ca , 
caQelu, ca quine. Aiii duo, *v? epu. Alii 
tres , quatuor &c. ca cala , ra meli , fcfa A i . 
ter probus eft, alter improbus ; alter eligi- 
tur, alter rejicitur , alter fie, alter contra, 
bueUbueU.\74o. Nil , nihil , nihilum, chem 
no rume 7 cbem no. 

S4&. Primus, i4Be.f4f.uneklu>penckuhlu. 
Secundus, inan y epulelu , epuntu, eput&entu, 
Tertius , cUalelu , ctdantu. Quartus , meli- 
lelu. Quintus, quechulelu. Sextus, cayu- 
lelu. Septimus, velueleu. O&avus , para- 
lelu. Norms, aiUalelu Decimus, marile- 
lu. Undecimus, mari quinelelu. Duode- 
cimo, wwi epuleht. Decimus tertius, &c* 
mari cx\lalelu> <tfc. Vigefimus , epu marilelu. 
Vigefimus primus , epu mari quinelelu. Vi- 
gefimus fecundus, epu mari epulelu, Tri- 
gefimus, cula marilelu. Qnadragefinrms, 
meli marilelu. Quinquagefimus , quechu ma- 
rilelu. Sexagefimus, cayu marilelu. Sep- 
tuagefimus, relue marilelu. 0&oj*efimus, 
pura marilelu. Nonagefimus , aitia mari* 
lelu. Centelimus , pafacalelu* Ducentefi- 



484 



*%*%§! 



e*» 



mus , epupatacalelu. Ducentefimus primus* 
epupataca quinelelu. Ducentefimus vigefi- 
mus, epu pataca epn marilelu. Ducentefi* 
mus tngehmus fextus, epu pataca culamari 
cayulelu, Eadem methodo & proportione 
rrecentefimus , quadringentefimus , quin- 
gentefimus , fexeentefimus , feptingentefi- 
mus, o&ingentefimus , nongentefimus. 
Milkfimus, huarancalelu Millefimus fep- 
tingentefimus , Yeptuagefimus > fecundus , 
buarama, relue pataca , relue mavi-> epulelu. 
Medius; raQin , raQtntu , raQwtulelu. Ali- 
quid interjicere, interponere, interftingue- 
re: interjectus, interftin&us, intimitis, ra- 
tlin raQin , huell huell Principium , initium, 
primordium, caput, fons, origo, #/, Mitu. 
7#7* une 4 Ordiri : orditur ab ovo , llitun. 
Exordior, incipio: rem inchoare, inftitue- 
re , aggredi : res a te ineepta eft , ad exitum- 
que perdu£la; tu ejus rei fundamenta je- 
cifti, initium fecifti; a te res initium duxit, 
exordium fumpfit; in te & per te feliciter 
defiit: rem a te inchoatam idem feliciterab- 
fol vifti , perfecifti , buemaln ,'■ pencbuln , unen> 
Perficere f abfolvere, ad exitum perducere , 
deuln'y deumaln. Finis , finkum^ abfolutum, 
perfeftum eft, deuu Primum effe, men , 
buemaln* Ponere primo Joco , uneln I prae, 
fequar, uneQe. Efle praevium ,praecedere, 
penchun) pencbuln. Tempeftive , ante tern» 

pus,. 



*•**■* 



48 f 



pus> pmchu. Sequens, ultimus , primo ad- 
ftare ; adftare, fequi , inalen inan /SS+ 
Stare fecundo , tertio , &c\ ultimo loco, *### r 
nam NB- Indi Chilenfes folum diftinguunt 
inter primum & fecundum locum; & qui- 
eunque locus, excepto primo , eft & fecun* 
dus & ultimus locus* 845* 7ff. Remotus> 
longinquus, feparatus, disjunclus^diffitus, 
cbuca* Seorfum, feparatim,^/^ diQe. Sta- 
re feorfum, feparBXim, buicbWi di$elen 7 iQe- 
Jen. Sic ftans , diQelelu. Termuium, fi- 
nem , limirem , metam attingere ,• pervenio , 
perficio, abfclvo, finio, numeris omnibus 
abfoluturn perficio 9 deun^ deuman , mtnn> 
mtntun* 782* Singulis qttine quine. Bu 
ni , epu epu. Terni, chla cufa. Quaterni, 
melimelL Quini, quecbu quecbu. Eodem 
modo ftni, fepteni, o&ont, noveni, deni, 
undent duodeni, tredeni v. terni deni, qua- 
t^ni deni, quindeni, feni deni, fepteni de- 
ni , noveni deni, viceni, viceni quini ,trice- 
ni , quadrageni , quinquageni , centeni , du- 
£eni, trecenteni, quater centeni, quinquies 
centeni, milleni, bis milleni , ter milleni, 
deni milleni, viceni milleni, centeni mille- 
ni, deni centeni milleni, &c* Interftin- 
&im ita ut jam adfit jam defit, femperque 
quid aliud interfit, e.g. pod nigrum albus 
port album niger , bueflbueU, bueUentu. A- 
Jius poft alium , caqtn caqw* Primus a pri- 
mo, 



486 



3&#dg* 



mo , epugentu. Primus a fecundo , ctila Qen- 
tu. Primus a tertio, &c. meliQentu, %fc sof. 

H7* Vicis , vicem , vice , chi , tu , mel , mi» 
ia y additum in fine. E.g. Semel, una vice, 
quinechi , quinetu , quine mel, quine mita. Bis> 
d uabus vicibus, epxxchh eputu , epu mita. Ter, 
culachi , cxxlatu , ciila mita. Quarer , meli 
mita. Quinquies, quecha jnita. Siefexies* 
otties, novies, decies, undecies, duodecies f 
tredecies,quatuordecies, quindecies, Cexde- 
cies, decies ac fepties, decies & o&ies, de- 
cies & novies , vicies , vicies feme] , bis & 
vicies i nicies, quadragies, quinquagies, 
fexagies , fepruagies > o£togies , nonagies, 
centres , ducenties , ter & centies, quarer & 
cenries> millies, bis millies, cencies millies, 
pataca huaranca mita. Millies millies, /ma* 
ranca huaranca mita. Decies cenries rnil- 
lies , marichi pataca huaranca mita. Quo- 
ties , cbufntnchi , chimtn mita. Tories, ven- 
ten mita-) vantenchi. Quandoque bonus 
dormitat Hornerus, quinelque mel v mita* 
Aliquoties , interdum , Qeuumel^ neyumel. 
Raro , non nunquam , monan mita. 5a?pe, 
fsepiflime , aUun mita. Non lemel , iterum 
iterumque, fecundo ac tertio, iterato, xxdan 
mita. Quam faepiflime, marichi mita. Mi- 
nus faepe caftigaris verbis, quam dignuses, 
venten mita no> vantenchi no. Alterm la. 

quamur, 



^&SdS» 



487 



quamur, viciflim dicamus,alterum verfum 
pfalmi recitabis tu, ego alterum, huellque 
mita , hueU hnell mita. Hac vice , vachitxx. 
llla vice, vekhitu. Alia vice, catechu Ire» 
rum, repete , ca mita* 

f48- Quot, quam multi, chumtn, mivu. 
719* Quotusquisque eft, qui alieno peri- 
culo amoris inhdiascavear, chumtn.. ape qui- 
ne quine pacata men , vix centefimus* Ne- 
mo ,nullus, nemo unus, ne unus quidem, 
nemo quisquam; qui velit ingenio cedere 
nullus erit , quine no rume , inei no ru?ne 7 inei 
no rume viU mapu men. Nil , nihil , nihilum 
chemnorume. Par curturum, perdicurn, 
ovorum, jugum bourn, quine mur r quine 
taun y quine imim Impar numerus, parim- 
par ludere, hueU. Alius: aliud ex alio mi« 
hi occurrir, ca->ca quine , caQelu. 691. Ali- 
ter,fecus, tu fi alicer exitiimas, vehemen- 
tererras: nemo dicec fecus, fieri non po- 
tuit aliter , ca dQu. Irerum , rurfus, denuo ; 
li parum intellexi(ti,dicam denuo, ca mital 
Alter, ca, casein. Alii 7 caque. Urerque, 
ambo, uuau. 8fz Aliquis, nonnu!Ius 3 ullus, 
vide num quis abfir, ecquis defidererur, an 
aliquis non interfic, quinehjue , buelque. 
Pauci, rari, non muln, minune multi, op* 
pido, admodum pauci, pauciflimi, rariffi. 
mi, rari names in gurgite vaito, munan } 

aldun 



488 



^^ dg» 



■0W&0 #o* Muki , plures , complures, aldun, 
mudki. Crebro , faepe , identidem , (ubin- 
de , frequenter , fsepenumero, perfaepe j fac- 
pe faepius", alducbi , aldxxn mita > marichi mi* 
ia> Cuncli , univerfi , omnes fimul , omnes 
quotquot fiuu, univerfus coetus , viU ', moll, 
JfaaU. Etiamne amplius ? Qebnei cam ? 
Reftat utique, $ebuei, pi, 3« cai * Nihil 
amplius , QebuelaL Abundat , habentur plu- 
rima, fat, fatis, abunde,fat fuperque, plus 
fatis , Qecau Tantundem , alterum tantum , 
ca venten. Unicus, unus folus, quine mtn. 
Unus ex iftis hominibus , qmne vacbipM 
hxxentu mo. Alcer> tu vel ego, ^ iu epuQen 
quine. Aliquis, quidam noftrum v v ex no- 
bis , qmne inchixi. Quatuor circiter, me- 
Ulque. Vos duo, mxx .epuQen. Duo ex vo- 
bis , ep\x eimn v. eitnnmo. Vos tres , ta mn 
culagen. Ex vobis quatuor tres , culata mn 
meliQen. Jllorum decern, mari teye ei§n> 
JsTos duo Patres, ta in epu Patiru§en. 
Qualis qualis fupereft, qoine.que .Qeiv. Qe~ 
bueu Pauloplus, parumamplius, .iodaldx\n % 
aldiin iod. Paulo minus , mxxnan^ iod, pichn 

SA9* Quotuplex, quot modis ? cbxxmtn 
rumei , cfmmtn ca§ei$u , chumtn ^ ei W l > 
cbwrnin peiQn, cbumQedi udantuQeiQn. Du- 
plex, dupliciter,bitatiam, ep\x ramequecbi, 
epu ra?neh> epxxchi. Trifariam, tnfarie, 
** tri- 



tripliciter, triplex, cxxla rumeluy tidarume* 
quechiy cxxlachi: & fie deinceps* -Piurifa- 
nam , quinelque rumelu , rumequechu Quo- 
modo , qua ratione, quo paflo, cbum§echi> 
chumQelu* Sic, ita , hoc modo, in huxic mo- 
dum, vamQedi , vamgelu. Inftar pilae 5 in 
modurn p\l& , palin vamjgelu > vam$ei y vajn- 
QedL Aliter , alio modo , ^ n/77^/& , ca ru- 
mel 7 ca vumequechu Alioqui, alioquin, fe- 
cus, aliter ; aiioqui tibi non credent , fecus 
fidem non fades, aliter non perfuadebis, 
vet Qenole , tva v. va Qenolu. Ira , adeo , ufc 
que eo, ufque adeo exarfit, ut , ape ♦ . 4 van- 
ten y vam$elu ullcw, vent en ni iillcun Qehuu 
Primum , princi pio , huema , tine \ unen, De- 
inde , veimo. Poftea , torn , iod , dot De- 
, mum, 'de.niq.ue, tandem, poihemo, ad ex- 
tremum, inan , inaQechu A principio, pri- 
mordio, fonte, ab initio, origine, UituQen 
meu. Medium, raQituti, raQi. Ufque ad 
vltimum ? buechun men. Finis, terminus, 
extremura, biiechiin->ahmen, a/men, avmen. 
Diverfus, diffinnlis, Ionge alius, omninodi- 
verfus, conrrarius, buelie. Sic tff^hueheth 
Unurn atque idem, unum & idem, uno eo- 
demque modo, qnint rumen , quine adn, 
quixientmih Ur, ficut , quemadmodum , 
chumQechi , chumgelu. Ira , eodem modo , 
item, «idem : Temperanria eft itidem du- 
plex , vamgelu, vamQecii cau Ad latus , a 
Hk la. 




H90 



-» H e^ 



latere, quix\enpk. Utrobique, epunpk. U- 
bique , ufquequaque , undique premitur: a 
tergo, a fronte, a lateribus tenetur, ttfZ^. 
Quivis, quilibet, quicunque > 1»« nime^inei 
quccbi rume. Urervi^, uterliber, utercun 
que vicerit, quitte rume. Quodcunque* 
quidquid fir, cbem rume > chuchi rume* U- 
bicunque, cheu vume* 

f f o Exempla LLaupape , cedo dimidt- 
smi) dimidiam partem, 

LLait cofque ehiaeimi > dimidium pants, c3i^ 
midiatum panem tibi dabo. 

MaQi ioa pichi mo eluQeai, dimidio mino» 
ris conftabit. 

RaQin huenttt) homo aeratis mediocrls. 

RaQin v. raQwtu arm^e^ G?l]q medius. 

Une cupah) une UauquetulQepei , qui prioif 
eft tempore, potior eft jure* 

Quinerume Uanca ulzYunam tantum vi- 
triorum fiio infertorum lineam eft largitu?* 

Q^dne Qei ta ni nabue 9 marii ta ni quern* 
jm, res una , pofteftbres complures* 

Qumelen > cedo unum, 

Quinelehd ta ni piritia, epiibtn^ ex uno 
freno feci duo. 

JiaQin ra§inlepe, YaQirtraQm compt vaii 
meuy linguh ftenshic in medio* 

Qjiinelen acufa , cedo acum. 

Qnine piuque > qui confpirant, convent- 

unt; 



unc : fcederati , codem federe aftri&h 

Qiiinelei ta ni duam eiQn, omnesunum& 
idem fenriunr» 

Quine d§un > ejusdetn familiar , patriae, 
idibmatis. . 

Quine DIOSmtHy Unu^Trinusque Deus 
qui regnat in orbe» 

Feulawi cupan cam chii non venio pri- 
ma vice> non (bleo tam raro venire* 

Veula amocaquen > veula ni amocaquen > 
nunc prima vice iter facio , hoc eft primum 
iter* quod inftituo* 

Quine nation v. naual v. nauel-> defcen- 
fus datur , detcendendum e(h 

Tva fa ni quine naun > defcendo nunc pri- 
ma vice* 

Tva ta ni epu nail , ego fecunda* 

EpuQen mo quine van men cnpape^ altera* 
ter vemar hue» 

Ta in wwli%en mo quine arol laiai^ aliquis 
noltrum quatuor fubira morre corripietur. 

' Ta in quechu^en mo quine cona H\xinca y 
aliquis ex nobis quinque militibus Hifpanis* 

Epulan cofque , mihi dabis duos panes* 

Epu rupal antit v. rupal epu antu, duo in- 
tegrt dies. 

Fill epu mencuhm apmbi , duos prsegran- 
des cantharos pienos ipfe abfumpfir* 

Epui ta ni ad) eft utraque manu agilis* 

Epu rumequechi vembin ? duobus modis 
id feci* H h a Epu 




492 



4to#dP< 



Epu ad t$ei ta mi pep'um > epu rumepepium 
Qeimi , epxx ta ni ad ta mi pepium g?/, vdtis 
tua dupiici colore inftar planerae_ gauder, 
ita tic ex altera parte fit e* g* aiba ; ex altera 
rubra* 

Eputupinomi tva, bis fuit junftus matri- 
monio. 

Cupatuaimi v. ca cvpaiaimi 7 redibis alia 
vice. 

Tva ta ni epxxtmi ta ni Qicun, jam fecun- 
do mihi vena inciditur« 

Qei ta ni vcmpjaniy habeo, unde denuo 
faciam , faciam iteruim 

Epu toi Qei ta mn piabin , ad duo capita 
mea revocaiur oratio. 

Unen ♦ ♦ ♦ inan v. inagechi , primum ; /*\ 
alterum oracior.is caput; 

CulapaiQft) tres advenerunt 

Cxxla antu kdau yecuupan, tribus diebus 
conrinuis laboravu 

Nat quine mita mo , culatn mo tnbi , laQ* 
mem-} prirrto, tertio iftu eum interfecit. 

Cxxlatn cudei 3 vill namli ta ni mWm ter- 
tio ludo omnibus fuis everfus eft, nihil illi 
reliquorn fuir* 

Culatu mo v 4 culatim mo v. culatuQele> 
hueun Qei> in tertio affulm, incur[b,a(cenfu 
coniiftit viftoria* 

Culanma v. cxxlanma mohmnammamUaimn^ 
ornnes^res firaul & unaligna colligens, im- 
portabitis* Mdi 



Meli denmaqoeUepe vachikdau, vosqua- 
tuor h >c pendim abfolvirote* 

MeliQenm che no tva v* meligentu no che 
fc. mdiQentu v> meliv^enranochi cbe> an'non 
ille eii qun? rus* 

\\i qvechxm tva^ quechun tva, funt quin- 
que, habeo quioque* 

Incbe eayun 5 eimi melimi , fex ego , tu 
quaruor numeral 

Relued .tva , cum hoc funr feptem* 

Mariabael tva , cum hoc fu if lent decern* 

Manxmen mo melilque amope, ex decern 
earn quaruor. 

Inche pur a elan 5 eimi mari cida^ ego po» 
nam ofto , ru-tredecim. 

Mavichi vei pibin , illud diximultoties* 

Mavichi aixxlan > nolo , nequaquam , neuci- 
quam , nullarenus.j minima 5 nul'lo modo. 

Chxxmtmi v. chumtn Qei ta mi ovifa? quot 
oves habes , numeras V 

Mivvi Qei ta mivotm, coni, quot fiiios 
habes , quot tibi funr filii parer , mater J 

X\i mfn votm, meus unicus films. 

Qidmlan ta mn mtngen, nefcio quot fiti^ 
fum nefcjus. 

■ Tva ta xti mtnbuen v, tani ventenhuen> 
hie celiac, nil fupereft, nihil reftat. 

Tva ta ni mtnn y hoc folum datur, non 
habeo plus. 

P^iU amomaripaiaiQn , re vxxcha v 4 vhcha- 
H h 3 mm 



494 



i%M&* 



mtn amomavipdaiai % omnes aderuntadre- 
cirandum preces exceptis rantum fenioribus* 
praeter feniores* 

Vei ni mtntuMel, hoc folum , unicum, 
tantum accepi , fumpfi. 

Heche mtn mlei, toli ladi adfunc, nemo 
adeft praeter Indos. 

Tva ta ixx mtn peun , hac folum vice nos 
videoius 

Tva ta ni melitun ta mi piling jam quar- 
ta vice tibi illud dico. 

MivnUn em cheif quot v. quantum da- 
bis mihi ? i 

VtllpapZy cedo totum, adfint omnes» 
Rupai antu, chufantxx, quine antxx mo^ 
die integro. 

Tva ta ni mtn cupan, venio & prima & 
ultima vice, venio nunquam venturus de» 
inceps. 

AUxxn buentu cupalw pei , videntur vemi- 
fe eomplures, ingens hommum caterva. 

Came caqxxe cupape*v<mm alius poft ahum, 

Fiuclei, omnes adfunt, nihil deeft. , 

Huelu buelu conpe , intrent modo femper 
oppofito ac contrario aliud ere&um aliud 
inverfum; aliud pronum , fupinum aliud, 

HueUpunmlen^ altera tantum adfum no&e«. 

Huell Qei ta ni efpuela, habeo calcaria 
imparia> inaequalia* 

yiU antxx mo } fingulis diebu& 



H 



4te m d^ 

iito peuma^en em> varia fum expertus,io- 
conftante fortuna ufus , mea fortuna nihil 
fuit inconftantius* 

InaleuiQn eUa que Jgu, abyflbs abyfium 
invocat; ex morbo alius morbu&j ex nau- 
fragio capti vitas/ 

Ckem quimi rume > chem rume quimi, eft 
omnKcius, fcit omnia» 

Quimlai ntme y omnino ignarus, imperii 
tus> mfcius,imprudens, indoftus, 

Cbem ilaivume-i nihil omnino comedit. 

Vu mo ula mdapabifty hie , in hoc loco 
ab iilo difceflu 

Lefclqn , neculclon , fimul currere, 

Utfaulefityt) currunt pari paflu , pariter , 
paria faciunt ; parem fe aker alteri praeftat, 
cxhibet* 

Uuau v. quine mo urbiQu , urerque fub- 
merius eft, ambo flu&ibus obrutu 

Uuau Qei ni quinw, font (cientia & do- 
flrina pares* 

UuauiQn> funt pares, aequales* 

Ta in Kluque Fir gen [ant a MARIA re 
elQenchi d$u mo uuau Qe!ai> nulla pura crea- 
tura eft cum Beatiffima Virgine MARIA 
Matre & Domina noftra comparanda* 

Eimn mo unelecbi che Huinca Qelai 7 pri- 
mus veftrum Hifpanus non eft* 

ViU vemQei , non datur inter ilia difcri- 
men, aliudab alio non differt, diftat ? difcre- 
Hh 4 pat, 







496 



* "0 d^ 






pat , abhorred 

AUun ovifa nielaimi , pecus tuum non 
difficolter numeras* 

Aldun che nopraUei huemt mo^ vent en hue* 
ratgei ta pu che ni vemel, quia pauci font 
innocenres , & vere poenitentes rariffimi, 
ideo oppido pauci ex labor iofa ho jus vitae 
peregnnatione in aeternam patriarn perve* 
niunt; exhujusviue procellis, decumanis- 
que fluftibus ad opMtum faluris portum ap- 
pellant: decurfb legitime hujus vitae ftadio, 
metam feliciter attingunf,- mortalis vitae se- 
rumnas cum immortali gaudio commuranr* 

Huerilcatuiy buerilcabuetui , repeuvit fee-. 
Jus, in eodern luto eft volutatus; vitiis fe 
denuo implicuit, vomitum repetiit 5 ad vcr 
mitum redivit, eft reverfus. 

Vachitu mo bueulaiaimi , hac vice lucrum 
non fades 3 praennum non feres, viftoriam 
non copfequeris* 

Vemhuelaian , nunquam faeiam impofte- 
rum, 

Huema laiahun huerilcahmlaian mai, ma- 
lo mori 3 quam iterum peccare; moriar po- 
tius/quam ut denuo fcelere me aftringam, 
culpam conrraham, peccatum commhtam* 

Inche huema laian , eimi ina v. inaQechi la- 
iaimiy ego occurnbarn prior, tu pofterior, 
ego prius tu autern poftea* 

Eimi inaQeimi v\ inaleimi > tu fequeris, es 
pofterior. * JTa- 



jPaventuQepe veichi dgu, omittamus ifta* 
Vani piaimij fie dices, fic dicendum, 
Huemi niQ cupai vachi aQu? Titius, Sem- 
promus , "Bercha ; certus quidam , nefcio 
quis hoc fecit* 

Quine huaranca^ velue pataca ^velue mavi\ 
epu tipantuifenoY JESU Chrifto ni Ueumom> 
anno falutis noftrae, a Chrifti ortu, a parcu 
Virginis,a Chriftonato, aborbe redempro, 
Miliefimo, feptingentefimo , feptuagefimo 
fecuodo v« fecundo fupra v. poft millefimum 
'feptingentefimum , [fepruagefinium. 334, 
3?8* 339* 

fjri* Statica v. ftathmica. 
Pendo,appendo,pen(o5 penfko, trutino, 
pro pondere ve! pro eo , quantum in quibus- 
que fit ponderis , aeftimantur, vanen ? toquin* 
t4U LiBvo, compmCo y va?W2 vanen Lanx> 
ftatera, libra , vane yanetuqueitm* Quan- 
tum: quanti eft, conftat^iiirnatur? quan- 
ti licet ? quanti indicas ? quanti docet ? ne- 
fcio quanti tua interfit y quantopere tibi 
cxpediat, chumtn. Tantum: hocrnihitan- 
ti non eft,tanti non emo,- tanto pluris,mi- 
noris veniit: eo me coges aut compeJJes, 
ut.* venten. Plenus, refertus: impletum, 
expletum , repletum effe, opiin. 794* Im~ 
pleo, expleo,repleo, opuln. Redundaotia, 
affluenna , cibi reliquiae , opantii. Accedo , 
H h f de~ 






498 ^f# 

devenio,pervenio: fuficere , fatis efle: fatis 
multa pollidet, his contentus i\t y pun^poun^ 
paun. S 'is% ventenn. Additamentum > au&a- 
xixxm y aliquid ex benevolentia addere, devwu 

75 V Onus, fafcis , farcina , impedimenta: 
onus fuftinere; fuis humeris, dorfo porta- 
re, mencun* Onus irnponere, onerare, 
menculn* Onus veho, ad veho, aveho, ye* 
mencunn. Inftructum , paratum > accinftum, 
expeditum efle ad aliquid faciendum , ad mu- 
nus obeundum , mien > viU mien. Ad am- 
pliflimos honores aliquem ? evehere, -extol-' 
lere, efferre , ad altiffimum dignitatis gra- 
dual , culmen , faftigium promovere , evo- 
lare, buenutun. Pondus levare, (ublevare, 
attollere, in altum tollere, Umn. Pondus 
fuftinere \ lemtunien* Pondus pdrrare ,plta- 
yen ;, plcbayen. Humeris portare } pti&qytint 
ulnis puerum gerere, inter ma.nus &tferre$ 
geftare, gmdientem manuducere, metan* 
in hocau|: illud latus incumbere, fe verte- 
re, in hanc velillam partem inclinare^r/^ 
Ligo, illigo, obligo, alligo, religo, aftnn- 
gOjConftringo, vincio, tairin. Solvo, dif- 
folvo : aftrigrnenta folvere , entntavinn. 
Ornare aliquid, spparare, inftruere, con- 
cinnare, aptare , comparare , componere* 
pepiln. Exonero , onus deponere, onere, 
faice, farcina aliquem kvavztentumencuun. 

Au- 



Auxilior, opitulor, adjuvo: auxiIium,opem 
ferre, afferre, praeftare: fe adjutoremalicui 
praebere , prseftare , exhibere, folem facibus 
adjjuvas , incan* Traho , retraho, adduco, 
buitan. Funalem cquum ducere , huitayen* 

f f 3* Exernpla* <dldu vanei ni nemel , dk 
in illo au&oritatis plurimum; vir auctori- 
tate praedirus , gravis, vir graviffirnus* 

Aldix vanei ni piuque^ vir magnanimus, 
magni anirni, animo praeftans* 

Piti-> jam pervenit; fatis eft,fufficit. 

Pulaij aondum pervenit, adhuc deeft, 
deiiderarur. 

Munape] venteni > fatis, affatim, 

Picbi devupe ; quine mari mart , cedo in- 
fuper au&arioium* 

J^ebiQe mencun ta ni ehipuam mo, porta, 
perfer , vehe (arcinas ac impedimenta ad di- 
verforium, hofpitium. 

Lemlaiakmi vachi menain f lemlaian , num 
par cs his farccinis onerandis? fum impar. 
an tibi tantum eft virium, tantum corporis 
robur,ut hoc pondus attollas, jumentoim- 
ponas, aptesque? non certe ? impar meis 
viribus hoc onus eft; oneri ifti non fum 
par; onus iftud fuftinere diutius non valeo. 

Inei pepilabui pepihahoal 7 {bpva vires ne- 
mo tenetur, 

JWehue $enolu mencutnalun? difplicet ille 
labor, fub cujus pondere labor* 

To* 




too mM^M 

Topeli 5 farcina non dorfo , fed collo jU« 
menti 'incumb.U* 

Clulei, inclinat in latusv 

PepilmatubiQe ta \\i pirina y apta 3 compo* 
ne, concinna trenunr) meum* 

Incaen^ fer opem \ adjuva me quaefc, 
obfecro. 

Chumulu entiimenciincloaeneu , tutelnolu> 
qua ratione alceri confular, qui fibi non con- 
iblit. 366. 367. 368* 372» 4?^ 453* 494* 

$74* Geornetria* 
Menfura , meniio , dimenfio : merior , di- 
rnetior, toquin y toquiln. Decempeda,ulm 5 
libra, modius, heoiina, toquiqueum , ioqui- 
hue Caniftrum medimni capax, rnednn- 
nu$> Qatlbue* Semimedimnus, Uepxu Se- 
mimodius 5 chaihue. SextariuS) modii duo- 
decima , logo. Vacerra , palus , vallus > mtn- 
que el \ mtncuhue. Vacerram figere , infigere, 
mtnquen ,-mtncun. Vallum , transversa fepi- 
iwenta, palatioriem eonficere 5 mtnqueln, mtn- 
culn. Planum , gequum , planiries , taviiL 
Ahum, profundum, pumiru Efle diftans, 
diffitum , longinquum , piden. Quonfque, 
cbumtn pu. Ufque eo , ufque illuc , venten 
pit. Parum diftans, non longe, non niul- 
turn, baud procul abeft, piclu pit: Valde 
diitansVlonge diffitum ; Ionginquuas; Ion- 

giffime 



giffime abeffe , aldii pu^devupu. Nee valde 
procul, nee nimis prope, mediocrity di- 
ftans, munan pu. perge, progredere, &- 
muQe. Paulo, paululum, parum, non ni- 
hi ! , pichi puely pichi con. Amplius , iompuel, 
torn con. Paulo plus, pichi iom puel pichi 
iom con. Procerus, homo excelfa ftamra, 
prolixo corpore, devu, vitta. Parvus, exi- 
guus, brevis,modicus,'/>/Vh*, Longus, 
viita. Profundus , alms , ut alms eft pureus, 
vuta coni , devu coni. Latus; quam late 
patet? quantum habet lautudinis, quantum 
patet in latitudinem ? iaxa mihi eft & fi- 
nuofa veftis, viita rumei. 288:20. Arans* 
anguftus , pichi rumei. Craffus , tabula crafl 
fa eft tres d igitos, rut$ei. 82/. Denfus, 
fpiffus , condenfus y pdi. ComprefTus, con- 
fiipatus , toQei. Crifpus, crifpulus, tinlu 
Rarum, non comprefTum, cidincui , idpivi. 
Solidum, firrnum, ftabile, duraturum, ru- 
meluj viwi. 688> alca, Plus effe , iod gem 
Tanrundem, alterum tantum , caventen. 
Bis rantuni, ter tan turn, &c. epu vanten> cil- 
ia &c. Paulo minus , iod pichi. Paulo plus, 
amp ius, ma^is \ pichi iod. Longe minus, 
aldu iod pichh. Ordo , feries/ linea, portU 
cus, conrinuus & longus parietis dudtus, 
buif. Longo ordine aiium poft vel proxi- 
me alium ftare, procedere ; &c. huifn, huipdn> 
buipdekn, Longo ordine ducere, hnifym> 

huipdyen* 



huipJyen. Return, dire&um , «or* Sic e£ 
fe , ftare , tfom, Rectum , .dire&um pone- 
re, efficere , norln, novmtk Rotundum , 
globofum , integrum , cui nihil abeft , vel 
nihil eft hjiminutum, moncolL Inftarglobi, 
temviil Orbis , circus, circulus , cbinqU 
/Equalis , uuau , *ur , rn 843* 

f f f ♦ Leuca , tria pafiuum millia , tria mil- 
liaria ; tertius lapis , tupu. 833* Unam,duas 
leucas diftat ; ad rertium, ad fextum iapi- 
dem abeft; adtertium, ad fextum mjlliari- 
um, quine tupun , epu tupnn, <&c» Ulna* 
nufcu. Me tior ulna , nxxfcutun* PafTus ,- te- 
can. 837. Stadium , -quine pataca * epu math 
quechu tecan. Ire, procedere , tecan. Mil- 
liarium , huaranca tecum Lente procedere, 
tiocbi , mancba^uechi tecan. teftudineo gra- 
du incedere , aldiin manchaquechi miaun. 
Paffum producere , gradual grandiorem 
facere, cume tecan , vuta tecan , mat tin. 
Gradum fiftere, continere, (uftinere, a Jo- 
ehi. Palmus, rula. Palmo metior, dime- 
tior, rUk&i rxxlatun. Digitus , quine cJbaQL 
Lichas adis , femip.es, duque. Pugnus , rii- 
na. Pugno legere, colligere, difpergere, 
accipere, runatun , choqueln* Utraquema- 
nu accipere, ttetath Qyod vel quantum 
ambabus manibus auferri poteft , titm. 
Quantum pugnus capit , quine nxm y chocol, 

ckoql, 



■L 



thoqUchoquel Pes, namun* Staturaho* 
minis, v^tan, vittancbe. Alms eft puteus 
pedes Tex & rriginra , cayxx vutanche devu 
conu Limes 3 terminus , cuel Supra , fupe* 
rius, furfum, fuperne, fupernus, buenu<742+ 
Stare fupra, furfum contendere, fuperius 
afcendere , huenun. Supra collocare , ;5&£- 
nufa. Superne: lapides fuperne conje&i 
func, butmttu* Supra, fuper, buente. 74t. 
Superftare, imminere ejus cervicibus, ha- 
bere omnia fuperiora, biwtten. Impono, 
huenteln. Infra r naxi) natl. 788. Infra , fub, 
{uhtzT)fnincf)2. 779> Subeffe: nos infra fe 
habet; fubditi illi fumus, in ejus, fub ejus 
poteftate fumus , mincben, minchelen. Intus, 
intro , nrinxx >pwninfi. Introffum , minutu. 
Extra, foris v* foras, buecun* Foris, defo- 
ris ) forinfecus, ektrinfecus , bueciwtu. Hug, 
hue adefto,tvn/ 5 van mo > vameu. Iftuc iter 
mihi eft;ifticeft, iiluc accede, recede a me, 
teyeu.sst. teye mo* 

Sf6. Exempla. Epntonco mnrque> duo 
farina? roftae catini» 

Cula nxxnptm> ter quantum pugnus ca- 
pit tabaci* 

Ta in coniQen qnine tecan mme puklaita 
i\X eltun mv<> cunae & fepuichrum ^ incuna- 
bula 6c fepulrura vix paffu diftanr* 

ucanantk tm quirt* xxbnman Qifoi Foroe 






jo4 OhMM*. 

mo Token cutu> in sedate Boroa Tolreno 
vix diftat did unius irinere. 

Cula \\unman Qei Pur en mo Penco cutu, 
Purenum ab urbe Conceptions v. Penco- 
poli abeft quatridui itinere. NB* quatridui 
non tridui * fie enim vult juberque vocis 
uixntnan 848* fignificatio : nam aliter res fe 
habent in Chilenfi Regno, ubi plerumque 
noctu, praeiertim ab lndis, iter conficitur, 
& eft ibi plerumque nox ferena & amoena: 

AiUa pun g£2 r eft iter decidui, feu dierum 
omnino decern. 156: f. 

CUachi uunmarpmimi > quatridui moram 
facies, 

Chmntnpu mki mapuchu ? quantum di- 
ftat Jacobopolis Metropolis Regni Chilenfis* 

Pichi pu mlei pire Mabuida , Monies An- 
des non longe abfunt. 

Chimin tupui , chumtn tupu t$ei, mivutu* 
pu QeivJei, quot leucae numerantur. 

Quine pichi tupulei 5 muna pulei , munacbi 
tupulei, una parva leuca* 

Quine tupui, melt tupuQei, cayu tupulei , 
Unit tupui > una, quatuor,iex leucap, ieucae 
dimidium* 

Fern quine vutan iod prai ttame mo, Bal« 
lena ftatura hominis major eft lupo niarino- 

Iodn quine cha%U , digito procerior fum. 

lodpichim qmne rula } es minor palmo. 







Vutant&eprai , nimium procerus eft: ho* 
mines non proceritate corporis, fsdrobore, 
virruce , & animi prceftantia mecimur. 

Quite varapam 7 ulna panni. 

Jam quine vara, una ulna amplius , infu- 
per , praeterea* 

lorn v\ ioi -quite vara moy plus quamuna 
ulna. 

vpnocbi quite v$m> tod pichi quite vara 
mo y minus quam una ulna. 

Cum toquitmiy manu metior* 

ChaQll toquin, dimQtioY digitis. 

Pichi devupe ta ni eluabin > cedo mihi il- 
lius , quod mthi es daturus menfuram bo- 
nam, abundantem , fupereffluentem. 

Pichi iodpey quine man mari , da auflario- 
lum, additamentum aliquod ; amori noftro 
hoc indulgeas, ut plufculum, quam par eft, 
largiaris* 

Quite tupuhuei , leuca fupereft. 

Q^ite tupuhuelaiy non rellat leuca. 

Pichinma mlei ta ni rue a Iglefia mo y mea 
domus haud procul diftat a tempkx 

Veula pu Uei , hie laret vis, anguis in herba* 

Vei ni putty eccum, hie eft* 

Deulai , deumaQelai y buechuntut&elai y anca* 
knoQeiy eft opus imperfe&um, cteeft dim* 
dia pars» 

Pu mleiy intus eft. 

Pu coniy incro fe abduxir, conjecitv 
li AIM 



Ald^xrumdu v.rumei, valde cra'ffu$,coif- 
polentus, obefus, corpore ample, ingens 
corpulentia , corporis amplitudo > craflitudo, 

FkM rumelu ? exigua craffitudo. 

Mmammelu-i amplitudo mediocris* 

Chumteni veichi mamU , quam longum, 
craffum , folidurn eft iftud lignum, 

Mu viitai>> longiflimunv 

Muramei) crafliffimum. 

Chumtn vutani? quam longum , quam al- 
tum? 

Vanten vutani ? tarn longum. 
^Ancaple lei-, dimidium folum fupereft. 

lod ancaple coni , non reftat dimidium, 
minus dirmdio fuperat. 

Luan ear a cur am ventenVv. cur am venteni 
luan cura, lapis befarovo magnitudine non 
eft inferior* 

Minche ecuU ? fub vefte* 

MUimi mo > ibi > ubi nunc ftas ; in eodera ? 
in quo confiftis loco. 

Rupaimi mo y ubi tranfiviftu 

Unmutwneainy mo p ubi cubitum ibis. 

Tecatwn > lemmaee , quse petunc invi- 
cem diftare pa(Tu ? v* aliud ab alio. 3}6. 

jj7 Nautica , Naviculars* 
Navis, navigium, hmmpu. Navicula , pi r 
fhihuampu* Navem cgnitruere: navigo, 



**&&"<& So? 

enavigo, velificb ; vela vends dare, navi- 
gptioni, mari fe committere, buamputun, 
Ra tis, ta$u Lembus , fcapha , daJlca. Pro- 
ra, lonco huampu. Puppis, nudo huampw. 
Clavus, guiiernaculum, toquibuampuqueum. 
Remus > cahue. € ontus , pmica , ejpeque > 
ritocahuej* Anchora , ancora , Qtuniebuam- 
puqueum. Jacere anchoram, ftare in anco- 
ris; j^£tis anchoris fuhfiftere,navern ancho- 
ra fundare, firmare ^timiehuampun. Tol- 
lere anchoram, navem folvere , praecidere 
funem, Qtuentun huampu, Camelus , ru» 
dens, anchors funis, vuta mau. Velum, 
amolhuampuqueK\m , amolhuampuhue. Dare 
vela venns, amohuampun* Vela contrahe* 
re , xolligere , fubftringere , vutaln ta Imam- 
pit, amolan buampu. Pixis naurica, Qml 
mapUy gnellafqiienqueum. Charta geogra- 
phica -ignelmapuchiUcai gnellafquenquecbi chill- 
ed. Remigo , remum impeliere , remis in- 
cumbere, infurgere, remis navem impelie- 
re , cabuen \ cabuetun* Inhibere remos, ven- 
tencabuen. Secundo flumine remigare, cun* 
tun , exxnten* Haurire fentinam , Qacan. 

578 Ventus, cruf,crf. Boreas, A quilo, 
picu. Boreasflat,ipirat,/>za/#u#\ Aufter, 
Notus , huaibaen. Notum flare , huaibuenn+ 
Solanus, fubfolanus , puelche ,puelcruf. Fa- 
vonius , Zephyrus , Qulibue , QulJque erf. 
Ii 2, EuruS; 



yo8' 



<$& Bd& 



Eurus, Cumhuaibuen Africus, carhbuai 
hum. Caurus, Argeftes, carxxpicu. Cae- 
cias , cum pictu Ventus vehemens, vuta 
cvuf. Ventus pluviam indicans, afferens , 
maucvixf. Ventus adverfus , contrarius , 
huelu erf. Turbo, meulen. Locus apricus, 
ncm , nciim , nucum. eo fe recipere , zm- 
cumtwu Maris tranquillitas, malacia, flu- 
ftrum: magna eft a vento maris tranquilli- 
tas, nullovento mare concutitur,nulloflaru 
agitatur, commovetur, malacia naves dete- 
nentur, nucum antit^ udhue •> iidbue antu. ^ 
Ventum minui, defiftere, tiiQn. Flo, (pi' 
ro , inflo , pimun. 80S. Afflat , afpirat ven- 
tus , exxmei vachi cvj\ cutne cruf tva+ Pul- 
verisnubes, tuvxmu Frumemum*ventila-- 
re, ventilabro excernere, puvg&ve, picbulti, 
pichulcan. Subfrigida tempeftas, vivqueti 
antu. Subfrigidum efle, vivcim. Frigus, 
ufe. Frigida tempeftas eft , xxteQeu Frigus 
ingruit , cupaute$ii. Frigeo, algeo: frigi- 
dum 5 algidum effe , uten* Frigefco, Ian- 
guefcere, intepefcere, languidiorem , mol- 
-Borem, remifliorem indies fieri : pia ejus 
ftudia languerunt , deferbuerunt , in languo- 
rem abierunt, reftinfta funt : priftinus ille 
pietaris ardor elanguit, refrixit, extin&us 
eft, tiiun. 

|f 9, Jam ventorum vis remifit; jamcae- 
li fades torva & procellofa in ferenam & 

tran- 







4fe • dfr W 

tranqfcillam abit, ut jam tranquillis utamur 
fluftibus , cumeQetun , lifbuenun^ lifyetutij 
eluiun > liftun ctntxx. Piuviam , imbrem, pro- 
cellam remitrere, cefTare: jam imbrium vis 
remittit, caelumque fudum ac fbrenum red- 
ditur, chun. Eo ubi non pluit confugere, 
in locum ficcum , fub te&um fe recipere , 
cbutun* Idonea ad navigandum tempeftas, 
egregia, fecunda, ferena, hue§an. Ad- 
verfa tempeftas > frigida > rurbida , turbulen- 
ta: anni tempore navigatione excludimur, 
nobis per tempus navigare non licet; tur- 
bulenta tempeftas , & vis hyemis navigation 
ni obftat , ventus vehemens & atrox a na- 
vegando deterret, tempeftas nos continet* 
tiimelai , bueralei antu> bueQaQelai. Pro- 
cella , tempeftas , ciiQuma. Sol piuviam pro- 
gnofticans ,piUel cufe. Solis reflexus , aipin* 
Sol intra nubem , buemi antxx. Sol intra cir- 
cuiting , antix cahuin* Sol clarus , ferenus 
occidit, pegecontui antu, peQe coni antu. 
Exhalations igneae , quaequandoque viden- 
tur no£tu 3 cheurvot. 

f6o. Exempla. Anni buampu , navis bae- 
ret in fcopulis, vadis illifa eft* 

Chem cruf mlei , amoquci^ miauquci ? quis 
ventus exoritur , flat , fpirat ? 

Crf vemQeiyQft velociffimus 

Arei>ptei antii 3 fol urit , adurit. 



Ii 3 



MlMy 



Hueibuin ktal naupai , fulmen decidir , cae- 
lum falmina mittit , jacet , jaculatur; qui- 
dam de caelo ta£lus; fulmine i£tus, pereuC- 
fus , fulrpinatus , fulguritus eftl 

Chem anti\ Qei? quae aura? quae tempe- 
ftas? 

dime antutgeiy bona tempeftas, aurafavet. 

CupaciiQumaquei i turbida ac dira tempe« 
ftas nobis imrniriet , impendet. 

HueracugumaQel/ui , faeviffimis fluftibus 
claffis ja£tata,concufTa, confliftata eft, gra- 
viifima tempeftate navis quaflata, agitata eft, 
tantum non flu&ibus fubmerfi fumus,paene 
eos flu£tus abforbuerunt, 

Huclu iauquei ta in moQen; buiftmixxn an- 
tx\ Qelai , variabilis eft hujus vitae conditio; 
ingens temporum viciffitudo, multae ac va- 
riae fortunae vices, nemo unus ex omni par- 
te beatus. 

CumeQetuai cheiy cxxme Qetulaiai cbemai, 
nefcio an bona ♦ an mala tempeftas fecutu- 
ra fit. 

UcbeQei, fentitur frigus* 

Ovifa vem^ei hutrca buenu tvei> iftae nubes 
a fele rutilantes gregi ovium non funt ab- 
fimiles 

Veula mi cabuetun camve ? numhaefunt 
primae vices, quibus remum impellis ? an 
nefcis adhuc quo paflo remis incumben- 
dum, infurgendum fit* 343* 344» 34f* 34 6 * 
347* 348- T S6i. 



i 



^b^c^ 



jir 



ffiii Mufica. 
Cano , canto , cantico , rnodulor , cantus ede- 
re , fundere, itlcatun^ pramn* sj/. Conci- 
no, xxlcatuclon^viU McatuiQn, Cantio,can- 
tiuncuia, canrilena , vd. ; iMachiorum can- 
tiunciilae, Qeicurehuen uL 4lt. Machiorum, 
dum medicantur, fibilus, fibilum, fibilare, 
pivuliu Indarum , dum molent, cantus ? 
Uamecan. Indorum Pehuenchium moreca- 
nere, hueicutun. Pulfare fides, canere fidi« 
bus; calamum, tibiam inflare,tuba canere* 
campanam pulfare , duQuln. Multorurn vo- 
ciferatio, voces inconditae, clamor, quiri. 
tatus: vociferor, quirito, eupun, bnarUn^ 
huaqnen» Echo us: reciprocavocis imago; 
foni^ vocis repercuffio , auquinco. Ad iu- 
dendum provocare , dan. Obftrepo : pe- 
dum ftrepitus, kmtulun. Inftrumcntorum 
fabrilium ftrepitus , tautaun. Strepttus rei 
cadentis, quae decidit,/tf/tf//z, ialalcun. Su- 
furrus, murmur, reupin, reureupin , hxiaU 
hualun. Fremitus , mugitus , hilulim. Re~ 
laxatio animi; animum a curis & negotiis 
avocare,avertere, abducere; a moleftisoc- 
cupationibus ad has nugas abeo; per haec 
obleftamenta animum laxare juvat ,& libere 
refpirare ; hanc aberrationem a moleftiis 
habeo, expedio me ab iis, quibus detineor, 
negotiis ; & dum aliis remiflius intendo , 
mini ab oninibus vacare videor; curis va- 
Ii 4 cuum 



_ 



cuum per haec amoena vagari & fpatiari tan- 
ti(per juvat , cx\chalcan> Ludo , colludo , jo- 
cor, nug'as agere; nugari, joco aliquid di- 
cere, jocis in alios ludere : nunquam tam 
male tibi eft, uc non aliquid facete & com- 
mode dicas, ahuiin , ahuucan. SubfiliOjfub* 
fulto, fublulratio 5 lemuun* Percuffo ere* 
bris palmis calceo ad numerum faltare, pe- 
de plaudere & digitis concrepare, ynpen* 
Tripudmm, (alracio, chorea; (alto, tripu- 
dio: ad numeruin faltare, choreas exerce- 
re 9 agitare, pueros puellasque rnanu con- 
ferees reftim circumducere, prum Tri~ 
pudium vi&oriae caufa , ynpe puuUin. 7fz+ 
pvuloncon. quod circum caput tripudient 
Janceae infixum, Saltatio quam fanfta Ma- 
ria vocatam, olim didicerunt abHifpanis, 
cunquen. Choreae ad excutiendum frumen- 
tum, nuinprun* 

f6z> Buccina arundinea vel oflea ex tibia 
hoftis ab ipfis trucidati j> tutuca. Cornu 
fymphoniacum , eule uL Tibia , fiftula , pi~ 
vulca , piviUcd, pincuUhue^ pitucahue. Ty m- 
panum , cultun^ cultunca. Tympanum Ms- 
chiis proprium , txmtxxnca. Aliud minufcu- 
lum , ralli cultuth Sonorus ex sere globu- 
lus , fiftrum , colocolo, 

>f6$. Ludere Judus* lufus, Iufio, auca+ 

tun. 




tun, Ludus pilae , fph^romachia ; pila lu- 
derc , piUmamn, Piln , pillma* Pilam pal 
ma , paia, reticulo excipere, fiftere, interci- 
pere, percutere, jacere, mittere, reddere, 
retorquere , repellere , pillmapraln , pitima* 
pramm Excipere, liftere, intercipere pi- 
Jam, malcotun. Currere; curfu contende- 
re, certare, lefn , notulefn* Praecurrere, 
penchulefn Sou Incipere ^Uitun-i huemaln* 
JHarpafto ludere, palin* 797.palitun> Glo- 
bus , pali Harpaitum , utld> uimo. In har- 
pafti ludo errare, jberrare, non adeffe, ca> 
nin. Harpattum confueris caercmoniis ex- 
piare, (anguine agni perungere, & tabaci 
fumo fuffire 7 pi?nurcim. Luctere granis m'ai- 
cii vani colons, pifiman. Pha(eolis aut fa- 
bis ludere, melicann , UiiiCann 768* Ludus 
divine divina , dQa dQamiUa. 719. Errare, 
aberrare, cunen. Sponlionem facere,fpon- 
fione aliquern laceflere, cum aliquo cerra- 
re; unius aurei fponfionem facio ni Petrus 
vicerit,tantundem fpondeofi vicerit, cuden. 
Sponfio, ran. Deponere argentum, veftem, 
aut aliam rem apud aliquern: periculum 
adire, dare fe in difcrimen, periculo fe of- 
ferre, Ye commitrere, rann. Ludo since- 
re; premium aflequi, confequi, ferre, lu- 
crari, hmm* 74s. Ludo vinci: eft pfofe- 
fto.ubi damnum praeftet facere, quam la* 
cmtny/jueuQen. Amitto : nihil mihi reli- 
I i f quum 



- 



fi4 



^»^^ 



quurn) fecit fortuna, everfae funt meae res 
omnes ac deperditafc ; naufragium feci f ei 
familiaris : aftum eft de rebus meis, res 
mea familiaris periit, interiit , omnia mifai 
fortuna eripuit, abftulit, adeimitj namn* A- ' 
roiffa in ludo recuperare, recipere: neuter 
alreri v. neuter neutri debet , paria fecimus, 
€ovetun. Audio $ au£lionem facere , bono- 
rumiiudlionemconftkuere ; au&ionor,- bona 
baftae fubjefta k&2LX\)notucuQin ) notucu\linn+ 
I udere par impar , huetibuellcan. Chartae 
pi£tae , luforiae chartulae, cudebue chillca* 
In ludo praed.se & pugnse fbcii, incabuen* 
Horum contrarii in ludo holies, cainehuen* 
Latrunculorum ludus, vitta Apo ni cuden. 
Ffinlius,alveus, lafquert> lelvim> lof+ Pe- 
d\ tes , epu namun ; pu cona. Equi y pu cahue- 
llu Curfores, neculcbe. Elephantes, xm- 
ta talca* Regina, Toqui. Rex, mu vuta 
Apo Albus yliil N>ger, cuviu Regent 
de loco mutare, transferre in aliam fedem, 
Uucai, cuniun Qei. ' Regem capere praefidio 
deftiturum, & interclufutn undique, tavai- 
co?h cimvLval Ludus pyramidum feu ba- 
ciilorum , mamUcan* 

$-64* Exempla, Cumei ta mi ul> bona 
cantio, placet tua canttuncula, bene canta- 
fti , optime. 

Cumei ta tin pel , optima vox, clara, fir 

nora, 



L 





3& 8 tfp 



nf 



nora> refonans, fplendida , acuta , fiiavis, 
lenis , valida, contenta, grandis, gravis ,fle* 
xibilis , ad inflexionem facilis* 

Cume cx\lt\xncatxxeneu , tympani fonitu me 
recreavit, laecitia acgaudio affecit, v* me 
obtudit* 

Petu duQulQequei campana , campana ad- 
huc fonat, auditur* 

Eimi mi chiUcatuaum v. chillcatual mo> 
ca que che pipiQequei, te incumbente libris, 
alii garrulitati vacant. 

Mi neculn iodi ta mi peni tli neculn me , 
tu tuum frarrem curfu fuperas, vincis* 

Vlotu cudeimu ta mi peni eimu , frarrem 
tuum lufu laceflivifti, ad ludendum provo- 
caftL 

Ta mi unabuel mo Mijfamo, cudeknoque- 
luimi) pocius ludo quarn Sacro interfuifti. 

Qelai ta mi tepelcahue? eimi, an non ha- 
beS) quod agas animi caufa; cujus afpe&u 
pafcaris, frecreeris : quod tibi pro deJiciis 
fit, quo pro deliciis maris, oble£teris, de- 
lecteris ? tu mihi pro ridiculo ac dele&a- 
mento es. 

LLamecan mo quimlai pu malluen nikdau, 
cantantis pariter y pariter fua penfa rrahen- 
tis, fallitur ancillas, decipiturque labor* 

Rupalpi antxi, ternpus loquendo fefellit* 

JRaniu, fponfionem faciarnus* 

Culatu cudeiy vill nambi nicuUith tertio 

lufu 



•«* 



*&#*# 



lufii nihil illi deitrceps reliquum fuit. 

Culatxx mo v. culatunmo v. culatuQele b\i- 
eunQeij ex tenia iufione dependet vi&oria* 

P'achitumo hueulaiaimi , hac vice non vin- 
ces* 

Vachitti mo amivalcaumeciiumeimi , ex eo 
tempore inclinata eft res tua; omnia tuaad 
interiturn vergunt , ad prsecipitium incli- 
nant, in pejus ruunt , quotidie deteriora 
fluunt* 

Deuma meliQenjpalinQen^hzbtoquztuory 
ergo palmam fefo, Turn igitur vt&or. 

Ald\x huei ta ni xxyautuaeum , mirum fi tu 
mihi te compares , mihi minime compa- 
rand us* 

Uuavlefign , pari currunr velocitate* 

Hueubin quine cahneVLu palin mo > equutn 
Harpafto retuli , fum lucratus. 

jrfif* Mechanics, 
Medicus >Chirurgus, Artifex, opifex, fa- 
ber , opilio , camaxi. Officina , camawh&e. 
Ars , artificium , artefadtum , camanQen. 
Magifter, huenu. Mercator, negotiator, 
QilUcavoe* 420. Qui veftibus emendis & 
vendendis vitam traducit, ulmncuXlvoe 466+ 
Pifcator , chaQuaentuve. 392. 428+ Arator , 
quelave. 397- 406. Auriga, veftor, quecba- 
ve. 366. 3? z. SS2> Opilio > Upilio , ovifa ca- 
mall* 36 z. TonCor 7 paiuntuve^4fS*que£n- 

cave % 



cave. 363. Ephippiprum faber , fellarum 
artifex , JiUave. 367. Figulus , huidiive*42f> 
S20. Faber lignarius, rupuve. 397 > S67. 
Faber ferrarius, rxxtan caman, rutave paniU 
hue. 420. Aunfex, rxxtave iniUa 7 rtavelien* 
420. Sartor, mtdhfcaman* 466 469- Aves 
aviculasque prohibens, perterrefaciens,|{jtf. 
bun camaxi. 379, 407. 

f66+ Cocus, coquus, coquinaria mini- 
ftra: vix ccquum invenias, quin fic milvi- 
nis aut aquilinis unguibus , incanve. 474* 
477» Lanifica, quae filum net , vuuve.472. 
363* Sarcknx , farcinatrix, mdufcave. 473. 
Textrix, Qurecave. 473- Infe&or, avxxlca- 
ve. 417* Qui caeruleo colore inficit, caU 
vulve. Qui rubro, queluve y %fc. at niger 
color nullo colore deletur, Lotrix , lava- 
trix, cuckacavoe* 428,432. szo. 

S6j. Contendere arcum ; tignis & tra- 
bibus domum rudem informare, lignaom* 
nia le&i, menfse, felte inter fe committer 
fuo loco ponere, eln> cbicixmn. Supradi- 
£ta diffblvere , laxare , chilvidn. Laxari , 
diflblvi, chllvuit) chilvun* Facio, efficio^ 
wiidn , vemn Laboro : magnopere labora- 
vi , ut perficerem , kdmm , kdaucan. Labor, 
opera , opus , kxxdau , kdau. Ahudcum alio 
adaequare, muvlntj murknon , cxxncban , /u- 
txxmn , tiXrmn^ trmn. Par, compar, requa- 

lis 3 



p* 



*•* 



lis,7/mr,*uf/^i* Compono: unarn rem 
aiteriv* ad alteram aprarc, aliquid ornare, 
apparare, conftruere, concinnare, pepiln> 
fxxvmn* Levigo, polio ^ikom. Tendo,ex- 
tendo^ protendo, diffundo, lapmn. Bene 
rem facere, praeftare quod debet, officio (a- 
tisfacere ->px\lln 8/7* Refrico, attero, pid- 
cim. Aliud aliud, iicut annuli catenae, mor- 
dere, apprehendere, xxnatun. Transver- 
fum , transverfarium , caquel, caql Trans- 
verfim flare, ponere , collocare, caqueln. 
Includo: intromitto , utafciin. Inaequale, 
iniquum , impar , imperfe&um , iito. Ita 
efle , uton. Inchoatum abrumpere ; Ron 
perficere : non definam , donee perficiam ; 
flifi perfe£h re Deo favente, non defiftam, 
utoknon. Res perfefla^ cui nihil abeft, ad 
unguem fa&a, omnibus numeris aflbluta , 
opun. Omnino, p.rorfus aequare , implere, 
perficere. Item, promiilis flare , promifTa fer- 
vare, implere , exequi, exhibere, tueri, prae- 
ftare>fidem fuam liberare; votum reddere, 
perfolvere, promiffisnon deeffe, fatisfacere, 
opuln. Scalpro fabri lignarii , terebra, ferro 
fodere,perfodere, terebrare, pcrterebrare, 
catarii Stylo praeacutopungere, perfodere, 
pincm 807, Perforo / perfodio , doUmn> 
jjnepiwm. Terebr©,perterebro, rincun* 
Scindere 5 findere ligna , rian , huiran. 
Scindo ? fecojeaedo, abfcindo> refeco, Ma- 
puto, 





puto > defeco, exfeco> decido, iraercido, 
in frufia concidere, refecare, cat an 69 f. 
Conjungo, conglutino, copu\o t pnarcxm>$ jo. 
Haereo, adhaereo, inhaereo , pnadn. Prae- 
lo aliquid fubmittere > fupponere, premere, 
excudere, nvg^tQ^tapedcmu Limo^limo, 
fcripta ca(tigare> perpolire> perficere, adit- 
mam revocare , urfino more fingere, cuQur- 
cixn. Aiiquid frango , conft mgo , infringo , 
effringo, elido, tavon f mutovn , hueton. Con- 
tero , concundo > comminuo , tanan. Pro- 
jicio , con jicio > affigo , tanatcun. Peririam, 
m agendo acquirere, adln. Norarn appo- 
nere^cenforiam notam inurere, vitium, de- 
fectum, mendum objicere, unum illi obji- 
citur> quod,* videte quamrem mibi virio 
vertant, quo nomine illis difpliceam,male- 
que apud eos audiam , adelcan^ adlcan. Pa- 
la terram attollere, in ahum tollere* levare, 
(ubfevare, damun. Terra locum munire, 
fblum pavire, complanare, tunderc, Qichitw. 
Reftes contorquere, maun. Reftis, mau. 
Ligna , lapidem excidere > formare , infbr- 
mare, exctidere; cafn, rpun> qmpun. Ta- 
bula, palus, lignum fojrrnatum, chf. Palum 
intercidere, in frufta concidere, (ecare ^qm- 
gutt. Lapides excidere, rutin. Ferrum 
|ncendere , adurere, cuhUcan. Malleo per- 
curere, tundere, rtan. Frangi, comminui, 
shincdn , chimin* Abfolvo, perficio, con* 

ficio, 



ficio, Snip; rem perfect, confeci, abfolvi* 
ad exitum perduxi , ultimam jam manum& 
quad faftigium open impofui, impofai co- 
ronidem, denman. Secum portare, ye-tmn. 
In opere /labor e fbcius,adjutor, coadjutor* 
ciiUa. 

j-68* SecuviSy cacbal. Haftile, cumpal 
Securis foramen , oculus , t$e cacbaL Alba, 
dolabra, maicbuhue. 77 z> Scalprum fabri 
lignarii ycatahue. Stylus pr»acutus,/>/»*u- 
bue. Lignum acutum, quo terram perfo- 
rmt,paL Dux pertieae ligatae inftar for- 
cipis, quibus trabes attollunt , iuftinent, 
icbu. Gluten, vifcus, ciinUL Carruca, 
surras, plauftrum, chinculbue. Rota , or- 
bita, chinch 

j 69 Exempla, Cbem cama\\%eimi? quam 
artem calles, profitens, in qua arte te ex- 
erces i 

Ta camaxi nieini moQeam, artem quaevis 
alit terra: merx valet; ars praeftat; fi merx 
per it, ars mihi reftat 

Kdau nim> habeo quod agam,nunquam 
mihi vacat a labore, negotiis; nihil unquatn 
habeo vacui temporis, nihil mihi otii un- 
quamdatur, nulla quies: labore, negotus 
ita diftrahor ac detineor , ut refpirare vix 
poffim : vix otium aut vacuum tempus ad 
fcalpendas aures mihi fupereft,- obruor -no- 
go- 



AMNtf 1 



121 



gotiorum flu&ibus; nunquam mihi per oc- 
cupations fpiritum libere ducere lice^ 

Elueli ta w ial > ni tacual ., kdaucloam 
quine tipantu, (i mihi das vid-um & vefti- 
turn , in annum integrum tibi operam meam 
addico. 

Chemkdau Qeimi ? cui rei nunc vacas, in 
quod negotium incumbis,quid tra&as,cu- 
ras, meditaris, agis? 

Chemkdau naciimaimi v. nacmaimi , quod- 
nam opus proxime abfolvis, 

Entun ta ni kdau, penfnm meum pere- 
gi,ab(blvi, confeci. 

Mart antix entuan , poft deciduum penfum 
meum abfolvero, v* petam, fufcipiamjad- 
mittam, fpondebo decern dierum penfum* 

Rupan v. rupal kdau> peraftr labores v* 
labore pera&o* NJB. Indi Cbilen(es ha- 
bent , portantque fecum funicnlum in quo 
annotant dies laboris pera&i; nam fingulis 
diebus laboriofis feu quibus operanrur,poft 
folis occafum inneflunt fuo funiculo , qui 
idcirco pron> nodus vocatur,nodum. gig. 

Cacbal moi vachi mamll^ huic ligno fan- 
dendo , fecuri opus eft, 

Maichuhnetuquebin vachi tihue y afcia 
hanc laururn formo* 

Chem mo ®. chem eQu vputuhimi vachi 
mamU / cacbal mo v. eQu; maichuhue mo v> 



eQu i\ quo inftrumento formafti lignum hoc ? 
fecuri 5 afcia* 

Catabuebin ta ni panilhue , meum ferrum 
in fcalprum converti, transformavi. 

Cataquilmi vacbi cuti, spp. noli icalpro> 
terebra laedere myrtum iftam* 

Cxmlbimn ta mn vpun > profequimini li- 
gna haec componere v* in his lignis re£te 
fqrmandis, 

Cupaleleimi vau men ta mi mlepraiamv. 
ta mi mlepraal mo> num teconduxi , uttiic 
defideres? ad quid venifti y an ut manum 
fub axilla, fub vefte aut in finu haberes; m 
lies otiofus ? 

Pepi cupalaiani) non pofTunt venire 3 ad- 
effe illis non licet* 

Xii cupaiam niUipuQevali , v, niVdpun mot 
ta Xii cupaiaU non vedic nifi rogatus : tem- 
per eft rogandus» 

Pepi amoam, ire licet* 

Chem mo mlQequei tva ? ex qua materia 
hoc conficitur Y 

Chem mo tipai } chuchi tit tipamom 7 unde 
eft ortum, 

Mamll mo mlquebin^ feci ex ligno, 

Cura mo mlqueel^ fa&um ex lapide. 

Panilhue Qei tva hoc eft ex ferro con- 
feftum* 

Cumpanilhm ymiQei tva } hoc cupronon 
eft abiimile* 

Mid 



i. 




m 00* si* 

Mlei ran ta ni huiduam v. dQoII ni mlam 
v. mlabium v. ta ni mld^ollatn , habeolutum 
ad ollas efformandas* 

Tva Uecbi maupeal, en undereftes cou- 
torqueam. 

Aldiillei ta ni cafd^ non deeft,eftabun- 
de,unde fcindantur tabulae. 

Tva ticaabuel Uecbi , hinc conficientur 
lateres. 

Tva cxxchacan^ en 'Iota, laura omnia* 

Maupeti) reftibus contoitjuendisoccupor* 

LLitulnoelcbi dQu deumavalai, nunquatn 
coeprum, nuwquam finitum : quod caret 
principio, fine quoque careat necefle eft: 
echinus parturiens malo fuo cun£tatut\ 

RaUi deumaimi cafcaman Qetiolu v. cafca- 
man no eimi, catinum perfecilti, quamvis non 
lis artifex, 

Deulai, deumatgelai , huechvmtiiQelai ; an- 
caknoQei, eft opus irnperfeiium, deeft dU 
midia pars. £ 

/ ni vemabiel mo v. ni vemabium quine an- 
txxnmaiai , antequam id faciat , nectet diei 
moras. 

Vamaimi, vemdmi, ficfacies. 

Marichi vei pile , vemlaiabin , licet jubeat 
fexcenties, non faciam, 

Lemlaiabimi vachimamU j esnehuicligno 
arrollendo, iqftinendo? 

Lemlaian em > non fum, 

K k a $eki 



SH 



»#yp 



Qelai , pepilan y non , non poflum , absque 
piaculo praeftare nequirem. 

Ovifa caman huenevoe llechi , Opilio eft 
perfa?pe non paftpr , fed fur & lupus. 

j%m* mlqueily male , peffime fa&um ; 
perperam inftituifti hoc; aliam rationem in- 
easoportet. 

Cume pepilimifnaiy eleganter fa&um ; la- 
m multum do&us es; calles artem tuam, 
plurimum in ea profccifti* 

Cumepepilelcbi d%u uchavalai, reselegan- 
t\ opere acque affabre fafta cuo venit; de 
^rnptore non dubitet* 

Opun pirim, frenuni cui nihil deeft^abeit 

J70. Artes liberales. 
Medicus , ampin caman. S34* Norarius , 
Chillcan caman ; Chillcaknovoe. Poeta fciens 
carmina condere, facere, fundere, verfus 
fcribere , confcribere ; carminibus ahquid 
pangere, celebrare, componere, perfequi, 
exprimere, facere cantinculas > Qen pw. 
Auaor , inventor , rei machinator & archi- 
teftus fum , vutaln : vutalbm Divinus , va- 
les, Hariolus, Aufpex, augur, auaor, prin- 
cipium , inventor rei novae , llihva Idio- 
ma, patrius fermo, vernacula lingua, du$u. 
Lingua Hifpanav. Hifpanica, Huinca duQth 
Lingua Chilena v Chilenlis, CbtMu$xx. 
Aliarum nationum, Mwu Huinca Juqu. 

f7*< 



^fc^d^ 



f*f 



I71. Cantio , verfus, carmen , cantiuncu- 
la, cantinela , ill 6 so, Cano, canto, rno- 
dulor , xdn , ixlcan , xxlcatun ^pramn > pramufo, 
pyamulcan* Laudo , collaudo: aliquem a 
genere , a virtutis ftudio , a litteris commen- 
daref omnes illum maxime commendant, 
laudibus ornant, afficiunt, cumulant, effe- 
runt, extollunt, in caelum ferunt: maximam 
illi laudem omnes tribuunt, impertiuntur, 
deferunt: celebratur ab omnibus; fummas 
in ilium laudes congerunt; eft de illius lau- 
dibus fama confentiens, ulmeyeti, cume id- 
meyen. Obtre£lor : detrahere abfentibus ; 
alicui v* de ejus fama detrahere: multidete 
rumoreS vagantur, diflipantur; male apud 
plures audis, eft in circuits de te obtre£la- 
torum fermoliberior; in ixiultorum fermo*- 
nem, vituperationemque venifti, incidifti; 
multi te in invidiam vocant, huera xxlmeyen* 
Liber, codex, charta, papyrus, epiftola,lit- 
terae* item ferrum , quo nota pecudi inuri- 
tur ; vel ftigma fugirivo infcribitur , aut 
fervus notis threiciis infignitur, Chillca. 
Atramentum, calamus, &c* cbillcaboe* Li- 
ber precum, Breviarium, Roferium, amo- 
maribue , amomariqueum Scribo , con(cri- 
bo, exaro; notis literarum fcribere, notis 
in fcribendo uti , chiUcan , chillcaln. LegOj, 
ftudeo: litteris operam dare, navare; Au- 
dio vacare, libris incumbere, chillcatun % 
Kk % Ta. 



$x6 



*%* •:« 



Tabellarius, nuncius, curfor, acutulchiUca- 
voe r Atramentum charra bibit; atramento 
papyrus permadefcit , charta aut papyrus 
bibula, rumetipan. Delineo; lineas duce- 
re: pingo , depingo, velim mihi irnagi» 
nem eximio artificio> egregio opere depin« 
gas, politiflime exprimas, optimis colori- 
bus iliuftres, fingulari arte perpolias, perfi- 
cias, buirin. Significare, piquen. Peritus, 
expertus , armorum & equitandi peritiffi- 
mus , certo iftu deftinata figere folitus, 
quimlu. Elegant iffime loquitur , emendate, 
venulte; fplendidam quandam & minime 
yeteratoriam dicendi rationem habet;elucet 
in eo nativa-& incorrupta ferrnonis puri- 
tas & integritas , ritoiuQun. Fingere,com- 
rninifci : ex fe araneus texit telarn , ipfe men* 
dacium aftruit, e cerebro fingit, Uihuan y 
ilihuatuh* Carmina facere, fundere 3 pange- 
re, condere, fcribere 5 cantiunculas compo- 
nere, entuuln>> entuxilun* 

172* Doceo, edoceb, erudio, inftruo, 
inftituo: praecepta dare , docurnenta trade- 
re: Chriftiame fidei rudimenta tradere, fi- 
dei myfteria rudibus exponere, pro eorum 
captu explicate 5 pueros liberaliter educare , 
urbanis moribus inftruere, erudire, ad hu- 
roanitatem informare , gnen , gneln. Decla- 
re* explico, expono, explano, aperio, ex- 

primo j 



m 




mm<0f 



n? 



primo, ediffero, interpreter: locoobfcuri? 
ac difficili lucem afferre, adhibere; fenten* 
tiarum flofculos ex optimis au£loribus car- 
pere, colligere, decerpere , ex divite fcien- 
tiarum & erudirionis penu fubfidium juven- 
tuti depromere, parare, comparare, mtuln^ 
entuduQtm. Oftendo , demonftro 3 peQehu 
Difco edifco: quidquid fcieatise, cognitic- 
nis 5 do£trinae , inrelligemiae confecucus Turn; 
a te didici, percepi, fufcepi, fumpfi, arri~ 
pui,exte baufi; tibi acceptum refero: tu 
mihi ad rerum fcientiam & cognitionem 
praeluxifti, viam aperuifti, oftendifti 3 facem 
praetulifti ; te duce ac magiftro ad multa* 
rum rerum cognitionem perveni; ad rerum 
fciemiam eruditus , in(iru£his> informatus, 
expolitus fum , gneitun. 

f73* Exempla. Cxmie t?Qu tea dime gmu 
tubiluy bueraque Jqu gneituquibilmi em> ut 
melior fias, non aucem dediicenda addifcito* 

Quimmequen DIOS w dQu>eo adludum 
litterariurn , ut fidei rudimenta addifcens bo- 
nis infuper moribus excolar. 

Acun ta ni quimam v. quimalu , vento 
expioraturusj examinaturusj ut fciam ? re- 
fcinrn , audiam 5 videam* 

Quimlalrume ? nihil fcit omnino, eft pror- 
fus ignarus, infeius, imperkus. 

Quimlca$epaquen, venio docendus. 

K k 4 Q$ffir 



r*8 



t&m 4» 






jQuimkaQemequen , ed ut doceah 

^cw^ ta niqiilmlQeam v. quimlQealu , vc- 
nio uc erudiar , inftruar* 

Quimleien amomavin mandamientos piel 
v, pt^elu > doce me oratiohem , qsuam De- 
calogum vocant. 

Quimlnuan , docere nebulones ? nequam, 
Vafros* neqoitiam, &c* 

■tluaquimln <> docere nequiter, &<:♦ 

AmoQe buera hueni > uia ula contQeimi , 
quimlcamoabuin > apage te puer inquies, 
vix heri narus hodie nos doceas. 

Inche xd quimlal ewri> tu es docendus a 
me, tu meus in arte novitius; in re autem 
litteraria difcipulus ac Tyro effe poffis* 

Aldhn quine nemel mo , quam multa quam 
paucisl 

PeQelbiQe, oftende lis ; fine,videam. 

Iod aiabun ta ni umautuabuel ' , ta ni chill» 
catuabuel mo , magis dormire juvat y quam 
legere ; fbmnus me a librisad le£lurn invitat* 

Vitt antu remnai ta ni chillcatun , toto 
die perfeverat in Mu&o. 

Chillcatuli v. deuma chiUcatuli umautumen, 
poft ftudium eo cubiturn. 

Uvcutun chillcatun mo , totus in eo fum , 
ut animum doftrina excolam, ad litterarum 
ftudia me totum refer©} omne meum tern- 
pus in litteris confumitur : librum de ma- 
nibus iiunquam depono> die no&equein 

mani T 



*%3 •"dV> 119 

manibus habeo ; hoc mihi negotium eft^ 
hoc otium , hoc labor , hoc quies, 

Inei chillcatulai rume y inche mai chillcatu- 
quen ? praerer me nemo alius litceris vacar, 
ftudiis incumbit, navat operam. 

Aldxxn tepelquei quine mme chillca^ litre- 
rarum ftudium eft quoddam quafi animi 
pabulum , bonarum artium ftudiis animus 
fuaviffime pafcitur, recreatur, ineft animis 
noftris magnus quidamfciendi innatusamor. 

Aiidan ta mi chillcatuhueael v. aiubuelan 
ta mi chillcatual , nolo ut (tudiorum fpa- 
tium v, curriculum diutius percurras, 

Munape ta mi chillcatun , velim tibi in 
ftudiis parcas; ijiodum tibi in litteris addi- 
fcendis adhibeas, ftatuas , praefcribas, velim 
tibi fit ftudiorum modus; ne nimium din 
in litterarum ftudiisincumbas:adigeequum 
ad metarn* 

Eimi mi cbillcatUum v. chillcatuel mo>ca- 
que che pipiQequei , quando tu ftudes, alii 
confabulantur , garriunt, fermonesmifcenr> 
fermonem per otium cum aliis habent, col- 
loquuntur , ftrepitum ac tumultum excitant. 

Cupa chillcatutuan em I ad ftudia redire , 
me referre vehementer cupio,- priftina ftu- 
dia revocare , intermifla reperere juvat ; 
lcholas iterum frequentare,ad fcholam ven- 
titare, frequens venire, mihi in animo eft. 

ni chillcaum v* chilkaam v. tbillcaal mo 
Kk f m\m\ai 



no 



mm'm 



mlmlai ta nicuu, inter fcribendum mihi ma- 
nus contremm 

Ami acutulchillcavoe , curfor, nuncios, 
tabellarius venitv. 

Chillcavalpaeneu , Utter as ad me mifit fale 
& facetiis condifas, falibus ofperfas; orba- 
nitate ac jocis fuaviffimas, feftivas & &avi» 
tatis plenas litteras ad me dedir* 

Hcerquen xxi via aldun matuluquen vachi 
chillca mo-) quod nuncius niraium properer; 
ne nuncium urgentem detineam diutius, 
haec ad te prcperqns fcribo : raptim , in ma* 
gnrs temporis anguftiis > hoc ad te littera* 
rum exaro* 

Tva chillcaquibilmi , non eft id epiftolac 
committendum, cave id epiftolaecommittas* 

Aldim tuyiieneu ta mi chillca , magna ex 
tuis litteris voluptate affe&us Turn; jucun- 
diffimae mihi fuerunt tuse litterae, magnas 
mihi voluptati fuerunt, magno ex tuis lit- 
teris gaudio perfufus fum , magnopere tuis 
litterjs laetatus fui, magna me laetitia tuae lit- 
terae affecerunt , magna me voluptate per- 
fuderunt, 

Chaichei tiQellen mi chillca , jam diu a te 
litteras expedto ; in fumma fum expe&atio- 
ne lirterarum tuarum; jam diu litteras tuas 
require; abs re tarn diu nihil litterum ? tarn 
longum , tarn diuturnum tuarum litterarum 
•filentiumferre nonpoffum; inmaximofuni 

tua« 



■ I 




tuarum litterarum defiderio* 

Cbillcavalpaeneu ta ni chao, rnihi a pa- 
rente litterse redditas, allataefunt: a paren- 
ts litteras habeo, accept, recepu 

Mi chillca Qelalmi tipantu , antuno Yume> 
in tuis Ktteris dies non erat adfcriptus;quo 
die epiftolam fcripferis non addidifti, noa 
fubfcripfilti epiftolae diem. - 

€bempiquei? quid lair, quid fignificat? 

Maldxxlelen vachi chillca , lege , perlege 
mihi hanc epiftolam ; quae acerba funt ad 
experiendum , funt ad legendum jucun- 
da* 

Cbillcatuvali vachi huirin, cbillcatuvalcbi 
huirin tva^ quam fcita manus; chara&eres 
quam pulchri. 

Eimi iodbimi Pedro cbillcatun mo^ in lit- 
teris Petrus tibi cedat oportet , tibi primas 
concedar, tribuat, deferat ' y priores 'partes 
tribuat necefTe e(t 

Inei vume Pedro Pablo e$u quimChilidu* 
Ququelai, neuter nee Petrus nee Paulus cal- 
ler linguam Indo -Chilenfem. 

RamtuQe mlele chei acutulchillcavoe , co~ 
gnofte , exquire an tabellarius advenerit. 

hdcmnei cume quimquen^ aldxxn nten mo^ 
fapere praeftat , quam muka podldere ; ni« 
hil divirise ad fapientiaim 

Aliii cbillcatuimi , huelu mi peni iodchilU 
catoquei, m litteris diligemer , ftudiofei 

ftrs- 



ftrenue, naviter, accurate > impigre incum* 
bis; atfrater tuus diligentia, £edulitate ) vi- 
gilantia, induftria , folertia multo majore* 
ill llitun ywdeun nuau DIOS ni via , a 
Jove principium cum Jove finis erit* 

S 74. NB. Recolat nunc benevolus Le£tor 
di&aN* 300. jamque hujus linguae aliquan- 
tulum peritus , facili negotio alia quam plu- 
rima vocabula proprio Marte acquirer prae- 
fertim fi bene memoriae inculcet, quae ha- 
bentur fequentibus numeris : n* 84* 8f* 
87* 86. 85- 9*. 9* 94* i*i- 2 87* 

Singula autem Vocabula \ quae in hoclj- 
bro reperiuntur veluri thefaurum & toti- 
dem Antiquitatis monumenta contempleris 
velim: quam autem id jure merito; Nota 
Antiquitatem efle duplicem : Antiquitas 
Temporis altera , altera loci antiquitas. 
Tempore funt antiqua , inter quae interce- 
de longum temporis intervallum: funt lo- 
co antiqua, inter quae inrerjacet ingens 
maris ac terrae tragus ; iilud eft antiquum 
Tempore , quod multo tempore perdura- 
vit; & loco eft antiquum quod ingentiama- 
rium ac terrarum fpatia peragravit; antiqua 
tempore metimur longinquitate temporis; 
& quidni loco antiqua longinquitate loci : 
quid autem hac ration© loci antiquitate eft 

in 



in toro terrarum orbe tarn antiquum quam 
lingua feu IdiomaRegni Chilenfis in Ame- 
rica meridionali rehiotiffimi , parurnabeft, 
quin inter Antipodes* 

Audi iter, quod mihi perficiendum fait/ 
ut ha?c tibi vocabula inde afferrem, Cum 
anno 1746 agerem Miffionarium Horftma- 
rienfem in Weftphalia, India quae mihi ob- 
venir, quamvis quaracunque multos annos 
petiiffem, fait Chili in America meridiona- 
li. Sum igirur profe&us Horftmaria Mo- 
nafterio Weftphaliae , Colonia Agrippina, 
Amftelodamo , ubi moratus dies novem* 
Ulyffipone, ubiadvenidie2z. Augufti 1746. 
atque decern menfes moratus iter fum pro* 
fecutus decima quarta Maji 1747* Rio Ja- 
neiro in Brafilia ( utar nominibus ordinariis, 
ut ea in mappis geographicis inveniantur 
facilius) Hue appulimus 14* Julii die Divi 
Bonaventurae ; folvimus pofhidie S. The- 
refiae 17. O&obris. Inde Rio de la Plata y 
Buenos Ayres> veni pridieS* Martini urbis 
Patroni, acque fecunda Februarii Fefto Pu- 
rificationis quatuor vota profeffus abii die 
nona ejusdem menfis, atque quadrioginta 
& unius diei itinere For las Pampas perve- 
ni Mendozam, ubi reliftis curribus , mulis 
fuperavinius Montes Andes akiffinios : la 
Cordillera; quibus feliciterfuperatis^ per ve- 
ni 



f34 



*& J #M 



ni una cum fociis jacobopolim Regni Chi- 
lenfis Metropolian , quatuordecinr dierum 
mora ac perdifficili itinere* Inde perrcxi 
Pencopolim feu ad urbemConceptionis,ubi 
eft Carhedralis ac propiiius Epifcopus, uti 
Jacobopoli : tandem perveni ad gradum La- 
titudinis Auftralis trigefimum nonui^, & 
peragratis ibidem viginti annorum ■& alt- 
quod menfium intervalloahquodesmilleleu- 
cis;anno 1768 in primis velperis Divi Pe- 
tri Apoiiolorum Principis perlatus fum Li- 
mam JPeruvue Metropolim , ubi adveni 13* 
Julii pridie S. Bonaventura, difceffi die S* 
Patriarchs noltro Ignatio facta mox ubi (6- 
nuit hora no£lis duodecimal dum medium 
filentium renerent omnia , & nox . ♦ ♦ pridie 
D* Auguftini 28. Augufti appulimus Pana* 
ma, inde poftridie S.Caroli Borromaei per. 
reximus Porto Belo ve&i fluvio Chagres , 
in quo fluvio in Ioco 5 qui Barbacoa vocatur, 
naufragium paffi ; itinere viginri dierum 
molefhffimo pervenimus Porto Belo Cartba- 
genam>\n utroque unius meniis moram paffus; 
Havanam-) Cadix, PortusS Mariae, ubi m 
Convenru la ViBoria anno & quatuor circi- 
ter menfibus perfiftens, difceffi fefto S. Ro- 
faliae 4ta Septembris Genua Porto Spazziam^ 
ubi adveni ultima Septembris die D. Hie- 
ronymi 1770. 

Inde Majfa Carrara Pifam, Liburnum % 

Flo* 



UH 




Florentiam , Romam, Lauretum , Anconam, 
Riminium, Imolam, Bononiam, Venetias, 
Paduam, Veronam, Trientum, Oenipon- 
tem , Lanspergiam , Auguftam Vind Dil- 
lingam, Studgart , Manhemium, Mogun- 
tiam , Confluentiam , Coloniam , Marcodu- 
rum, Monafterium Weftphaliae 7 Geiftam, 
ubi ha^c fcribebam i jv Septembris 1772. 
qui modofum Monafterii Weftphaliaeapud 
Confanguineos Uedinck, 

DEUS fit Temper nobiscum. 

Due me, nee fine me per me Deus opti- 
me duci; Nam duce me pereo, Te Duce 
falvus ero. 

Si mihi Chriftus adeft, mihi fiet aranea 
murus j fi mihi Chriftus abeft mihi murus 
sranea fiet. 

Sic continua do&us experientia , oro ire- 
rum atque iterum , etiam arque criam : Ma- 
ne nobiscum Domine & Mater Domini. 




J?6 4& • J& 

ERRATA TOMI-i: 

Nioi 3* p. f • "t 2i ♦ #</<& .* At quando # im- 
mediate fequitur u ; utrumque u coa- 
lefcit in u longum E« g. euxi<> manus, 
pronuntia cu : mi apud Hifparros & 
Germanos fit in his vocibus/^ ©f^nee/ 
quae funt monofyllaba > quia rf coaled 
cunt* 

N« 4. lege : Sinonyma 

N.23*lin 4 8. lege: Tveu 

N*4f. lin. 7. lege: cahuelku 

N* 48» Ha 4. lege: deuma. 

N. S3* Hn^2. lege : veK 

N, 71. p* 34.1in. 1 3 lege: connoalu>connoam* 

N*7f* Hn* io, lege: ut N-48^ 

N 83* p* 39* Hn^9 /^; matulcabiel mo» 

N* 1 17. p* S ?♦ Hn. 6. /*g*; mua 

N* 198- P* 89* lin, I * • &g* : racuduamn. 

N. 342. p 2oo* lin. 7 lege: languecx 

N. f 32. p* 439* 'in 2* lege: mtmvaln. 



CHI- 



'"- 6,